Chăm Pa có nghĩa theo tiếng Phạn là Nagara Champa (Vương quốc Chiêm Thành). Ngoài ra Chăm Pa còn là một loài hoa có màu trắng và rất thơm ở Ấn Độ. Tên Chăm Pa được nước ta gọi theo người Trung Quốc và thường được gọi là người Chăm.
Trang 1Gùop ph^én tîm hi%"u lºch s%è Champa*
Ts Po Dharma**
Nh¨èng v&n ki_"n viù"t tr"n bia fùa, s%è li_"u lºch s%è Trung Quùçc vâ Vi_"t Nam, sùach c%ç b^&ng v&n t_è Ch&m, cüng nhè nh¨èng bâi tè^!ng trînh c%ua cùac du khùach t^è cùac nèù!c „u Chéu vâ ‰A R_ép fä chùèng minh c_u th%" r^&ng gi¨èa thù" k%y thùè 2 vâ f^éu thù" k%y 19 f¨a cùo s_è hi_"n di_"n %! mi^"n trung Vi_"t Nam m_çt vè!ng quùçc hûng m_anh fè_!c mang t"n lâ: Champa
Länh th%ç c%ua vè!ng quùçc Champa khçng ch%i bao g^çm vûng f^çng b^&ng ch_ay dâi theo b^! bi%"n Trung Quùçc nhè nhi^"u nhâ s%è h_oc thè^!ng hi%"u l^ém, nhèng bao g^çm c%a vûng Téy nguy"n mi^"n trung Vi_"t Nam1 Li"n quan fù"n vùén f^" nhén ch%ung Champa trong quùa khùè Lºch s%è cüng fä t^èng chùèng minh r^&ng dén t_çc Champa khçng ch%i d^anh ri"ng cho ngè^!i Ch&m, nhèng lâ m_çt dén t_çc fa ch%ung, bao g^çm c%a ngè^!i Ch&m vâ cùac anh em Téy nguy"n thu_çc h_" ngçn ng¨è Malayo-Polynùesien (nhè dén t_çc Jarai, Rad", Churu, Raglai, Hroi, v.v.à hay thu_çc h_" ngçn ng¨è Austroasiatique (dén t_çc Bahnar, Sùedang, Stieng, Maa, v.v.à2
Trong quùa trînh lºch s%è c%ua vè!ng quùçc nây, khi nùoi fù"n Champa, thî ngè^!i ta ph%ai nhù&c fù"n chiù"n tranh li"n t_uc vù!i F_ai Vi_"t, m_çt lùang gi^"ng mi^"n bù&c cûng chung m_çt bi"n giù!i Cüng vî s_è phùat tri%"n nhanh chùong c%ua t%ç chùèc chùinh trº vâ xä h_çi c%ua F_ai Vi_"t c_çng th"m s_è kh%ung ho%ang fùét fai %! mi^"n bù&c Vi_"t Nam vâo f^éu thù" k%y thùè
* Trùich t^è bâi ti%"u lu_én b^&ng tiù"ng Phùap nguy"n f^": ''Survol de l'histoire du Campé'' f&ng trong cuùçn sùach Le Musùee de Sculpture Cam de Da Nang, A+AO-E+EO, Paris, 1997, trang 39-55
** Ts Po Dharma lâ m_çt chuy"n gia s%è h_oc, f_ai di_"n c%uaVi_"n Vi¨"n Fçng Bùac C%ç Phùap (Ecole Française d'Extrême-Orient) %! Mä Lai
1 T Quach-Langlet, 1988, trang 27-42
2 B Gay, 1988, trang 52-56
Trang 214 fä géy ra m_çt cùan cén khçng th&ng b^&ng trong n^"n bang giao chùinh trº gi¨èa hai quùçc gia nây Champa ph%ai chºu t^è b%o d^én d^én fùét fai c%ua mînh cho lùang gi^"ng mi^"n bù&c f%" lui v^" cùç th%u %! phùia nam, vûng Panduranga cho fù"n 1832, n&m mâ vè!ng quùçc Champa bº xùoa h%&n tr"n b%an f^ç Bùan F%ao Fçng Dè!ng3
Trong quùa trînh lºch s%è c%ua vè!ng quùçc n^ay, Champa chºu %anh hè%!ng n_&ng n^" c%ua hai n^"n v&n minh Cho fù"n 1471, n&m fùanh dùéu s_è s_up f%ç th%u fç Vijaya (Bînh Fºnhà sau cu_çc tùén cçng c%ua F_ai Vi_"t, Champa lâ m_çt vè!ng quùçc %anh hè%!ng n_&ng n^" n^"n v&n minh ‰„n F_ç Giùao vâ n^"n v&n hùoa Ph_an ng¨è Nhèng sau biù"n cùç 1471, Champa t^è b%o d^én d^én nh¨èng gî vay mè_!n t^è ‰„n F_ç Giùao f%" xéy d_èng lùéy m_çt n^"n v&n hùoa ri"ng, m_çt phè!ng thùèc t%ç chùèc xä h_çi vâ chùinh trº ri"ng d_èa tr"n truy^"n thùçng c! b%an c%ç truy^"n c%ua mînh Nh¨èng phong cùach l¨" h_çi vâ c! cùéu t%ç chùèc gia fînh vâ xä h_çi Champa trong khu v_èc Panduranga hçm nay fä chùèng minh rö r_"t lùy thuyù"t nây T^è n&m 1471 fù"n n&m 1832, lºch s%è Champa ch%i lâ m_çt quùa trînh fùéu tranh vù!i bao n¨ç l_èc c%ua mînh nh^&m chùçng l_ai Nam Tiù"n c%ua nhâ Nguy¨"n h^éu b%ao v_" n^"n f_çc l_ép vâ di s%an v&n hùoa c%ua mînh
Kh%!i f^éu c%ua Champa
Cho fù"n béy gi^!, khçng ai cùo th%" chùèng minh r^&ng k%" t^è n&m nâo, vè!ng quùçc Champa fä xuùét hi_"n tr"n b%an f^ç c%ua bùan f%ao Fçng Dè!ng Ngè_!c l_ai, ch%i cùo s%è li_"u lºch s%è Trung Quùçc fä t^èng cho chùung ta biù"t r^&ng k%" t^è cuùçi thù" k%y thùè 2 - hay nùoi m_çt cùach chùinh xùac h!n, fùo lâ vâo n&m 192 sau cçng nguy"n - m_çt sùç b_ç t_çc sùçng trong vûng Je-nan (tr_èc thu_çc khu v_èc c%ua Huù" béy gi^!à fä t^èng vûng l"n chùçng l_ai s_è fç h_ç c%ua Tâu nh^&m xéy d_èng m_çt vè!ng quùçc f_çc l_ép fùo lâ Lin-yi4 Cüng theo tè li_"u c%ua Trung quùçc, dén t_çc c%ua Lin-yi nùoi tiù"ng thu_çc h_" ngçn ng¨è Malayo-Polynùesien Lùuc f^éu, vè!ng quùçc Lin-yi bânh trèù!ng m_anh më bi"n giù!i chùinh trº c%ua mînh v^" phùia bù&c
