Tiểu luận cái nghịch dị trong thế giới nghệ thuật của f kafka

Trong giới phê bình văn học thế giới, các nhà phê bình khôngthể xếp ông vào một trào lưu nào mà nhiề trường phái đều coi ông là ông tổ của trường pháimình.Bởi vì chính F.kafka đã tạo cho

Franz Kafka( 1883-1924)

A- MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nghiên cứu về Franz Kafka không còn là một cái gì quá mới mẻ với chúng ta Có thể liệt kê

ra đây những bài viết lớn nhỏ như:

- Tính chất mê cung trong tác phẩm của Kafka do Ths Lê Tử Hiển, Lê Minh Kha viết đăngtrên báo NCVH và Tạp chí của viện nghiên văn học số 2/2009

- Không gian nghệ thuật trong sáng tác của Kafka do Ths Lê Văn Mẫu viết trên tạp chíViện văn học Việt Nam số 6/2009

- Kafka với cuộc chiến chống phi lí- Nguyễn Văn Dân, Tạp chí văn học nước ngoài

Đặc biệt là các tiểu luận, luận văn, luận án, các cuốn sách chuyên luận Các bài viết, cáccông trình nghiên cứu này phần nào đã đi sâu tìm hiểu những vấn đề cơ bản về phong cách vànghệ thuật trên một số phương diệ như: kết cấu không gian, tính trí tuệ, lối văn bất động,khuynhhương hiện thực huyễn ảo, mạc văn theo dong ý thức hầu hết mới chỉ tập trung đi vào nhữngkhía cạnh nhỏ trên phương diện cáu trúc học và thi pháp họ Qua nghiên cứu khảo sát chúng tôi

nhận thấy cái nghịch dị - một yếu tố có ở hầu khắp các sáng tác của F Kafka chưa được nghiên

cứu triệt để Vì lẽ đó mà với công trình này chúng tôi muốn đi sâu vào tìm hiểu yếu tố nghịch dịtrong thế giới nghệ thuật của F Kafka để chứng minh nó là vấn đề mang tính cốt lõi khi phântích bất cứ tác phẩm nào của nhà văn này

2 Lịch sử vấn đề

F Kafka là một nhà văn phương Tây ở thế kỉ XX , với một cuộc đời ngắn ngủi và khi quađời tên tuổi và tác phẩm còn bị vùi dập nên chúng ta biết về ông quá ít Ngay ở phương Tây giớinghiên cứu cũng chưa khảo sát toàn vẹn hết về cuộc đời, sự nghiệp của F Kafka thì với phươngĐông, cụ thể là ở Việt Nam lại càng ít ỏi

Từ những năm 60 của thế kỉ XX, F Kafka đã được biết tới ở Việt Nam qua tác phẩm

dịch: Nữ ca sĩ giô- giê- phin hay chuyện cổ về loài chuột Cũng trong thời điểm này, ta biết đến

các bài dịch thuật của Trần Thiên Đạo và công trình nghiên cứu của Hoàng Trinh: Phương Tây

văn học và con người.

Đến năm 1990, PGS.TS Đặng Anh Đào phất cờ lệnh đưa F Kafka vào chương trình giảng dạybậc đại học cùng với đó là những bài nghiên cứu của bà về toàn bộ cuộc đời và sự nghiệp của F.Kafka Bài viết được phát triển thành tiểu luận khá đầy đủ về tiểu sử của nhà văn này với nhữngdấu ấn tạo nên phong cách mới lạ của nhà văn này trên cơ sở phân tích những tác phẩm tiêu biểu

như: Biến dạng, Lâu dài, Vụ án.

Tiếp theo đó, là các nhà nghiên cứu và dịch thuật có tên tuổi như Phùng Văn Tửu ( dịch

Vụ án từ tiếng Pháp), Trương Đăng Dung( dịch Lâu đài từ tiếng Hung-ga-ri) và Nguyễn Văn

Dân dịch các truyện ngắn từ tiếng Pháp Chính bởi thế F Kafka càng thâm nhập sâu vào đờisống văn học Việt Nam

Năm 1999, cuốn giáo trình văn học Phương Tây chính thức dành cho hệ đại học đã được xuấtbản và dành cho F Kafka một vị trí xứng đáng trong những trang viết về những nhà văn thế kỉ

XX Tính đến nay đã có 2 luận văn thạc sĩ và hơn mười khóa luận tốt nghiệp của sinh viên cáctrường đại học viết về F Kafka

Từ những năm 2000 trở lại có nhiều tác phảm bài viết công trình nghiên cứu, chuyênluận, tiểu luận về F Kafka phổ biến trên các tạp chí các báo mạng như:

- Tính chất mê cung trong tiểu thuyết của F Kafka do Ths Lê Từ Hiển, Lê Minh Kha đăngtrên Tạp chí nghiên cứu văn nghệ đồng thời được đăng trên wed của Viện văn học Việt Nam

- Nghệ thuật với cuộc chiến chống phi lí của Nguyễn Văn Dân- tạp chí văn học nướcngoài

- Nghệ thuật Phran- kap-ka, Nxb Giáo dục, H, 2006

- Về sáng tác của Franz Kafka, Nguyễn Văn Thảo dịch

Năm 2003, Trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông- Tây đã phối hợp cùng các nhà nghiên cứ

dịch thuật để viết nên cuốn sách Franz Kafka tuyển tập tác phẩm Đây là công trình tổng kết quá

trình nghiên cứu và dịch thuật Franz Kafka ở Việt Nam Chính vì thế nhà văn Tiệp Khắc này dầntrở nên quen thuộc với đời sống văn học ở Việt Nam nhưng không thể phủ nhận rằng xoay quanhtác giả này vẫn còn nhiều bí ẩn chửa giải mã hết

