CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN NGÀNH CÔNG NGHIỆP QUỐC PHÒNG CỦA LIÊN BANG NGA TỪ NĂM 2000 ĐẾN NAY

Kết cấu Luận văn……….………..7 Chương 1: CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN NGÀNH TỔ HỢP CÔNG NGHIỆP QUỐC PHÕNG CỦA LIÊN BANG NGA..... Để lựa chọn được con đường xây dựng và phát

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC VÀ XÃ HỘI NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THANH HẢI

CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN NGÀNH CÔNG NGHIỆP QUỐC PHÕNG CỦA LIÊN BANG NGA

TỪ NĂM 2000 ĐẾN NAY

LUẬN VĂN THẠC SỸ Chuyên ngành: Quan hệ Quốc tế

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC VÀ XÃ HỘI NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THANH HẢI

CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN NGÀNH CÔNG NGHIỆP QUỐC PHÕNG CỦA LIÊN BANG NGA

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-*** -GIẤY XÁC NHẬN SỬA CHỮA LUẬN VĂN

Kính gửi: PGS TS Hoàng Khắc Nam

Chủ tịch Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ khoa học

chuyên ngành Quan hệ Quốc tế (Mã số: 60310206)

Tên em là Nguyễn Thanh Hải, học viên cao học khóa QH-2012-X, chuyên ngành Quan hệ Quốc tế, Khoa Quốc tế học/Trường Đại học KHXH&NV Em đã hoàn thành bảo vệ Luận văn thạc sĩ khoa học chuyên ngành Quan hệ Quốc tế, mã

số 60310206 ngày 04 tháng 12 năm 2014 với đề tài: “Chính sách phát triển ngành công nghiệp quốc phòng của Liên bang Nga từ năm 2000 đến nay”

Theo những đánh giá, nhận xét và kết luận của Hội đồng chấm luận văn ngày 04 tháng 12 năm 2014, luận văn của em đã được sửa chữa như sau:

- Rút gọn, sửa lỗi diễn đạt tại các trang 01, trang 02, trang 50, trang 87-88

và trang 93-95

- Bổ sung phần giới thiệu tổng thể về tổ hợp CNQP LB Nga tại trang 23, bổ sung phần tác động tiêu cực đối với LB Nga tại trang 85 và đối với quốc tế tại trang 86-87

- Chỉnh sửa tiêu đề của Chương 2 thành: Nội dung và quá trình thực hiện chính sách phát triển ngành CNQP của LB Nga từ năm 2000 đến nay (6/2014) và tên các tiểu mục 2.1 Giai đoạn 2000-2008, tiểu mục 2.2 Giai đoạn 2008-nay: tháng 6/2014

- Sửa chữa một số lỗi chính tả do đánh máy

- Chỉnh sửa cách trích dẫn nguồn tài liệu tham khảo trong luận văn

Nay em làm đơn này kính đề nghị PGS.TS Hoàng Khắc Nam - Chủ tịch Hội đồng xác nhận việc bổ sung nói trên của em đã tuân thủ theo đúng yêu cầu

Em xin trân trọng cảm ơn

Hà Nội, ngày tháng 12 năm 2014

Xác nhận của Chủ tịch Hội đồng Học viên

PGS TS Hoàng Khắc Nam Nguyễn Thanh Hải

LỜI CẢM ƠN!

Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, em xin chân thành cảm ơn thầy giáo hướng dẫn khoa học PGS TS Đinh Công Tuấn – Nghiên cứu viên Cao cấp Viện nghiên cứu Châu Âu đã hướng dẫn em với sự tận tình và trách nhiệm cao trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Em xin gửi lời cảm ơn tới Ban chủ nhiệm Khoa Quốc tế học, tới quý thầy

cô giáo, Phòng Đào tạo sau đại học – Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn/Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi, hướng dẫn và giúp

đỡ em trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn tốt nghiệp

Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong Hội đồng chấm luận văn đã cho em những đóng góp quý báu để hoàn chỉnh luận văn này

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Thủ trưởng Tổng cục Công nghiệp quốc phòng, Thủ trưởng Bộ Tham mưu/Tổng cục Công nghiệp quốc phòng, Thủ trưởng và các cán bộ Phòng Hợp tác Quốc tế/Bộ Tham mưu đã tạo điều kiện và giúp đỡ nhiệt tình trong quá trình tôi theo học tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn/Đại học Quốc gia Hà Nội

Cuối cùng, xin được bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc nhất tới toàn thể gia đình, bạn bè và đồng nghiệp, những người đã luôn ủng hộ và là nguồn động viên lớn lao giúp tôi có thể hoàn thành khóa học này