3 T Quach-Langlet, 1988, trang 46-47
4 R Stein, 1947, trang 241-245
Trang 3cho tù!i nùui Hoânh S!n (Qu%ang Bînhà, sau fùo tîm cùach fç h_ç d^én d^én nh¨èng vè!ng quùçc ‰„n F_ç Giùao %! mi^"n nam
Cho fù"n hçm nay, ai cüng biù"t m_çt cùach rö r "t v^" n&m thùang c%ua s_è ra f^!i c%ua vè!ng quùçc Lin-yi tr"n b%an f^ç Fçng Dè!ng Vâ nh^! cùac s%è li_"u v^" ngçn ng¨è cüng nhè nhén ch%ung fè_!c nghi"n cùèu b%!i R Stein, nhâ bùac h_oc Phùap, ai cüng biù"t rö r_"t v^" s_è li"n h_" lºch s%è gi¨èa Lin-yi vâ Champa t^è cuùçi thù" k%y thùè 2 fù"n cuùçi thù" k%y thùè 6 Nhèng cho tù!i hçm nay, khçng ai cùo f%u tè cùach f%" chùèng minh ngây thùang nhùét fºnh c%ua s_è thay f%çi danh xèng t^è vè!ng quùçc Lin-yi sang vè!ng quùçc Champa5 Trong suùçt bùçn thù" k%y nây, cùo nghïa lâ t^è thù" k%y 2 fù"n thù" k%y 6, ngè^!i ta ch%i biù"t m_çt cùach s! lè_!c v^" quùa trînh c%ua vè!ng quùçc Lin-yi nây Th"m vâo fùo, khçng cùo s%è li_"u nâo chùèng minh c_u th%" nh^&m xùac fºnh r^&ng cùo th%" hay khçng dén t_çc sùçng trong vè!ng quùçc Lin-yi th^!i fùo fä bº %anh hè%!ng n^"n v&n minh ‰„n F_ç? Vâ t^è n&m nâo Lin-yi n^ay fä tr%! thânh m_çt vè!ng quùçc %anh hè%!ng ‰„n F_ç Giùao cùo m_çt c! cùéu t%ç chùèc chùinh trº ch_&t chë vâ dûng h " ng¨è Malayo-Polynùesien trong h_" thùçng hânh chùanh c%ua h_o
Trong suùçt thù" k%y thùè 4, 5 vâ 6, vè!ng quùçc Lin-yi cüng nhi^"u l^én tîm cùach dûng vü l_èc f%" d^!i bi"n giù!i chùinh trº c%ua mînh ra kh%oi khu v_èc Hoânh S!n (Qu%ang Bînhà, n!i sinh cè c%ua dén t_çc proto-Vi_"t Nhèng nh¨èng ùy f^ç chiù"n tranh n^ay khçng f_at s_è thânh cçng cho lù&m F%" tr%a l^!i cho s_è quùéy phùa bi"n giù!i nây, dén t_çc n^ay cüng g%!i foân quén c%ua mînh f%" sang xém chiù"m Lin-yi nhè vâo cuùçi thù" k%y thùè 4 ch%&ng h_an Fùçi vù!i Trung Quùçc, Lin-yi cüng fä mùéy l^én t^è chùçi, trong suùçt thù" k%y thùè 3, g%èi nh¨èng ‹‹quâ cùçng›› f%" biù"u t_&ng cho cè^!ng quùçc Trung Quùçc %! mi^"n bù&c nây Féy cüng lâ m_çt hânh f_çng nh^&m ph%u nh_én tè thù" chè h^éu c%ua mînh Nhèng tè thù" f_çc l_ép n^ay ch%i kùùeo dâi trong m_çt th^!i gian ngù&n h_an
Ngoâi vùén f^" bang giao vù!i lùang gi^"ng, ngè^!i ta cüng fè_!c biù"t r^&ng t^è thù" k%y thùè 4, dén t_çc sùçng tr"n länh th%ç Lin-yi dûng ngçn ng¨è Ch&m f%" s%è d_ung trong t%ç chùèc h^anh chùanh c%ua mînh6 H_o lâ dén t_çc thè^!ng dûng nh¨èng v_ét li_"u b^&ng g_ach f%" xéy cùét nhâ c%èa vâ ùap d_ung
5 P-B Lafont, 1991, trang 13
6 G Coedès, 1939, trang 46-49
Trang 4fùam thi"u cho nh¨èng ngè^!i fä qua f^!i7 Trong tri^"u fînh, nhùét lâ t^è cuùçi thù" k%y thùè 4 fù"n f^éu thù" k%y thùè 5, fùéng Siva fä gi¨è m_çt tè thù" quan tr_ong trong cùac l¨" nghi tçn giùao c%ua Lin-yi8
T^è thù" k%y thùè 7, lºch s%è c%ua vè!ng quùçc nây bù&t f^éu fi vâo m_çt ni"n f_ai sùang s%ua h!n Cüng nh^! cùac s%è li_"u c%ua foân quén vi¨"n chinh Trung Quùçc sang chiù"m fùong nèù!c nây vâo n&m 605, ngè^!i ta biù"t fè_!c th%u fç c%ua Lin-yi n^&m v^" phùia nam c%ua fêo H%ai Vén, tùèc lâ vûng Trâ Ki_"u béy gi^!9 Chiù"m m_çt fºa thù" rùét g^én vù!i Mÿ S!n10, Trâ Ki_"u
fä tr%! thânh, t^è thù" k%y thùè 4, m_çt trung tém truy^"n bùa Bâ La Mçn Giùao l¨én trung tém phùat tri%"n ngçn ng¨è Ch&m vâ v&n t_è Ch&m Nhi^"u bia fùa dûng m¨éu t_è Ph_an ng¨è f%" ghi chùu nh¨èng biù"n cùç lºch s%è b^&ng tiù"ng Ch&m fä chùèng minh rö r_"t lùy thuyù"t nây Th"m vâo fùo, nù"u nguy"n nhén c%ua s_è biù"n d_ang danh xèng Lin-yi v¨én côn lâ m_çt vùén f^" lu m^! trong lºch s%è, ngè_!c l_ai, khçng côn ai chùçi c%ai fù"n ni"n f_ai c%ua s_è xuùét hi_"n danh xèng Champa B%!i r^&ng t"n c%ua vè!ng quùçc Champa nây l^én f^éu ti"n fè_!c ghi tr"n m_çt bia fùa b^&ng Ph_an ng¨è khù&c vâo n&m