3 Đối tượng nghiên cứu

Với công trình này, chúng tôi đi vào tìm hiểu cái nghịch dị trong sáng tác của F Kafka:

- Nghịch dị trong xây dựng hình tượng nhân vật

- Nghịch dị trong không gian nghệ thuật

- Nghịch dị trong thời gian nghệ thuật

- Nghịch dị gắn với đời thường, đời văn, tương lai

4 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài này tập trung nghiên cứu theo phạm vi sau:

- Cái nghịch dị trong tất cả các sáng tác của F Kafka

- Tập trung cao độ vào cái nghịch dị trong 3 tiểu thuyết: Biến dạng, Lâu đài, Vụ án và một

số truyện ngắn như: Một thầy thuốc nông thôn, Trước cửa pháp luật, Hang ổ

- Khảo sát cái nghịch dị trong mối tương quan với cuộc đời nhà văn và cuộc sống đờithường

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân loại và hệ thống hóa: giúp chúng tôi tìm ra cái phổ quát của cái nghịch

dị trong các tác phẩm của F Kafka

- Phương pháp liên nghành: liên ngành lí luận và văn học, liên nghành ngôn ngữ và vănhọc

- Phương pháp phân tích- tổng hợp: giúp chúng tôi trong việc phân tích tác phẩm của F.Kafka để thấy rõ được cái nghịch dị và vai trò của nó trong việc khẳng định phong cánh nhà văn

6 Đóng góp của đề tài

Đây có thể coi là một trong những bài nghiên cứu đầu tiên sâu sắc và toàn diện về cái nghịch dịtrong thế giới nghệ thuật của F Kafka Đồng thời cũng tạo ra cái nhìn mới về cách tiếp cận mộttác phẩm của nhà văn này

7 Kết cấu đề tài

2.1 Hình tượng nhân vật trung tâm 2.2 Hình tượng nhân vật vắng mặt CHƯƠNG 3: NGHỊCH DỊ TRONG KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT

3.1 Nghịch dị trong không gian nghệ thuật

3.1.1 Không gian mê lộ 3.1.2 Không gian tù đọng, khó thở

3.2 Nghịch dị trong thời gian nghệ thuật CHƯƠNG 4: NGHỊCH DỊ GẮN VỚI ĐỜI VĂN VÀ ĐỜI THƯỜNG

4.1 Nghịch dị gắn với cuộc đời F Kafka 4.2 Nghịch dị gắn với cái đời thường 4.3 Nghịch dị gắn với hiện thực trong tương lai

C KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

B NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Tác giả Franz Kafka

Franz Kafka (1883 – 1924) xuất thân trong một gia đình tư sản tại Praha Ông là nhà vănTiệp Khắc gốc Do Thái và sáng tác bằng tiếng Đức, vì thế ông mang trong mình một nền vănhóa đa bản sắc

Kafka lấy bằng tiến sĩ luật năm 23 tuổi Sau đó ông làm việc tại Hãng bảo hiểm tai nạn côngnhân ở Praha và bắt đầu viết văn lúc rảnh rỗi Từ đó ta thấy rằng Franz Kafka không sống bằngnghề cầm bút mà ông viết văn như là cầu nguyện, ông nói với bạn: “Đối với tôi, viết như là hìnhthức cầu nguyện” Nhà văn Kafka cũng đã từng viết “Tôi chỉ là nhà văn, tôi không thể và cũngkhông muốn trở thành người khác, tất cả đều làm tôi chán, tôi chán tất cả những gì không phải làvăn học” (Nhật kí, ngày 21 - 8 - 1913)

Mặc dù cuộc đời ngắn ngủi và sáng tác ít ỏi nhưng F Kafka lại có tầm ảnh hưởng mangtính thế giới, mang tầm thời đại Trong giới phê bình văn học thế giới, các nhà phê bình khôngthể xếp ông vào một trào lưu nào mà nhiề trường phái đều coi ông là ông tổ của trường pháimình.Bởi vì chính F.kafka đã tạo cho mình một trường phái riêng-trường phái kiểu kafka vớimột phong cách độc đáo không dễ bắt chước.Với các nhà văn,sự xuất hiện của F.kafka khiến họkhông thể cho phép mình viết theo lối cũ đực nữa mà buộc phải xúc tiến nhanh hơn yêu cầu đổimới văn học.buộc họ phải làm một cuộc “cách mạng nghệ thuật” để làm phong phú thêm hệthông các phương tiện tạo hinh như:dòng ý thức,độc thọa nội tâm,sự lắp ghép các liên tưởng ,sựtương giao của kí ức…nhằm thể hiện một cách sâu sắc đa dạng hơn mối quan hệ giữa con ngườivới xã hội và quá trình lịch sử nhưng đó là sự thể hiện mang tính tuần hoàn vô nghĩa của kinhnghiệm sống,tình trạng tâm thần phân lập phổ biến như một quy luât tồn tại và sự bất lực của cánhân trong việc đối lập với số phận của mình

Với bốn cuốn tiểu thuyết: Châu Mĩ (1912), Vụ án (1914), Biến dạng (1915), Lâu đài (1920),cùng với một số truyện ngắn, Kafka đã làm một cuộc cách tân to lớn trong nghệ thuật văn xuôi.