Hà Nội, tháng 12 năm 2014

Tác giả luận văn

Nguyễn Thanh Hải

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của Luận văn ……… 1

2 Tình hình nghiên cứu ……….……… 2

3 Nguồn tư liệu của Luận văn ……….…5

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của Luận văn………5

5 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu của Luận văn……….6

6 Những đóng góp khoa học và ý nghĩa thực tiễn của Luận văn………7

7 Kết cấu Luận văn……….……… 7

Chương 1: CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN NGÀNH (TỔ HỢP) CÔNG NGHIỆP QUỐC PHÕNG CỦA LIÊN BANG NGA 9

1.1 Các nhân tố quốc tế 9

1.1.1 Bối cảnh quốc tế 9

1.1.2 Chính sách an ninh quốc phòng của Mỹ, NATO và một số nước lớn khác trên thế giới 11

1.2 Các nhân tố trong nước 14

1.2.1 Đặc điểm địa - chính trị 14

1.2.2 Chiến lược an ninh quốc phòng 16

1.2.3 Điều kiện kinh tế 18

1.3 Khái quát về ngành (tổ hợp) công nghiệp quốc phòng của Liên Xô

trước đây và của Liên bang Nga hiện nay 20

1.3.1 Đặc trưng của ngành (tổ hợp) công nghiệp quốc phòng Liên Xô trước đây 20

1.3.2 Đặc trưng của ngành (tổ hợp) công nghiệp quốc phòng Liên bang Nga hiện nay 21

a) Chủ trương, quan điểm và mục tiêu phát triển 21

b) Cơ cấu, tổ chức 22

c) Cơ chế quản lý 23

d) Năng lực sản xuất 27

e) Xu hướng phát triển 29

Tiểu kết Chương 1 31

Chương 2: NỘI DUNG VÀ QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN CHÍNH

SÁCHPHÁT TRIỂN NGÀNH (TỔ HỢP) CÔNG NGHIỆP QUỐC PHÕNG CỦA LIÊN BANG NGA GIAI ĐOẠN 2000 ĐẾN NAY

(6/2014) 32

2.1 Giai đoạn 2000 – 2008 32

2.1.1 Mục tiêu, phương hướng 32

2.1.2 Thực trạng phát triển 37

2.1.3 Thành tựu và hạn chế 42

2.2 Giai đoạn 2008 - nay: 6/2014 48

2.2.1 Mục tiêu, phương hướng 48

2.2.2 Thực trạng phát triển 55

2.2.3 Thành tựu và hạn chế 63

2.3 So sánh hai giai đoạn 2000-2008 và 2008 - nay (6/2014) 69

2.3.1 Tương đồng 69

2.3.2 Khác biệt 72

Tiểu kết Chương 2 75

Chương 3: TRIỂN VỌNG CỦA CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN NGÀNH (TỔ HỢP) CÔNG NGHIỆP QUỐC PHÕNG LIÊN BANG NGA VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ 76

3.1 Triển vọng đến năm 2020 76

3.1.1 Triển vọng 75

3.1.2 Thuận lợi 78

3.1.3 Khó khăn 81

3.2 Các tác động 83

3.2.1 Đối với LB Nga 84

3.2.1 Đối với quốc tế 87

3.3 Một số gợi mở cho Việt Nam 88

3.3.1 Gợi mở về mô hình 90

3.3.2 Gợi mở về việc xây dựng công nghiệp quốc phòng gắn với xây dựng kinh tế 92

Tiểu kết Chương 3 100

KẾT LUẬN……… 101

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 103

DANH MỤC

CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

1 ABM Anti-Ballistic Missiles Hiệp ước chống tên lửa đạn đạo

2 BRIC Group Brasil, Russia, India,

4 GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm kinh tế quốc nội

5 IMF International Monetary Fund Quỹ tiền tệ quốc tế

8 NMD National Missile Defense Hệ thống phòng thủ chống tên lửa

9 OSCE Organization for Security and

Co-operation in Europe

Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu

10 PCI Provincial Compativeness

Index

Chỉ số năng lực cạnh tranh

11 PPP Purchasing Power Parity Ngang giá sức mua

12 SNG Sodruzhestvo Nezavisimykh

Gosudarstv Cộng đồng các quốc gia độc lập

13 USD United States Dollar Đồng Đô la Mỹ

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn Đề tài của Luận văn

Ngày nay, đất nước ta đang thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ chiến lược là xây dựng và bảo vệ tổ quốc trong thời kỳ mới; trong đó, chúng ta phải độc lập tự chủ xây dựng nền công nghiệp quốc phòng (CNQP) trong điều kiện Việt Nam đã

và đang tham gia sâu rộng vào quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế Để lựa chọn được con đường xây dựng và phát triển ngành CNQP đúng đắn, chúng ta cần phải học tập kinh nghiệm và hợp tác chặt chẽ với các nước có nền khoa học công nghệ và CNQP phát triển trên thế giới, đặc biệt là với Liên bang (LB) Nga, một đất nước có tiềm lực khoa học kỹ thuật, công nghệ và nền CNQP phát triển hàng đầu thế giới Trên thực tế, Việt Nam đã có mối quan hệ hợp tác hữu nghị truyền thống với Liên Xô trước đây và LB Nga hiện nay Liên Xô đã dành cho Việt Nam sự giúp