658 tîm thùéy %! mi^"n trung Vi_"t Nam vâ tr"n m_çt tùém bia khùac c%ua Kampuchea viù"t vâo n&m 668 M_&c dû b^&ng chùèng c_u th%" fùo, nhèng danh xèng Champa cüng cùo th%" xuùét hi_"n trèù!c thù" k%y nây Th"m vâo fùo, s%è li_"u c%ua Trung Quùçc cüng nhù&c fù"n danh xèng Tchang-tch'eng (tiù"ng Vi_"t g_oi lâ Chi"m-Thânhà vâo n&m 809 Tchang-tch'eng hay Chi"m-Thânh lâ danh t^è phi"n ém t^è Ph_an ng¨è Campapura ‹‹thânh phùç Champa›› Cüng trong thù" k%y thùè 7 nây, m_çt sùç bia fùa tîm thùéy %! khu v_èc Nha Trang fä chùèng minh lâ vè!ng quùçc Champa fä t^èng nù&m quy^"n cai trº %! mi^"n nam vâ f¨a t^èng f_&t bi"n giù!i chùinh trº c%ua mînh khçng xa cho mùéy vù!i khu v_èc Brei Nogor (Saigonà c%ua vè!ng quùçc Kampuchea
Hai thù" k%y vâng son c%ua Champa
Trang 5Trong suùçt 200 n&m t^è thù" k%y thùè 7, vè!ng quùçc Champa fä tr%! thânh m_çt quùçc gia hûng m_anh, nù&m quy^"n cai trº tr"n m_çt länh th%ç r_çng lù!n, ch_ay dâi t^è c%èa An Nam (nùui Hoânh S!n, Qu%ang Bînhà %! phùia bù&c fù"n f^çng b^&ng sçng F^çng Nai %! phùia nam Vè!ng quùçc nây chia thânh 5 khu v_èc hânh chùanh hay ti%"u vè!ng quùçc, g_oi lâ: Inrapura, Amaravati, Vijaya, Kauthara vâ Panduranga Nhi^"u s%è li_"u cüng fä t^èng chùèng minh r^&ng Champa khçng ph%ai lâ m_çt vè!ng quùçc cùo m_çt th%" chù" chùinh trº ‹‹trung è!ng t_ép quy^"n›› nhè ngè^!i ta thè^!ng hi%"u l^ém, nhèng lâ m_çt quùçc gia li"n bang M¨çi ti%"u vè!ng quùçc cùo m_çt th%" chù" chùinh trº t_è trº vâ cùo quy^"n ly khai ra kh%oi li"n bang Champa f%" xéy d_èng lùéy m_çt vè!ng quùçc f_çc l_ép ri"ng bi_"t
Cüng t^è thù" k%y nây, Champa bù&t f^éu dûng chùinh sùach h¨èu nghº f%" bang giao vù!i cùac nèù!c lùang gi^"ng11 Vè!ng quùçc n^ay fä bao l^én g%!i nh¨èng quâ cùçng chè h^éu cüng nhè nh¨èng phùai b_ç ngo_ai giao sang Trung Quùçc vâ tiù"p t_uc phùat tri%"n chè!ng trînh trao f%çi kinh tù" vâ tçn giùao vù!i cè^!ng quùçc nây Chùinh nh¨èng chuyù"n du hânh c%ua nhi^"u nhâ
tu sï ph_ét giùao t^è Trung Quùçc sang ‰„n F_ç thè^!ng hay ghùe qua cùac h%ai c%ang Champa lâ nguy"n nhén chùinh yù"u cùo s_è hi_"n di_"n c%ua F_ao Ph_ét F_ai Th^èa trong vè!ng quùçc nây Vâ F_ao Ph_ét nây fä phùat tri%"n m_anh
më %! Champa vâo thù" k%y thùè 8 vâ thùè 9 Nh¨èng di tùich f^"n fâi Ph_ét Giùao %! räi rùac trong khu v_èc F^çng Dè!ng hçm nay fä chùèng minh rö r_"t d¨è ki_"n n^ay Fùçi vù!i Kampuchea, Champa luçn luçn v¨én coi vè!ng quùçc nây lâ m_çt quùçc gia lùang gi^"ng anh em Nhèng sau thù" k%y thùè 12, hai vè!ng quùçc nây f¨a biù"n tînh h¨èu nghº thânh nh¨èng chiù"n tranh, khçng ph%ai f%" chiù"m fùét fai, nhèng f%" xùac fºnh uy quy^"n chùinh trº c%ua mînh K%" t^è n&m 1220, chiù"n tranh gi¨èa hai nèù!c khçng côn n¨èa Fùçi vù!i cùac nèù!c fa f%ao c%ua Mä Lai, vùén f^" bang giao lùuc f^éu vù!i Champa ch%i th%" hi_"n qua cùac cu_çc xung f_çt quén s_è, nhùét lâ nh¨èng tr_én chiù"n c%ua h%ai quén Java chùçng l_ai khu v_èc Panduranga vâo cuùçi thù" k%y thùè 8 Sau cu_çc xung f_çt nây, vùén f^" bang giao gi¨èa Champa
vâ cùac vè!ng quùçc Mä Lai câng ngây câng tr%! n"n tùçt f_ep f%" r^çi hai vè!ng quùçc nây t_è tr%! thânh hai quùçc gia li"n minh ch_&t chë trong
11 P-B Lafont, 1988, trang 71-82
Trang 6thè!ng m_ai vâ kù"t tỵnh ru_çt thºt qua cùac l¨" cèù!i h%oi gi¨èa hông t%è vâ cçng chùua gi¨èa hai nèù!c
Trong súçt thù" k%y thùè 9, vua Champa fä chùu tém rùét nhi^"u f°en cçng trỵnh xéy cùét cùac f^"n fâi Ph_ét Giùao %! F^çng Dè!ng hay cùac f^"n fâi Bâ La Mçn Giùao %! Mÿ S!n Cüng vâo kho%ang cúçi thù" k%y thùè 9 nây, vua Champa d^!i th%u fç c%ua vè!ng qúçc mỵnh t^è Panduranga %! mi^"n nam sang Indrapura, m_çt khu v_èc mi^"n bù&c nay thu_çc t%inh Qu%ang Nam
Trong súçt 2 thù" k%y nây, vè!ng qúçc Champa cüng fä t^èng vay mè_!n t^è Bâ La Mçn Giùao tôn di_"n nh¨èng nguy"n tù&c t%ç chùèc xä h_çi, h_" thùçng t%ç chùèc chùinh quy^"n nhâ nèù!c, nh¨èng l¨" nghi vâ Ph_an ng¨è Chùinh vỵ thù", tri^"u fỵnh Champa, n!i t_ép trung tùét c%a nh¨èng quan chùèc hùép th_u n^"n v&n minh Ph_an ng¨è, fä tr%! thânh m_çt trung tém qu%an lùy m_oi vùén f^" chùinh trº, kinh tù" hay xä h_çi, hay nùoi m_çt cùach khùac, Champa lùuc nây fä tr%! thânh m_çt vè!ng qúçc Bâ La Mçn hùoa thỵ fùung h!n