“Ông trở thành một trong những cây cột trụ vững chãi làm cơ sở cho nền văn học phương Tâyhiện đại phát triển, và hơn thế nữa, nhiều nhà văn trên thế giới cho đến nay vẫn còn lấy Kafkalàm hình mẫu sáng tác, trong đó có cả nhà văn Việt Nam.” (Nguyễn Văn Dân)

1.2 Một vài nét về cái nghịch dị

“Chủ nghĩa hiện đại là một trào lưu triết học- mĩ học trong triết học văn nghệ thế kỉ XX,phảnánh sự khủng hoảng của thế giới tư bản và hệ ý thức do nó tạo ra” (Từ điển thuật ngữ văn học,

Lê Bá Hán,Trần Đình Sử, Nguyễn khắc Phi, chủ biên,NXB Giáo dục 2009)

Thuật ngữ này dùng để chỉ chung các trường phái văn nghệ phương Tây hiện đại nhưchủ nghĩa vị lai, chủ nghĩa tượng trưng, chủ nghĩa siêu thực, chủ nghĩa hiện sinh, tiểu thuyếtdòng ý thức, tiểu thuyết mới…

Cơ sở tư tưởng của chủ nghĩa hiện đại là triết học của Nit-sơ, Béc-xông, Hút-xen, họcthuyết Phrớt và chủ nghĩa hiện sinh của Hai-dê-gô Tất cả những chủ nghĩa và học thuyết nàyđều lấy những giải thích khác nhau theo lối chủ quan chủ nghĩa để đối lập với chủ nghĩa duy lícủa tư duy tư sản trong việc nhận thức thực tại Điều này gắn liền với sự phát hiện những bất cậpcủa chủ nghĩa duy lí truyền thống đối với nhận thức đời sống con người

Sang đầu thế kỉ XX với những phát minh khoa học hiện đại đã tác động to lớn tới cảmthức nhà văn Cho nên,buộc các nhà văn phải nhìn hiện thực bằng con mắt hiện đại

Nhắc tới chủ nghĩa hiện đại là phải nhắc tới những phát minh mới xét về mặt kĩ thuật viết Chính kĩ thuật là niềm đam mê lớn nhất của các nhà văn hiện đại Đặc biệt là trong việc xâydựng cấu trúc tác phẩm

Một trong những nhà văn đặt nền móng cho chủ nghĩa hiện đại trong văn học là FranzKafka

F.kafka là một ngôi sao sáng nhất trên bầu trời văn học thế kỉ XX, ông đã khiến văn đànthế giới phải chuyển mình tích cực Ông có thể được xem như một “cơn động đất” cực mạnhkhiến cho chủ nghĩa hiện đại có khả năng khuyếch tán rộng khắp tới mọi nền văn học

Trong số tất cả những sáng tạo mang tính nguyên tắc của các nhà hiện đại chủ nghĩa thìcái nghịch dị được xem là ưu tiên số 1 Và chính F Kafka là người tiên phong sáng tạo ra “ cáinghịch di” Cùng với những phá cách về phương thức tự sự và cấu trúc tự sự, giọng điệu, điểmnhìn về thế giới và con người, phạm vi chủ đề, cách xây dựng hình tượng và chiếm lĩnh hiệnthực…, yếu tố ngịch dị đi trong tác phẩm của Kafka bằng một hình dạng khác thường, kì lạ,nhiều màu sắc đã đẩy vết đứt gãy của “ cơn động đất”- Kafka nên sắc nhọn hơn và cũng vọng lạisâu sắc hơn thanh âm muôn thuở của văn chương phương Tây.

Cái nghịch dị trong sáng tác của Kafka nó nhẹ nhàng chồi lên khỏi câu chữ nhưng nókhông nằm yên tại đó mà nó va đập với thế giới và khủng khiếp hơn nó va đập vào chính nội tâmnhân vật Yếu tố ngịch dị trong tác phẩm của F Kafka vừa cái vỏ bọc để vừa chứa đựng, vừa bộc

lộ một cách cụ thể thế giới tinh thần, thế giới bên trong và đồng thời ngay bản thân nó cũng làmột thế giới trừu tượng mang cơn dư chấn

Theo Từ điển Văn học, khái niệm “ nghịch dị” ( grotesque) cũng có cách dịch khác là thôkệch hoặc kỳ quặc Thuật ngữ chỉ một kiểu hình thức tổ chức nghệ thuật ( hình tượng, phongcách, thể loại) dựa và huyễn tưởng, vào tính trào phúng, tính ngụ ngôn, ngụ ý, vào sự kết hợp vàtương phản một cách kỳ quặc cái huyền hoặc và cái xấu, cái bi và cái hài, cái giống thực và cáibiếm họa” ( trang 1053, từ điển văn học- bộ mới Đỗ Đức Hiếu, Nguyễn Huệ Chi, Phùng VănTửu, Trần Hữu Tá chủ biên, NXB Thế giới, 2004)

Yếu tố nghịch dị đã xuất hiện và gắn liền với đời sống văn học từ trong thần thoại, biểuhiện quan niệm duy vật tự phát của dân gian về tồn tại và phát triển lên đến đỉnh cao với nghệthuật thời Phục Hưng và mang tính “ lưỡng trị” Đến thế kỉ XX, yếu tố nghệ thuật này có những

sự biến đổi để vừa vặn với kích cớ chiếc áo của thời đại Xu thế của kiểu nghịch dị này là sự biếnhóa đột ngột từ thế giới quen thuộc “ của ta” thành thế giới xa lạ và thù nghịch do “nó” cai quản

“ Nó” là một thế lực phi nhân và không thể hiểu được, một “tinh thần tất yếu” tuyệt đối biến conngười thành con rối, nghịch dị thấm nhuần “ nỗi sợ sống”, thấm nhuần ý thức về tính phi lý củatồn tại”( trang 1054, từ điển Văn học (bộ mới), Đỗ Đức Hiếu, Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu,Trần Hữu Tá chủ biên, NXB Thế giới, 2004)

Như vậy, cùng với sự biến đổi và phát triển, yếu tố nghịch dị đến thế kỉ XX đã hiện hữutrong văn học như là sự biểu thị cho cái phi lý, trái ngược với cái thông thường Đó không phải làcái huyễn ảo giả tưởng được đặt ra như một sự giả định hiện thực Nghịch dị dịch chuyển giữacái thực và cái phi lý Nó là cái phi lý của hiện thực có thực Như vậy, có thể hiểu, yếu tố nghịch

dị là yếu tố tạo nên hình tượng trái với thông thường, ở dạng thức méo mó, lệch lạc so với thôngniệm.