đỡ vô cùng to lớn trong hai cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước cũng như trong thời kỳ xây dựng và bảo vệ đất nước giai đoạn sau khi chiến tranh kết thúc Đến nay, giữa Việt Nam và LB Nga đã thiết lập mối quan hệ đối tác chiến lược toàn diện, hai bên đã và đang triển khai hợp tác hiệu quả trong rất nhiều lĩnh vực, đặc biệt là trong lĩnh vực hợp tác kỹ thuật quân sự, CNQP

Ngành CNQP của LB Nga (còn gọi là tổ hợp CNQP) đã trải qua nhiều biến

cố, thăng trầm sau sự kiện Liên Xô bị tan rã và những năm đình trệ dưới chính quyền của Tổng thống Bô-rít En-xin Từ năm 2000 trở lại đây, Tổng thống Vla-đi-mir Pu-tin và Tổng thống Đi-mi-tri Mét-vê-đép (2008-2012) đang cố gắng đưa nước Nga một lần nữa trở về vòng quay lịch sử Với hạt nhân Âu - Á trong đường lối chính trị của mình, Chính phủ Nga còn muốn lôi kéo các quốc gia khác vào vòng quay này Nhìn lại khoảng thời gian rất ngắn, chỉ trong hơn một thập kỷ, tổ hợp CNQP của LB Nga đã có những bước tiến vượt bậc, trụ vững trước những khó khăn kinh tế trong nước, vượt qua khủng hoảng kinh tế thế giới, đã đảm bảo cung cấp các loại vũ khí, trang thiết bị hiện đại cho Quân đội Nga đáp ứng được tì nh hình tác chiến hiện nay và xuất khẩu ra thị trường thế giới với khối lượng và chất lượng hàng đầu thế giới, góp phần quan trọng vào việc củng cố, nâng cao cho vị thế nước Nga trên trường quốc tế

Do vậy, việc nghiên cứu, tìm hiểu chính sách phát triển tổ hợp CNQP của

LB Nga giai đoạn từ năm 2000 đến nay có tầm quan trọng đối với ngành CNQP của nước ta Từ những kinh nghiệm thực tiễn được đúc rút ra với những thành công, hạn chế trong quá trình xây dựng, phát triển tổ hợp CNQP của LB Nga; cùng

2

với những nghiên cứu, đánh giá khách quan theo điều kiện cụ thể của LB Nga và

sự liên hệ với điều kiện xây dựng và phát triển của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay để nghiên cứu, lựa chọn và đề xuất một số định hướng chiến lược trong xây dựng và phát triển ngành CNQP của Việt Nam phù hợp với điều kiện mới

2 Tình hình nghiên cứu

a) Tình hình nghiên cứu trong nước:

Tại Việt Nam, cho đến nay đã có một số công trình nghiên cứu về chính sách phát triển CNQP của LB Nga, nhiều bài viết phân tích, đánh giá được đăng trên Tạp chí Khoa học Quân sự, Tạp chí Kiến thức Quốc phòng Hiện đại, trên các trang

web và trang báo điện tử Cuốn tài liệu chuyên khảo “Một số vấn đề về tổ hợp công nghiệp quốc phòng” của Viện Chiến lược Quân sự/Bộ Quốc phòng (2010) là

cuốn sách giới thiệu khái quát chung về tổ hợp CNQP của một số nước trên thế giới

trong đó có tổ hợp CNQP của Liên Xô (trước đây) và LB Nga Bài viết Về Chương trình “Trang bị vũ khí 2011 - 2020” và “Phát triển tổ hợp công nghiệp quốc phòng Nga đến năm 2020” (Vũ Hữu, Tạp chí Kiến thức Quốc phòng Hiện đại, số 11/2012,

tr 90-94) là một bài tổng hợp tương đối đầy đủ về thực tế, nhu cầu trang bị của Quân đội Nga thời gian năm 2010 - 2012 và khả năng đáp ứng, triển vọng phát triển của tổ hợp CNQP LB Nga đến năm 2020 Bên cạnh các bài viết về tổ hợp CNQP của LB Nga, còn có một số tài liệu, bài viết giới thiệu về những điều chỉnh chiến lược của chính sách an ninh – quốc phòng của LB Nga giai đoạn hiện nay và các tác động lên chính sách phát triển liên quan đến ngành CNQP Nga như bài