Cúçi thù" k%y thùè 10: m_çt khùuc quanh trong lºch s%è Champa
Sau m_çt th^!i gian ngù&n sùçng trong an bỵnh vâ thºnh vè_!ng, Champa bù&t f^éu fùçi phùo vù!i bao nhi"u biù"n cùç chùinh trº vâ quén s_è Fùo lâ cu_çc tùén cçng c%ua Kampuchea chùçng l_ai Champa vâo n&m 950 nhèng bº thùét b_ai Sau fùo lâ cu_çc xém l&ng c%ua F_ai Vi_"t vâo n&m 982 nh^&m tân phùa th%u fç Indrapura %! Qu%ang Nam Trong tr_én chiù"n nây, vua Champa fä hy sinh n!i chiù"n tr_én12 S_è vûng d_éy bùét ng^! c%ua F_ai Vi_"t vâo cúçi thù" k%y thùè 9 tr"n fºa bân chùinh trº Fçng Dè!ng fä fùanh dùéu m_çt giai fo_an mù!i trong lºch trỵnh di¨"n tiù"n lºch s%è c%ua khu v_èc nây Chùinh thù", khi fä thóat kh%oi ùach thùçng trº c%ua Trung Qúçc nh^&m t_ao d_èng m_çt qúçc gia f_çc l_ép bao g^çm tôn di_"n fùét fai c%ua khu v_èc sçng H^çng cho fù"n c%èa An Nam (Hônh S!nà, F_ai Vi_"t bù&t f^éu biù"n tỵnh h¨èu nghº vù!i Champa thânh nh¨èng cu_çc xung f_çt b^&ng vü l_èc Sau bao n&m chiù"n tranh khçng ng^èng gi¨èa fçi b"n, vua Champa quý"t fºnh vâo n&m 1000 d^!i th%u fç v^" Vijaya (Bỵnh Fºnhà, vỵ
12 G Coedès, 1964, trang 230-231
Trang 7Indrapura (Qu%ang Namà n^&m tr"n m_çt fºa thù" quùa g^én vù!i bi"n giù!i F_ai Vi_"t
K%" t^è thù" k%y thùùè 11, Champa bù&t f^éu g_&p ph%ai bao khùo kh&n f%" fùçi phùùo chùçng l_ai nh¨èng cu_çc xém l&ng t^è mi^"n bù&c, thùi d_u vâo n&m
1021 v^a vâo n&m 1026 Chèa f^éy 18 n&m sau, vi_"n cù! lâ quén Champa xém ph_am bi"n cè!ng, vua F_ai Vi_"t c^ém f^éu m_çt foân quén hûng m_anh sang xém chiù"m Vijaya vâo n&m 1044 Quén F_ai Vi_"t fä th^anh cçng, v^a h_o fùçt phùa th%u fç F^ç Bân vâ giù"t chù"t vua Champa trong tr_én chiù"n F%" ph%an l_ai tè thù" quùa yù"u hên c%ua cùac vua Champa ng_è trº %! mi^"n bù&c, ti%"u vè!ng quùçc Panduranga %! mi^"n nam vûng d_éy fôi quy^^"n f_çc l_ép Chùinh thù" mù!i cùo m_çt foân quén vi¨"n chinh t^è th%u
fç Vijaya fä fù"n Panduranga f%" gi%ai quyù"t chiù"n tranh n_çi b_ç nây13 M_çt vâi n&m sau, vua Champa lâ Rudravarman f_" tam xuùét quén ra mi^"n bù&c f%" tân phùa Th&ng Long F%" tr%a f%ua cho s_è vi_"c tr"n, vua F_ai Vi_"t lâ Lùy Thùanh Tçng, fem m_çt fo^an quén hûng m_anh sang xém chiù"m Vijaya Trong tr_én chiù"n nây, vua Champa bº bù&t fèa ra Th&ng Long N&m 1069, nh^&m chu_çc t_çi f%" fè_!c tr%! v^" qu" hè!ng an toân, vua Champa ph%ai chºu nhè^!ng cho F_ai Vi_"t m_çt länh th%ç r_çng lù!n %! mi^"n bù&c c%ua vè!ng quùùçc n^ay Chùinh länh th%ç nây fä tr%! thânh khu v_èc h^anh chùanh F_ai Vi_"t g_oi lâ Fºa Lùy, Ma Linh vâ Bùç Chùinh, ch_ay dâi t^è Hoânh S!n (Qu%ang Trºà fù"n fêo Lao B%ao %! phùia bù&c c%ua Huù" K%" t^è fùo, fêo Lao B%ao fä tr%! thânh bi"n giù!i chùinh thùèc gi¨èa Champa vâ F_ai Vi_"t, N&m 1103 vâ 1104, vua Champa cüng d^ung quén s_è nh^&m thu h^çi l_ai khu Fi_a Lùy, Ma Linh vâ Bùç Chùinh, nhèng khçng thânh cçng14
Trong suùçt 30 n&m cuùçi cûng c%ua thù" k%y thùè 11 nây, ngoâi chiù"n tranh vù!i F_ai Vi_"t, vua Champa côn ph%ai fùçi phùo vù!i cu_çc n_çi chiù"n %! Panduranga nh^&m fôi f_çc l_ép Sau biù"n cùç c%ua Panduranga, vua Champa cüng tîm cùach fi chinh ph_at vè!ng quùçc Kampuchea vâo n&m
1074 vâ 1080 nhèng khçng thânh cçng Hù"t chiù"n tranh vù!i Kampuchea, vè!ng quùçc Champa vèù!ng ph%ai bao nhi"u tr%! ng_ai khùac: hù"t chuy_"n kh%ung ho%ang chùinh trº, vî n_çi chiù"n, Champa ph%ai chùép
13 L Finot, 1903, trang 645-646
14 Po Dharma, 1989, trang 129-130
Trang 8nh_én lâm nghïa v_u c%ua nèù!c chè h^éu hay ý"u thù", nh^&m g%!i l¨" v_ét sang tri^"u cùçng Trung Qúçc vâ F_ai Vi_"t