Và trong sáng tác của F kafka, yếu tố nghịch dị ám khói lên nhân vật, tạo tác cả một mànsương mù có khi ủ uất, có khi huyễn hoặc, nhẹ nhàng nhưng bủa vây, tĩnh lặng và mờ ảo nhưngluôn gào thét, cuồng nộ Đi ra từ cuộc sống đời thường và từ cuộc đời tác giả, những nghịch dị

ấy vừa mang tính thời đại, vừa đi sâu vào bản thể con người, chạm đến những vấn đề muôn thưởcủa cuộc sống

CHƯƠNG 2

NGHỊCH DỊ TRONG XÂY DỰNG HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT

Cái nghịch dị trong các tác phẩm của Kafka để thể hiện rõ nét qua thế giới nghệ thuật- “

Đó là một thế giới riêng được sáng tạo ra theo các nguyên tắc tư tưởng… có không gian riêng,thời gian riêng, có quy luật tâm lý riêng, có quan hệ xã hội riêng, quan niện đạo đức, thang bậcgiá trị riêng…chỉ xuất hiện một cách ước lệ trong sáng tác nghệ thuật”(trang 302, từ điển thuậtngữ văn học, NXB Giáo dục- Lê Bá Hán, Trần Đình Sử - Nguyễn khắc Phi chủ biên, 2009)

Thế giới nghệ thuật trong sáng tác của Kafka là một hiện tượng độc đáo nhất trong vănhọc thế giới thế kỉ XX Qua thế giới đó, Kafka đã cảm nhận được sâu sắc về tình trạng tồn tạicủa con người và thể hiện bản chất của thời đại mình một cách độc đáo mở ra những khả năngmới cho tiểu thuyết hiện đại

Chỉ với 3 tiểu thuyết và hơn 20 truyện ngắn, F.Kafka đã vẽ lên một thế giới nghệ thuật thế giới của những nghịch dị, thế giới của Kafka.

-2.1 Hình tượng nhân vật trung tâm

F.kafka xây dựng nên những hình tượng nhân vật chứa đựng những ám ảnh về thân phậncon người cô đơn, lạc loài phải sống kiếp lưu đày ngay trong không gian sống của mình.Số phậnnhân vật chứa đựng những cái phi lý, cái không thể giải quyết bằng lý trí nhưng khi đi sâu vào tavẫn thấy le lói cái hợp lý của nó

Trong tiểu thuyết “ Biến dạng”, Gregor Samsa- nhân vật của truyện - vốn là một nhânviên chào hàng cần mẫn và nghiêm túc, là nơi nương tựa và niềm tự hào của gia đình song mộtsáng thức dậy, Samsa “ thấy mình đã biến thành một con côn trùng khổng lồ Lưng anh rắn chắcthể được bọc một lớp giáp sắt , anh nằm ngửa dợm nhấc đầu lên nhìn thấy bụng mình khum tròn,nâu bóng phân chia thành nhiều đốt cong cứng đỏ, tấm chăn bông đắp trên bụng đã bị xô lệch,gần tuột hẳn Chân anh nhễu ra, mảnh khảnh đến thảm hại so với phần còn lại của thân hình tođùng, vùng vẫy bất lực trước mắt anh”

Số phận nghịch dị của G.Samsa bắt đầu từ đây Trong cái hình hài của một con bọ giữacuộc sống đời thường, người ta sẽ tự hỏi: làm sao có thể huyền hoặc như vậy? làm sao lại phi lýnhư thế? Nhưng có như vậy mới là nghịch dị, mới là Kafka Hiện tượng biến dạng của Samsa làmột sự biến dạng đặc biệt làm ta gợi nhớ sự biến dạng trong cổ tích thần kì- đó là chu kì trở vềnguồn gốc cũ: ngườivậtngười hoặc vậtngườivật nhưng cái làm cho tác phẩm của Kafka khác

so với truyện cổ tích là ở chỗ chu kỳ số phận con người là mới lạ: ngườivậtchết

Đến các truyện dựa trên nền tảng cái phi lý vật hóa người của truyện ngụ ngôn như:

Hang ổ, Chó sói và người Ả rập, Nữ ca sĩ Giôđephin, F.Kafka đã tạo ra những sắc thái phi lí mới

trong mê lộ của ông Nó không ở đâu xa mà ngay trong cuốc sống tự nó chi phối vận mệnh conngười, là đối tượng nhận thức - là không thể nhận thức Nút mở là nhân vật suy nghĩ, tồn tại

trong phi lý và tính phi lý này dẫn đường cho toàn truyện Mở đầu Hang ổ, con vật ở hang mà

sống thật bất an Nó tạo ra một mê lộ tầng hầm mà không có một phút yên tâm Trong mê lộ ấy

có một sự gắn kết vô hình giữa các con vật và tấn bi kịch kiếp người

Có thể nói, yếu tố cơ bản làm nên sự khác biệt của cái nghịch dị trong tác phẩm Kafka sovới thần thoại, cổ tích, tôn giáo nằm ở sự phi thần thánh hóa thế giới Đây là một hiện tượng

mang tính thời đại, Gắn với sự nhìn lại, đánh giá lại lịch sử và các huyền thoại nở rộ vào nhữngnăn đầu thế kỉ XX, đúng như lời miêu tả của Heidegger: “ Và như vậy, cuối cùng thượng đế đã

ra đi Khoảng trống để lại được lấp đầy bằng sự thăm giò về mặt lịch sử và các tâm lý huyềnthoại”