Sang thù" k%y thùè 12, Champa v¨én chèa tỵm thùéy lùçi thóat M_çt khi fä hy sinh giùup Kampuchea f%" géy chiù"n tranh chùçng l_ai vù!i F_ai Vi_"t, Champa l_ai tr%! th^anh n_an nhén c%ua chiù"n cu_çc Vỵ r^&ng, vua Kampuchea, vỵ nghi ng^! vè!ng qúçc Champa tỵm cùach li"n kù"t chùinh trº vù!i F_ai Vi_"t, quý"t fºnh tuy"n chiù"n vù!i Champa vâo n&m 1145 Quén f_çi vi¨"n chinh Kampuchea sang chiù"m thânh F^ç Bân vâ f_&t quy^"n cai trº %! länh th%ç mi^"n bù&c Champa Trèù!c tỵnh hỵnh nguy ng_ép nây, vua ti%"u vè!ng qúçc Panduranga quý"t fºnh n%çi d_éy chùçng cu_çc xém l&ng c%ua Kampuchea vâ thânh cçng hôn tôn trong cçng cu_çc gi%ai t%oa th%u fç Vijaya ra kh%oi ùach thùçng trº ngo_ai lai, vâo n&m 1149 L_!i d_ung tè thù" lâ m_çt anh hûng dén t_çc fùanh fu%çi ngo_ai quén Kampuchea, vua ti%"u vè!ng qúçc Panduranga nây t_è tçn mỵnh lâ vua Champa %! Vijaya Cçng trỵnh cùèu qúçc nây fä bº kù"t t_çi nhè m_çt hânh f_çng chiù"m ngçi khçng phû h_!p vù!i quy lu_ét chùinh trº Champa Chùinh
vỵ thù" fä x%ay ra nh¨èng cu_çc n%çi lo_an c%ua dén t_çc ”f" v^a Jarai %! Téy nguy"n, c_çng th"m nh¨èng s_è ph%an fùçi b^&ng b_ao l_èc c%ua nhén dén Champa trong khù&p mi^"n, k%" c%a khu v_èc Panduranga
Khi vua Champa nây qua f^!i, vua nùçi tiù"p quý"t fºnh géy chiù"n tranh chùçng l_ai Kampuchea Vù!i m_çt fôn h%ai quén hûng m_anh, vua Champa xúét quén theo fè^!ng sçng Mùekong cho fù"n bi%"n H^ç nh^&m fùçt phùa f^"n Fù" Thi"ng Fù" Thùich vâ thânh cçng giù"t fè_!c vua Kampuchea trong tr_én chiù"n15
S_è thùét th%u Fù" Thi"n Fù" Thùich lâ nguy"n nhén chùinh gi%ai thùich cho tỵnh hỵnh khùo kh&n trong n_çi b_ç chùinh trº Kampuchea th^!i fùo May thay, vè!ng qúçc nây thóat kh%oi n_çi chiù"n cüng nh^! cçng lao c%ua m_çt çng vua f_ai tâi t"n lâ Jayavarman f_" thùét Khi l"n nù&m chùinh quy^"n, Jayavarman f_" thùét fä fùanh fu%çi thânh cçng ngay quén f_çi Champa ra kh%oi Kampuchea Nhi^"u tr_én chiù"n f¨ém mùau trong cu_çc f_ung f_ç gi¨èa l_èc lè_!ng h%ai quén c%ua hai nèù!c cơn f%" l_ai nhi^"u hỵnh
%anh tr"n vùach tè^!ng ch_am tr%ç c%ua f^"n Bayon vâ Banteay Chmar %!
15 Ma Touan Lin, 1883, trang 557
Trang 9Kampuchea16 L_!i d_ung c! h_çi nây, vua Jayavarman f_" thùét ch%i huy foân quén tùén cçng th%u fç Vijaya vâo n&m 1190 vâ bù&t fè_!c vua Champa t_ai chiù"n tr_én Sau cu_çc chiù"n thù&ng nây, vua Kampuchea t_è phong ngè^!i em r%" c%ua mînh l"n lâm vua Champa vâ m_çt hoâng t%è gùçc Panduranga l"n lâm vua %! ti%"u vè!ng quùçc nây S_è nhùung tay c%ua Kampuchea vâo n_çi b_ç Champa fä biù"n vè!ng quùçc n^ay thânh hai mi^"n nam bù&c ri"ng bi_"t Vî khçng chùép nh_én s_è chia fçi c%ua vè!ng quùçc Champa, vua c%ua ti%"u vè!ng quùçc Panduranga fä vûng d_éy fem foân quén hûng m_anh ra bù&c f%" d_ep tan quy^"n cai qu%an Champa b%!i m_çt hoâng t%%è ngo_ai lai gùçc Kampuchea Sau khi fä giù"t chù"t vua Champa gùçc Kampuchea, vua ti%"u vè!ng quùçc Panduranga nây t_è xèng vè!ng Champa %! Vijaya vâ sùat nh_ép hai mi^"n nam bù&c thânh m_çt Champa f_çc l_ép vâ ch%u quy^"n M_&c dû, cùo cçng lao vù!i fùét nèù!c, nhèng nhi^"u quan chùèc trong hoâng gia khçng h^ai lông vù!i vi_"c hoâng t%è gùçc Panduranga t_è tçn mînh l"n lâm vua Champa %! Vijaya Fùo lâ nguy"n nhén chùinh fèa fù"n cu_çc n%çi d_éy c%ua quan chùèc trong tri^"u fînh Champa th^!i fùo L_!i d_ung c! h_çi nây, vua Jayavarma f_" thùét c%ua Kampuchea quyù"t fºnh xém chiù"m Champa, vâo n&m 1203, f%" tr%a thû cho em r%" c%ua mînh bº t%è tr_én %! Vijaya, vâ biù"n vè!ng quùçc Champa nây th^anh thu_çc fºa c%ua mînh cho tù!i n&m 1220, n&m fùanh dùéu s_è chùém dùèt vïnh vi¨"n c%ua s_è xung f_çt gi¨èa hai vè!ng quùçc kù" c_én cûng
%anh hè%!ng Bâ La Mçn Giùao K%" t^è fùo, Champa vâ Kampuchea tr%! thânh hai nèù!c lùang gi^"ng chung sùçng h^oa bînh trong tînh h¨èu nghº anh em
Vâo n&m 1283, quén Mçng C%ç trân xuùçng xém l&ng Champa Trèù!c foân quén hûng m_anh c%ua Mçng C%ç, vua Champa quyù"t fºnh rùut quén l"n vûng Téy nguy"n f%" %én nùau Theo çng Marco Polo, m_çt nhâ du hânh „u Chéu, vua Champa chºu b%o trùçng toân b_ç länh th%ç f^çng b^&ng cho quén Mçng C%ç chiù"m fùong Trong suùçt hai n&m ch^! f_!i khçng giao chiù"n, vî thiù"u lè!ng th_èc, quén Mçng C%ç t_è rùut lui ra kh%oi Champa
Thù" k%y thùè 14: S_è vûng d_ay c%ua Chù" B^çng Nga
16 M Jacq Hergoualc'h, 1991, trang 28-45
Trang 10M_&c dû f_&t dèù!i quy^"n cai trº c%ua Kampuchea trong suùçt 17 n&m trè^!ng, fä t^èng chºu f_èng trong suùçt hai n&m chùçng l_ai quén Mçng C%ç, fä t^èng fè!ng f^éu chùçng l_ai chùinh sùach xém lè_!c c%ua F_ai Vi_"t, vè!ng quùçc Champa chèa h^" trao nhè^!ng cho ai m_çt tùéc fùét c%ua mînh Tuy nhi"n, vâo f^éu thù" k%y thùè 14, Champa l_ai chºu mùét fi m_çt khu v_èc fùét fai r_çng lù!n c%ua mînh %! mi^"n bù&c, trong m_çt ho^an c%anh chùinh trº vç cûng f_&c bi_"t chèa t^èng x%ay ra trong tiù"n trînh lºch s%è c%ua vè!ng quùçc n^ay Nguy"n nhén chùinh, fùo lâ vua Champa Jaya Simhavarman f_" tam (tiù"ng Vi_"t g_oi lâ Chù" Ménà f^" nghº déng hiù"n cho F_ai Vi_"t vâo n&m 1306 hai vûng Á vâ Lùy (länh th%ç c%ua Huù" hçm nayà f%" fè_!c kù"t hçn vù!i cçng chùua Huy^"n Trén c%ua F_ai Vi_"t17 S_è kù"t hçn nây fùung l^a m_çt v%! bi kºch tînh s%è Vî r^&ng chèa f^éy m_çt n&m chung sùçng vù!i cçng chùua F_ai Vi_"t, Jaya Simhavarma f_" tam t^è tr^én trong m_çt khung c%anh vç cûng m^! ùam, f%" r^çi Huy^"n Trén tîm cùach ch_ay trùçn v^" Th&ng Long vù!i Tr^én Khù&c Chung mâ chèa ai hi%"u fè_!c nguy"n nhén nâo f%" gi%ai thùich cho s_è hi_"n c%ua Tr^én Khù&c Chung trong bùçi c%anh lºch s%è nây Nhi^"u céu h%oi thè^!ng fè_!c n"u ra v^" cùai chù"t f_çt ng_çt c%ua vua Jaya Simhavarma f_" tam Nguy"n nhén nâo gi%ai thùich cho mèu mç ch_ay trùçn c%ua cçng chùua Huy^"n Trén, trong khi ai cüng biù"t r^&ng cçng chùua F_ai Vi_"t nây khçng th%" h_çi f%u fi^"u ki_"n f%" xin l"n giân h%oa Nù"u theo truy^"n thùçng Champa, ch%i cùo bâ hoâng h_éu chùinh thùèc mù!i fè_!c phùep f%" hu%y thén tr"n giân h%oa vù!i ch^çng c%ua mînh
Vî khçng chùép nh_én v%! bi kºch lºch s%è nây, vua Champa kù" tiù"p
fä t^èng dûng vü l_èc, vâo n&m 1311-1312, 1317-1318, 1326 vâ 1353, nh^&m y"u c^éu F_ai Vi_"t trao tr%a cho vè!ng quùçc nây hai chéu Á vâ Lùy, nhèng khçng thânh cçng
Céu chuy_"n cçng chùua Huy^"n Trén vâ s_è déng hiù"n fùét fai Champa cho F_ai Vi_"t vâo f^éu thù" k%y thùè 14 fä tr%! thânh m_çt biù"n cùç chùinh trº quan tr_ong trong vè!ng quùçc nây Khi fä chùèng kiù"n t_én mù&t m_oi tiù"n trînh c%ua biù"n cùç nây mâ Chù" B^çng Nga, m_çt nhâ chùinh trº mèu lè_!c vâ l^a m_çt nhâ quén s_è f_ai tâi, fä xuùét hi_"n tr"n bân c^^! chùinh
17 Nguyên Thê Anh, 1990, trang 42-43
Trang 11trº Fçng Dè!ng Theo s%è li_"u, vua Champa Chù" B^çng Nga khçng ph%ai
lâ vua Po Binthuor hay Sak Bingu c%ua ti%"u vè!ng qúçc Panduranga nhè ngè^!i ta thè^!ng hi%"u l^ém18, dè^!ng nhè çng l"n ngçi vâo n&m
1360 L_!i d_ung c! h_çi tùçt khi tri^"u f_ai mù!i c%ua Nhâ Minh (Trung Qúçcà khçng múçn nhùung tay vâo chùinh trº c%ua F_ai Vi_"t K%" t^è n&m
1361 Chù" B^çng Nga quý"t fºnh t_ép trung l_èc lè_!ng quén s_è c%ua mỵnh f%" tùén cçng F_ai Vi_"t Bao l^én xúét tr_én c%ua Chù" B^çng Nga lâ bao l^én thù&ng N&m 1361, fôn quén c%ua ngâi f_ép phùa tan tânh h%ai c%ang Di Lùy; n&m 1362 vâ 1365, chiù"m tôn di_"n khu v_èc Hoa; n&m 1368, d_ép tan fôn quén F_ai Vi_"t %! Chi"m F_çng; vâ n&m 1370, Chù" B^çng Nga lâm ch%u f^çng b^&ng sçng H^çng, tiù"n quén chiù"m th%u fç Th&ng Long N&m 1376, Chù" B^çng Nga l_ai sang tân phùa khu v_èc Hoa m_çt l^én n¨èa N&m 1377, ngâi fùanh tan fôn quén F_ai Vi_"t sang qúéy nhi¨"u th%u fç Vijaya vâ giù"t chù"t vua F_ai Vi_"t lâ Tr^én Du_" Tçn t_ai chiù"n trè^!ng L_!i d_ung c! h_çi nây, Chù" B^çng Nga xúét quén l^én thùè hai f%" chiù"m f^çng b^&ng sçng H^çng, f_ép tan tùét c%a fôn quén F_ai Vi_"t tr"n fè^!ng tiù"n quén c%ua mỵnh, sau fùo kùeo quén th%&ng v^" Hâ N_çi f%" fùçt phùa thânh Th&ng Long l^én thùè hai Ba n&m sau, tùèc lâ n&m 1380, ngâi sang fùanh Ngh_" An, Di"n Chéu vâ Thanh Hóa N&m 1382, Chù" B^çng Nga tr%! l_ai Thanh Hóa vâ n&m 1383, fem fôn quén chiù"m fùong f^çng b^&ng sçng H^çng m_çt l^én n¨èa Sùau n&m sau, tùèc lâ n&m 1389, ngâi xúét quén ra Thanh Hóa m_çt l)an n¨èa Tiùù"c r^&ng, cüng vỵ m_çt çng quan trong tri^"u fỵnh Champa bùan nèù!c nh_én lâm m_ét v_u cho F_ai Vi_"t mâ Chù" B^çng Nga fä bº m_çt tr_én ph_uc kùich v^a çng bº t%è tr_én %! h%ai ph_én F_ai Vi_"t vâo n&m 139019