Cái nghịch dị trong thân phận của nhân vật trong tác phẩm của Kafka thường được trảidài từ bản thể đến tha nhân Cả Gregor Samsa ( Biến dạng), Joseph K ( Vụ án) lẫn K ( Lâu đài)đến thiếu năng lực phản tư để tự nhận ra mình và hoàn cảnh xung quanh Chút lóe sáng trong

nhận thức của Joseph K ở đoạn kết của Vụ án chỉ là ánh sao băng qua trời Nhưng đấy là chớp

sáng cho mỗi người thức tỉnh và trầm tư trước mê lộ của cõi lòng mình

Để làm nổi bật cái bản thể cô đơn, các nỗi bất an của nhân vật, Kafka thường đặt nhânvậy của mình vào giữa đám đông Hình ảnh đám đông trong tác phẩm của ông gắn liền với nguy

cơ tha hóa, gợi ý niệm về cái chết Có nhứng đám đông cầm cờ, xuất hiện bên nghĩa trang ( Giấcmơ), có những đám đông hát những lời ca nhạt nhẽo như một nghi lễ cúng tế, cởi quần áo và đặtviên thầy thuốc bất lực trên chiếc giường bệnh nhân (Một thầy thuốc nông thôn), có đám đôngchen chúc dọc theo các hành lang và phồng xử án nơi tầng áp mái ( Vụ án)… Trong cách nhìncủa Kafka “ Tha nhân là địa ngục” Mối quan hệ giữa bản thể và tha nhân luôn trong tình trạngmất liên lạc, không thấu hiểu, con người đã đánh mất sợi dây dẫn đường, khiến cái tôi không thểnào kết giao, hòa nhập với cộng đồng, và dần dần họ tự thu mình vào những ốc đảo cô đơn “Con người cô đơn đi lang thang thang trong mê cung vắng ngắt của một thế giới nơi diễn ranhững sự mô phỏng lố bịch bang bổ của luật pháp”

Khi biến thành con bọ, cứ tưởng đó sẽ là lúc G Samsa cần sự an ủi nhất thì tất cả mọingười đều chĩa cái nhìn như mũi nhọn về phía anh: Viên quản lý sợ hãi bỏ chạy, người mẹ bốirối ngã qụy, người cha hung tợn giận dữ, G.Samsa bị ghẻ lạnh ngay chính tại ngôi nhà của mình,anh phải sống những tháng ngày cô đơn trong bốn bức tường và bị đối xử như một con quái vật

Mọi sự nỗ lực của Samsa nhằm làm cho mọi người hiểu mình, nhằm bày tỏ tình cảm củamình vói người thân, chỉ càng đào sâu thêm hố ngăn cách: từ sự kinh hoàng, sợ hãi trước sự biếndạng của anh, mọi người chuyển sang thái độ ân cần thương hại, rồi nhanh chóng trở nên thờ ơ

và cuối cùng hoàn toàn trở nên xa lạ Không những thế họ còn xem anh như một vết nhơ, mộtnỗi nhục nhã, một sự đe dọa đối với cuộc sống của mình Cả gia đình tỏ ra nhẹ nhõm sung sướngnhư trút được gánh nặng trước cái chết của con bọ- người Gregor Samsa

Chúng ta hãy chú ý đến chi tiết nói về sự nỗ lực của Samsa, vượt lên trên mọi nỗi đau củathể xác, sự mắc cảm xấu hổ về hình hài của mình để lết đến bên cạnh cô em gái, tìm cách an ủi,động viên cô khi cô chơi đàn, tâm sự với cô về những dự định tốt đẹp của anh dành cho cô…Song những tình cảm đẹp đẽ ấy của anh không những không ai cảm nhận được, không ai hiểuđược, mà hành động của anh còn là nguyên cớ làm bùng lên sự giận dữ của cả nhà, dẫn đến kếtcục anh phải chết Rõ ràng, Samsa và gia đình đồng loạt đã là những con người hoàn toàn xa lạ.

Họ không cùng một “kênh” giao tiếp, họ thuộc về những thế giới khác nhau

Cảm giác xa lạ của con người về thế giới còn được đẩy lên một mức cao hơn- sự xa lạ vớichính mình Hình tượng đầy ẩn dụ-G.Samsa bị biến thành bọ, chính là biểu tượng bi đát về sựtha hóa, lạ hóa con người Không những không cắt nghĩa được thế giới mà ngay chính bản thânmình, con người cũng không thể hiểu nổi Cuộc sống sẽ đi về đâu khi ngay cả mình cũng khôngcòn là mình, không thể tự lý giải-mình là ai? Cái bản thể con người đặt trong khối hỗn độn giữathế giới và chính mình là nguồn gốc của trạng thái lo âu, bất an khiến nhân vật cứ đứng mãitrước cánh cổng cách ngăn giữa mình và thế giới Trong truyện ngắn “ Khởi hành” mục đíchchuyến đi của nhân vật “ tôi” chính là “ rời khỏi nơi đây” Truyện ngắn “ Làng gần nhất” gắnliền với ý niệm về cuộc đời ngắn ngủi đến lạ, về một cái đích không bao giờ tới, nơi” một kiếpsống bình thường và trôi chảy cũng còn khó mà đủ cho cuộc lãm du ấy” người nông dân tìm đếncửa pháp luật, nhưng đến chết cũng không được vào (Trước cửa pháp luật) Trong toàn bộ truyệnngắn, người nông dân-người yêu của anh ta chỉ được nghe nhắc tới loáng thoáng Nhiều nhân vậtkhác không có tên, hoặc nếu có tên thì hình ảnh nhân vật cũng mơ hồ chẳng kém Và hầu nhưchẳng nhân vật nào làm cái công việc của mình Ta không thấy Joseph K hiện ra với tư cáchnhân viên ngân hàng, các ông chánh phó giám đốc không được miêu tả ở cương vị của họ, luật

sư Hun không bào chữa cho bị cáo, họa sĩ Titoreli không vẽ tranh, hai tên đao phủ thực ra chẳngphải vốn là đao phủ…Họ là ai? Họ làm gì? Họ hành động vì mục đích gì? Chỉ mãi là những câuhỏi bỏ ngỏ Cái nghịch dị trong thân phận con người chính là ở chỗ F Kafka luôn dán cho nhânvật những dấu hỏi lớn, mỗi nhân vật một dấu hỏi riêng như là một nhãn hiệu để phân biệt với cácnhân vật khác, nhưng cái độc đáo là không ai có thể trả lời được những câu hỏi ấy, ngay cả chínhtác giả

Joseph K chết vì lí do gì? Không ai biết, chỉ biết rằng anh vô tội Vô tội mà phải chết,chết mà không biết lí do vì sao mình phải chết đã đưa Joseph K trở thành một nạn nhân của xã

hội tha hóa, với những mối nguy hiểm rình rập xung quanh, nó đến bất thình lình, giết người

cũng bất thình lình

Joseph K là nạn nhân của một xã hội bị tha hóa Trong xã hội tư sản, không phải ai cũng

ý thức được điều này Mọi người đã quá quen với tình trạng đó đến mức không còn cảm thấynặng nề, cũng như họa sĩ Titoreli không cảm thấy chỗ ở của mình là ngột ngạt, và hai nhân viênkhu văn phòng kia thậm chí có thể bị ngất khi ra chỗ thoáng khí Jôsep K là người duy nhất cảmnhận được sự thật, vì vậy anh trở thành một cá nhân cô đơn bị cả một xã hội bao vây và khôngthể tồn tại Thân phận con người được đẩy lên tới mức cao trước sự tồn tại của xã hội mà khônglàm sao để thay đổi được Cái nghịch dị ấy đeo bám con người và không bao giờ buông tha conngười Và câu nói cuối cùng đầy ái oán của Joseph K về số phận của mình: “ như một con chó!”chính là sự phản kháng cuối cùng về cái nghịch dị bám riết lấy anh trong suốt một năm qua

Trong cuộc sống tinh thần người phương Đông, với cái nhìn nhất thể về vũ trụ, với quanniệm “ thiên nhiên tương đồng”, con người dù cô đơn vẫn còn có một điểm tựa tinh thần, đóchính là thiên nhiên Đến với thiên nhiên hòa mình trong đó, con người không chỉ tìm được sựthảnh thơi trong tâm hồn, mà còn có cảm giác như được trở về với ngôi nhà thân yêu, đầy ấmcúng của mình Vì thế, khi muốn diễn tả sự cô đơn, các nhà thơ cổ phương Đông thường đặt conngười trong một không gian rộng lớn vô biên, xa lạ Ở đó, họ không tìm thấy một hình ảnh gìthân thuộc gần gũi với mình, con người như lạc vào một không gian, một thời gian nằm ngoàidòng chảy cuộc đời Bài thơ bất hủ của Trần Tử Ngang cũng phần nào nói lên điều ấy:

“ Tiền bất kiến cổ nhân Hậu bất kiến lai giả Niệm thiên địa chi du du Độc thương nhiên nhi thế hạ ’’

(Đăng U Châu đài ca)Như vậy, nếu như trong nghệ thuật phương Đông, nỗi cô đơn của con người thường được

tô đậm trong sự đối lập với không gian mênh mông xa lạ, thì trong sáng tác của F.Kafka cũngnhư các nhà văn phương Tây sau này, con người cô đơn lạc lõng ngay trong những không gianquen thuộc, gần gũi nhất Con người xa lạ ngay giữa cuộc sống cộng đồng, xa lạ với người thân,thậm chí với chính mình Vì thế, dù hình ảnh con người cô đơn, lạc lõng vốn không phải là hìnhảnh hoàn toàn mới mẻ, lạ lẫm trong đời sống văn học Song đến G.Kafka nó vẫn tiếp tục tạo nênnhững xúc động lớn lao

2.2 Hình tượng nhân vật vắng mặt

Trong số những biệt tài khi sáng tạo nghệ thuật của Kafka, ta thấy nổi bật lên cái biệt tàithể hiện cái vắng mặt Đây được xem là một đặc sắc góp phần làm nên phong cách nhà văn.Trong tác phẩm của Kafka ta luôn thấy có một nhân vật nào đó không xuất hiện nhưng lại có sứcmạnh, quyền lực không tưởng chi phối tới tiến trình của truyện và đặc biệt có sự tác động trựctiếp và sâu sắc tới nhân vật trung tâm