Sau ngây t%è tr_én c%ua Chù" B^çng Nga, La Kh%ai, m_çt çng tèù!ng thén c_én c%ua ngâi, l"n ngçi thay thù", lùùùéy t"n lâ Jaya Simhavarman Sri Harijatti20 Trong súçt th^!i gian cai trº vè!ng qúçc nây cho fù"n n&m
1400, Champa ph%ai trao tr%a l_ai cho F_ai Vi_"t tùét c%a fùét fai bº mùét t^è Hônh S!n fù"n Hú" mâ Chù" B^çng Nga fä théu h^çi l_ai fè_!c
Trong cúçn sùach ‹‹Lºch S%è Champa›› c%ua G Maspero, çng ta fä n"u l"n ùy kiù"n r^&ng nh¨èng n&m trº vỵ c%ua Chù" B^çng Nga lâ th^!i ‹‹vâng
18 E Aymonier, 1890; G Coedès, 1964, trang 127
19 Nguyên Thê Anh, 1990, trang 51-59
20 L Finot, 1928, trang 291
Trang 12son›› c%ua Champa21 Fùèng tr"n phè!ng di_"n lºch s%è mâ nùoi, trong súçt
30 n&m vù!i ‹‹tr&m tr_én tr&m thù&ng›› c%ua vua Chù" Bçng Nga ch%i nùoi l"n khung c%anh vâng son c%ua m_çt th^!i k^y lºch s%è mâ thçi Vỵ r^&ng, th^!i vâng son c%ua Chù" B^çng Nga ch%i lâ tiù"ng chuçng bùao hi_"u cho s_è suy tân d^én d^én c%ua n^"n v&n minh Bâ La Mçn Giùao %! Champa vâo cúçi thù" k%y thùè 14 Ai cüng biù"t r^&ng, t^è thù" k%y thùè 14, n^"n v&n minh Champa khçng cơn gi¨è tr_ang thùai nguy"n thu%y c%ua nùo n¨èa S_è biù"n d_ang nây xúét phùat t^è s_è phai tân c%ua n^"n v&n hùoa Ph_an ng¨è, c%ua triù"t lùy Bâ Lâ Mçn Giùao hay Ph_ét Giùao F_ai Th^èa mâ Champa fä d_èa vâo t^è mùéy ch_uc thù" k%y qua, f%" xéy d_èng n^"n t%ang c! b%an c%ua t%ç chùèc xä h_çi hay chùinh trº c%ua vè!ng qúçc mỵnh Bia fùa Ph_an ng¨è viù"t vâo n&m
1256 lâ tè li_"u cúçi cûng c%ua n^"n v&n minh Ph_an ng¨è %! Champa S_è phai t^an nây cüng xúét phùat t^è m_çt nguy"n nhén khùac khçng kùem quan tr_ong, fùo lâ s_è bânh trèù!ng H^çi Giùao %! ‰„n F_ç vâo cúçi thù" k%y thùè 12
fä cù&t fùèt s_è li"n h_" c%ua ‰„n F_ç vù!i cùac nèù!c Fçng Dè!ng, fä lâm trỵ hộn s_è phùat tri%"n c%ua v&n hùoa ‰„n F_ç ra b"n ngôi; v&n hóa mâ Champa fä thu th_ép f%" dûng lâm c! s%! cho n^"n v&n minh c%ua mỵnh S_è suy tân c%ua n^"n v&n minh Champa c^on cùo m_çt ý"u tùç khùac, fùo lâ s_è b_ai vong trong nhi^"u chiù"n tr_én quén s_è vâo thù" k%y thùè 13 fä lâm phai nh_at fi ni^"m tin c%ua qu^én chùung vâo c! cùéu huy^"n bùi c%ua ‰„n F_ç Giùao
mâ Champa v¨én tin r^&ng c! cùéu nây xúét phùat t^è ùy múçn c%ua cùac Fùéng thi"ng li"ng V^i b^&ng chùèng rư r_"t lâ nh¨èng c! cùéu huy^"n bùi nây f¨a khçng cơn sùèc m_anh f%" chùçng l_ai vù!i quén xém lè_!c Kampuchea, Trung Qúçc hay F_ai Vi_"t Chùinh vỵ thù", dén t_çc Champa bù&t f^éu xa lùanh d^én d^én cùac th^én thùanh thi"ng li"ng du nh_ép t^è ‰„n F_ç S_è kh%ung ho%ang tinh th^én c%ua nhén dén fùçi vù!i triù"t lùy ‰„n F_ç Giùao trong vè!ng qúçc Champa bº %anh hè%!ng n_&ng n^" c%ua Bâ La Mçn Giùao nây cüng lâ nguy"n nhén chùinh fä fèa Champa, trong súçt thù" k%y thùè 13, fù"n con fè^!ng suy ý"u tr"n m_oi länh v_èc22 Nh¨èng ý"u tùç v^èa nùoi tr"n fä chùèng minh r^&ng trang s%è vâng son mâ vua Chù" B^çng Nga f%" l_ai ch%i lâ m_çt trang s%è t_am b_! khçng cùo fºnh hèù!ng tè!ng lai
21 G Maspero, 1928, trang IX
22 P-B Lafont, 1991, trang 15
Trang 13T^è f^éu thù" k%y 15 fù"n n&m 1471: s_è suy vong c%ua Champa theo Bâ
La Mçn Giùao
Khi fä t^è tr^én, vua Jaya Simhavarman Sri Harijatti f%" l_ai ngai vâng cho fùèa con c%ua mînh Chèa f^éy vâi n&m sau, F_ai Vi_"t g%!i quén sang xém chiù"m toân b_ç länh th%ç mâ vua Chù" B^çng Nga fä théu ph_uc l_ai fè_!c, tùèc lâ ti%"u vè!ng quùçc Amaravati (Qu%ang Nam, Qu%ang Ngäià L_!i d_ung c! h_çi chiù"n tranh gi¨èa nhâ Minh c%ua Trung Quùçc vâ F_ai Vi_"t, cüng nhè l_!i d_ung phong trâo n_çi chiù"n c%ua L" L_!i %! F_ai Vi_"t f%" thânh l_ép m_çt vè!ng tri^"u mù!i c%ua nhâ L", Champa khçng ng^én ng_ai tùén cçng F_ai Vi_"t f%" thu h^çi l_ai fùét fai Amaravati bº mùét Sau cu_çc thânh cçng nây, chiù"n tranh gi¨èa hai nèù!c th_ét s_è bûng n%ç k%" t^è n&m 1445 cho fù"n ngây thùét th%u thânh F^ç Bân vâo n&m 1471 K%" t^è n&m 1445, vè!ng quùçc Champa câng ngây câng fi fù"n con fè^!ng suy vong, v^èa quén s_è l¨én chùinh trº23 S_è suy tân c%ua Champa l^a vî ph%ai fùçi f^éu li"n t_uc chùçng l_ai s_è xém l&ng c%ua lùang gi^"ng mi^"n bù&c, c_çng th"m vâo fùo, lâ ph%ai fùçi phùo vù!i bao nhi"u chiù"n tranh n_çi b_ç c%ua mînh: ch%i trong kho%ang th^!i gian chèa f^éy 30 n&m, 5