Ở Vụ án có thể thấy một nhân vật vắng mặt nhưng lại đóng vai trò là nhân vật trung tâm

trong tác phẩm đó là tòa án Một tòa án không có địa điểm xác định, không nguyên tắc, khôngluật pháp, gồm nhiều cấp ở đó nó không những “sử dụng những viên thanh tra hám tiền, độitrưởng canh binh và những viên dự thẩm ngu độn”, sách luật pháp mà những vị quan tòa sử dụngthì trong đó là “bức tranh thô tục” nhưng nó lại như ma quỷ hiện hình ở khắp mọi nơi “Chẳng cócái gì là không thuộc về tổ chức tư pháp!” Nó như là tất cả thế giới, là cái gì bí ẩn phức tạpkhông thể thấy được Và nó thích ai thì sẽ dìm người ta đến chết mặc dù anh không có tội “Tổchức tư pháp chìm ngập trong vô vàn những cái tinh vi! Rồi cuối cùng nó cũng khám phá ra mộttội trạng ở chỗ xưa nay chưa từng bao giờ có cả.” Vì thế mà ai cũng sợ Một tòa án phi lý và ta

biết chắc nó không có thực trong cuộc sống Và đúng thế! Franz Kafka không muốn qua Vụ án

chỉ để xây dựng lên một tòa án quan liêu Nếu tác phẩm của Kafka chỉ nói có thế thì đâu có thểđược coi là nhà văn tiên phong trong thế kỷ XX, không được coi là một nhà tiên tri Với tácphẩm của mình Franz Kafka như muốn nói đến một một thế giới bất ổn với những điều phi lý,một thế giới mà con người ta thản nhiên chém giết nhau, muốn coi cảnh hấp hối của người khácnhư một điều gì thú vị “Đôi mắt đã lờ đờ, nhưng Joseph K vẫn còn nhìn thấy hai đứa chụm đầuvào nhau cúi sát xuống mặt anh để quan sát cảnh chót”

Đặc biệt Franz Kafka luôn bị cuốn hút bởi các chi tiết, ông ý thức rất rõ rằng chi tiết làhình thức xuất hiện của những quy luật không thể thấy, là khả năng để diễn đạt cái không thểdiễn đạt được Trong thế giới nghệ thuật của Vụ án có một hình ảnh bao trùm lên tất cả như là ấntượng duy nhất: một tòa án kết án tử hình người ta vô cớ Đó là hình ảnh của một hiện thực hai

mặt Nhà văn không mang đến cho người đọc những gì có thể tin ngay, phù hợp với yêu cầuthẩm mĩ của sự bắt chước hiện thực, mà đưa ra một hiện thực tưởng như không thể có mà vẫn cóthực.

Xây dựng lên một thế giới nhân vật mờ nhạt với những quan hệ lỏng lẻo “Nhà văn khaokhát tìm kiếm sự thật về kiếp người và mong ước Con người được sống với Con người, được hòahợp với gia đình, xã hội và tìm được chính mình trong một thế giới có ý nghĩa Mục đích của ông

là làm thế nào để nói được bằng nghệ thuật những điều quan trọng đó về Con người một cáchhiệu quả nhất.” (Trương Đăng Dung)

Trong Trước cửa pháp luật ta cũng thấy một nhân vật ẩn lấp bên trong cánh cửa, không

hề ló mặt ra, không hề được miêu tả chỉ được nhắc tới qua lời thoại của người nông dân và gãgác cổng, đó là nhân vật đại diện cho pháp luật Mặc dù, nhân vật này không xuất hiện nhưngthông qua những gì nó tác động tới các nhân vật khác cũng đủ thấy được mãnh lực phi thườngcủa nó.Ta không hề biết nhân vật vắng mặt dùng cái gì và dùng nó như thế nào mà khiến ngườigác cổng cả cuộc đời không có phút giây nào lơ là việc canh gác của mình, đồng thời khiếnngười nông dân cũng dành cả đời mình để chờ đợi Đó là ván bài số phận, cả hai chỉ biết chấpnhận vô điều kiện kẻ mình không hề được gặp mặt

Trong Biến dạng dù không thấy xuất hiện cũng không hề được nhắc tới ở bất cứ chi tiết nào

nhưng ta vẫn thấy có một nhân vật vắng mặt nào đó đang chỉ huy toàn bộ tiến trình câu chuyện

và đang cố gắng biến nhân vật trung tâm thành con rối để nó giật dây Ta vẫn thắc mắc: ai đãkhiến G Samsa biến thành con bọ? ai đã làm nên tấn bi kịch đời anh? Kẻ đó là ai? Ta cố gắngtìm mà không thấy và khi đã không thấy thì ta phải chấp nhận như chính cách bản thể nghịch dị

đã chấp nhận trong tác phẩm mà thôi

Trong các sáng tác của mình, Kafka không bao giờ đi vào nhũng chi tiết cụ thể, với nhânvật trung nhà văn chỉ phác họa vài nết không ăn nhập gì lắm với biến cố cuộc đời của họ, còn vớinhân vật vắng mặt thì không hề có một sự miêu tả mang tính phác họa nào, cả nhân vật trung tâm

và độc giả đều “mù” thông tin về nó Nó chỉ được gợi ra bằng những tên gọi như quan tòa, phápluật và đặc biệt ta biết được nó nhiều hơn thông qua những gì nóa gây ra cho nhân vật trungtâm

Trong tiểu thuyết Lâu đài ta bắt gặp một con người nào đó đang sai khiến K và thách

thức K như một ông chủ nhử mồi con thú đói của mình nhưng tuyệt nhiên ta không thấy nhânvật đó nổi lên bề mặt câu chữ Và nhân vật vắng mặt ấy hoàn toàn đối lập với K.: nó to lớn- K

nhỏ bé, nó mạnh mẽ- K yếu đuối, nó đông đảo- K đơn độc, nó là kẻ thống trị- K là kẻ bị trị

sự đối lập này tương tự cả với G Samsa trong Biến dạng, cả Joseph K trong Vụ án và bất cứ bản

thể nghịc dị nào trong sáng tác của F Kafka

Đây thực chất là một dấu ấn sáng tạo của F Kafka trong thời đại mà mọi thứ không chỉđược xem xet trong mối liên hệ bề mặt mà phải luôn đặt trong mối tương quan của cái vô hình,cái vô thức của con người Điều này cho thấy tầm nhận thức của F Kafka với hiện thực cuộcsống là hoàn toàn phủ nhận đi cái nhìn của các nhà văn hiện thực trước đó, cái nhìn tiên phongcủa một nhà văn hiện đại chủ nghĩa Bởi vì, sau F Kafka ta sẽ thấy một bộ mặt văn học mới hơnrất nhiều, khi các nhà văn có sự thay đổi về tư duy và lối viết khiến cho văn đàn thế giới thế kỉ

XX mang tính cách mạng toàn diện, triệt để hơn

CHƯƠNG 3

NGHỊCH DỊ TRONG KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT

3.1 Nghịch dị trong không gian nghệ thuật

Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tương nghệ thuật thể hiện tínhchỉnh thể của nó Sự miêu tả trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phat từ một điểmnhìn, diễn ra trong trường nhìn nhất định, qua đó thế giới nghệ thuật cụ thể, cảm tính bộc lộ toàn

bộ quảng tính của nó: cái này bên cạnh cía kia, liên tục, cách quãng, tiếp nối, cao, thấp, xa gần,rộng, dài, tạo thành viễn cảnh nghệ thuật.( trang 106 Từ điển thuật ngữ văn học, Lê Bá Hán-Trần Đình Sử, Nxb Giáo dục 2009)

Khi sáng tạo ra một hình tượng nhân vật, nhà văn luôn đặt trong một không gian nghệthuật nhất định để nhân vật thực hiện sứ vụ của nó Với Kafka cũng vậy, sự sáng tạo ra bản thểnghịch dị luông song hành với sự sáng tạo ra một không gian nghịch dị để nhân vật bộc lộ tất cảnhững cái nghịch dị mà nhà văn giao cho nó nhằm khắc họa sâu hơn bản thể ấy Và việc sáng tạo

ra không gian nghịch dị luôn mang tính hợp lý trong các sáng tác của F Kafka, cho thấy cái nhìnđầy tinh tế, độc đáo của nhà văn với hiện thực được phản ánh trong tác phẩm, cũng như là hiệnthực cuộc sống được quy chiếu từ tác phẩm

3.1.1 Không gian mê lộ

Đặc điểm chung của loại không gian này là sự xuất hiện các yếu tố ngẫu nhiên, biến hóa

dị thường, gây tâm lý bất an và làm mất phương hướng nhân vật chính; đẩy nhân vật chính vàokết thúc bi kịch và cái chết như là định mệnh đã an bài

Tiểu thuyết Vụ ánlà một mê cung của các thiết chế quyền lực tòa án pháp luật phi lý.Joseph K – nhân vật chính của tiểu thuyết – bị bắt không rõ nguyên do Cũng như hai tên cảnhsát, viên đội và thẩm phán được giao nhiệm vụ xét xử Joseph K nhưng cũng không biết bị cáomắc tội gì Joseph K phải đối mặt với bộ máy cai trị khổng lồ bí hiểm tồn tại khắp nơi, hữu hìnhhoặc vô hình Anh như bị thôi miên bởi cái thế giới đó, cái tổ chức bí mật đó, những người canhgiữ luật pháp đó, họ hỏi cung và thẩm vấn không cần biết tại sao Bị lạc vào mê lộ pháp luật,Joseph K không còn tự minh oan cho mình được, phải nhờ vào sự giúp đỡ của người khác nhưTiến sĩ Hun, nhà kỹ nghệ gia, Họa sĩ Titoreli Song, anh phát hiện thấy bọn chúng cũng là taychân, dây mơ rễ má của trật tự tối cao ấy, là những tên ngớ ngẩn, dốt nát, bịp bợm và bất minh.Các lối thoát dần đóng lại Và Joseph K đã bị xử tử mà không biết tội trạng, không được khiếunại

Tiểu thuyết Lâu đài “là hình ảnh huyền thoại về một tổ chức quyền lực quan liêu với

những sợi dây vô hình đã trói buộc cuộc đời của từng con người”

Thế giới của Lâu đài là thế giới của mê cung, mang sức mạnh siêu nhiên Con đường dẫn

K vào Lâu đài là một tiểu mê cung Ngay từ đầu, K đã muốn đi vào nhưng con đường rất dài và

nó không dẫn chàng đến Lâu đài Khi đến gần, dường như cố ý, nó lại vòng sang lối khác Nhìn

từ xa, K có thể thấy Lâu đài, song chàng không thể và vĩnh viễn không bao giờ đến được

Cùng với con đường, hình ảnh Lâu đài thấp thoáng hiện lên trái với logic thông thường.Lâu đài không có vẻ cổ kính, tráng lệ mà chỉ là những quần thể nhà hợp thành, không ai biết đó

là Lâu đài Có một tháp chuông nhưng không thể nhận ra đó là tháp chuông ở nhà thờ hay củanhà ở Con quạ xuất hiện báo hiệu sự chết chóc Đó là quan sát từ xa Còn nhìn gần, “Lâu đài này

trong thực tế chỉ là một thị trấn thảm hại” Tiếng chuông nghe ma quái “Đổ từng hồi trầm ấm

vang lên một cách vui vẻ, tiếng chuông như đe dọa vì nó cũng vang lên đau đớn” Sau đó lànhững tiếng chuông yếu ớt vang lên “lay lắt”

Bộ máy hành chính của Lâu đài cũng là một thứ mê cung Lâu đài thông qua những mắt