vº vua Champa tiù"p nùçi nhau f%" l"n ngçi %! th%u fç Vijaya (Bînh Fºnhà Vi_"n cù! l^a quén Champa quùéy nhi¨"u %! bi"n giù!i, F_ai Vi_"t quyù"t fºnh vù!i bùét cùè giùa nâo lâ ph%ai xém chiù"m thânh F^ç Bân Sau khi fä chu%én
bº kÿ lè¨!ng, vua L" Thùanh Tçng d¨én m_çt foân th%uy quén vâ l_uc quén hûng m_anh sang xém chiù"m Champa Khi f¨a chiù"m fè_!c thânh F^ç Bân, L" Thùanh Tçng ra l_"nh phùa h%uy th%u fç nây, çng ta fä ra l_"nh chùem f^éu cçng khai h!n bùçn ch_uc ngân quén Champa, vâ bù&t fèa v^" Th&ng Long h!n ba ch_uc ngân tû binh Sau cûng, L" Thùanh Tçng khçng ng^én ng_ai ra l_"nh t^an phùa ti%"u cè^!ng quùçc Vijaya th^anh tro b_ui f%" xùoa b%o hoân toân nh¨èng vù"t tùich c%ua Champa côn sùot l_ai trong khu v_èc nây
Theo quan fi%"m c%ua giùao sè La=ont24, s_è thùét th%u thânh F^ç Bân vâo n&m 1471 ch%i lâ kù"t qu%a c%ua m_çt s_è xung f_çt vç cûng dâi h_an, cùo nghïa lâ trong suùçt 5 thù" k%y, gi¨èa n^"n v&n minh Champa chºu %anh
23 Nguyên Thê Anh, 1990, trang 76-77
24 P-B Lafont, 1991, trang 14
Trang 14hè%!ng ‰„n F_ç Giùao vâ n^"n v&n minh F_ai Vi_"t chºu %anh hè%!ng v&n hùoa Trung Quùçc S_è xung f_çt gi¨èa hai quùçc gia n^ay bù&t f^éu k%" t^è cuùçi thù" k%y thùè 10, khçng ngoâi lùy do lâ fùéu tranh fù" b%ao t^çn cho s_è sùçng côn c%ua mînh Tiù"c thay, trong tiù"n trînh c%ua lºch s%è, Champa lâ n_an nhén khçng may mù&n Trèù!c s_è t&ng dén sùç cao f_ç %! F_ai Vi_"t, Champa ph%ai chºu mùét d^én fùét fai c%ua mînh cho F_ai Vi_"t f%" lui d^én v^" cùç th%u %! phè!ng nam Hay nùoi m_çt cùach khùac h!n, n&m 1471 lâ n&m fùanh dùéu s_è thânh cçng r_èc r¨! c%ua n^"n v&n minh Trung quùçc chùçng l_ai m_çt xä h_çi mang n_&ng v&n hùoa ‰„n F_ç Giùao, m_çt v&n hùoa fä cùo m_çt th^!i vâng son géy bao %anh hè%!ng lù!n m_anh, nhùét lâ t^è thù" k%y thùè 4, trong nhi^"u quùçc gia %! bùan f%ao Fçng Dè!ng
Sau khi tân phùa thânh F^ç Bân, quén F_ai Vi_"t tiù"n fù"n nùui Th_ach Bi (t%inh Phùu Y"nà, n!i mâ vua L" Thùanh Tçng fä ra l_"nh cho f_uc tr"n bia fùa f%" phén chia bi"n giù!i mù!i gi¨èa Champa vâ F_ai Vi_"t Tr"n th_èc tù", bi"n giù!i th_ét s_è gi¨èa hai nèù!c vâo n&m 1471 ch%i %! fêo
Cû Mçng, phùia nam Bînh Fºnh Vî khu v_èc nùui Th_ach Bi (Phùu Y"nà ch%i lâ m_çt vûng ''No Man's land'' (fùét khçng ai fºnh cèà gi¨èa Champa
vâ F_ai Vi_"t25
Sau ngây thùét th%u thânh F^ç Bân, ai cüng nghï r^&ng F_ai Vi_"t së tiù"n quén f%" xém chiù"m toân v_en länh th%ç Champa %! mi^"n nam Fùo lâ m_çt lùy thuyù"t mâ nhi^"u s%è gia fä t^èng l^ém l¨én t^è h!n m_çt ph^^én ba thù" k%y v^èa qua, vî h_o fä cho r^&ng vè!ng quùçc Champa khçng côn n¨èa sau ngây s_up f%ç th%u fç Vijaya vâo n&m 1471 Chùinh quùçc s%è F_ai Vi_"t fä l"n tiù"ng ph%an l_ai s_è sai l^ém nây26 B%!i r^&ng, khi fä lâm ch%u tînh hînh
%! Vijaya, chùinh vua L" Thùanh Tçng quyù"t fºnh phong vè!ng cho Bùç Trî Trî, m_çt vº tèù!ng t^èng tham chiù"n %! Vijaya vâo n&m 1471, vâ giao cho Bùç Trî Trî quy^"n cai trº tr"n länh th%ç Champa côn l_ai, fùo lâ ti%"u vè!ng quùçc Panduranga (Phan Rang vâ Phan Rià vâ Kauthara (Nha Trang vâ Phùu Y"nà Chùinh vî thù", Champa v¨én côn lâ m_çt vè!ng quùçc f_çc l_ép, nhèng f_çc l_ép trong h_" thùçng chè h^éu c%ua F_ai Vi_"t Nhi^"u nhâ s%è h_oc rùét ng_ac nhi"n v^" én hu_" c%ua F_ai Vi_"t dânh cho Champa trong biù"n cùç nây Th_ét ra, F_ai Vi_"t fä cùo m_çt mèu f^ç lù!n trong cu_çc
25 Po Dharma, 1989, trang 131-132
26 Nguyên Thê Anh, 1990, trang 84