“Những nét mới trong Học thuyết quân sự của Liên bang Nga” và “Bước đột phá trong cải cách quân sự của Liên bang Nga” (Hà Khoa, Tạp chí Kiến thức Quốc phòng Hiện đại số 7 và số 11/2011) và các bài viết “Một số điều chỉnh trong chính sách quốc phòng, an ninh của LB Nga” (Lê Xuân Hòa, Tạp chí Kiến thức Quốc

phòng Hiện đại, số 8/2012), bài viết “Nga thúc đẩy các bước cải cách quân sự mới”, (Quang Đức, Tạp chí Kiến thức Quốc phòng Hiện đại, số 3/2012)

b) Tình hình nghiên cứu ngoài nước:

Tại LB Nga, đã có nhiều bài viết về tổ hợp CNQP của các học giả, các sỹ quan cao cấp trong Quân đội Nga đã được dịch sang tiếng Việt Bên cạnh các bài viết nói về chính sách phát triển CNQP LB Nga, thì trong các Thông điệp Liên bang hàng năm của tổng thống Nga, các bài phát b iểu của tổng thống tại các hội nghị hoặc với báo chí cũng có đề cập đến các nội dung liên quan đến phát triển CNQP Các nguồn tài liệu nêu trên đã giới thiệu và cung cấp thông tin về nhiều khía cạnh khác nhau trong chính sách cải tổ, phát triển CNQP LB Nga Tuy nhiên,

01/11/2001) đã đề cập đến bối cảnh, thực trạng của tổ hợp CNQP Nga đầu thế kỷ

20 và các định hướng quan trọng phát triển CNQP của LB Nga được nêu ra tại Hội nghị liên tịch của Đoàn Chủ tịch Hội đồng Nhà nước và Hội đồng An ninh LB Nga

cuối năm 2001 Bài viết “Cải tổ các xí nghiệp thuộc tổ hợp công nghiệp quốc phòng Nga” (V Be-lư-sép, Thiếu tướng Hải quân, Tuyển tập Hải quân Nga, số

8/2003) là bài viết đề cập tương đối rõ thực trạng của ngành CNQP Nga nói chung trong đó có ngành đóng tàu và đề ra các giải pháp nhằm thúc đẩy phát triển năng lực sản xuất của các xí nghiệp CNQP Nga đáp ứng yêu cầu trang bị vũ khí, trang thiết bị kỹ thuật cho Quân đội Nga và xuất khẩu ra thị trường thế giới Bài viết

“Các ưu tiên của Nga trong thương mại quân sự” (V Lya-xchen-cô, Tạp chí Nga

“Military Parade” số 5/2000) và bài “Cải tổ nền công nghiệp quốc phòng Nga” (S

Su-lu-nốp, Tạp chí Nga “Military Parade” số 5-6/2008) đi sâu phân tích những khó khăn, hướng giải quyết và quá trình triển khai những cải cách mang tính đột phá của Chính phủ Nga về thực hiện chính sách ưu tiên nhằm thúc đẩy xuất khẩu vũ khí, trang thiết bị của tổ hợp CNQP Nga ra thị trường thế giới Ngoài những bài viết mang tính trọng tâm vào cải tổ CNQP LB Nga của các học giả người Nga, còn

có những tài liệu, bài viết, ấn phẩm của các tác giả nước ngoài như cuốn đép và Pu-tin bộ đôi quyền lực” (Hình Quảng Trình và Trương Kiến Quốc, NXB

“Mét-vê-Từ điển Bách khoa, 2009) đã phân tích mọi mặt tình hình kinh tế, chính trị, xã hội, nước Nga trong thời gian từ năm 2000 đến năm 2008 với những chính sách cải cách mang tính quyết định do Tổng thống Pu-tin khởi xướng và các tác động, ảnh hưởng của các chính sách cải cách này tới các lĩnh vực, trong đó có lĩnh vực an ninh - quốc phòng LB Nga nói chung và CNQP nói riêng, Các nguồn tài liệu bằng tiếng Anh về tổ hợp CNQP của LB Nga: Tạp chí IHS Jane’s của Anh (IHS Global

Limited 2012) có bài viết “Russian Federation – Defence Industry” giới thiệu về

CNQP LB Nga (trang 206-209) với các thông tin chung về chính sách phát triển và các số liệu liên quan đến chi tiêu, mua sắm và xuất nhập khẩu vũ khí, trang thiết bị

kỹ thuật quân sự trong giai đoạn 2008 - 2010 Bài viết “Russian Military - Industrial Complex” của tác giả I-ri-na By-strô-va gồm 20 trang được đăng tải trên

trang www.helsinki.fi dạng PDF giới thiệu tổng quan về quá trình hình thành, phát triển, những thành tựu đạt được, hạn chế tồn tại của tổ hợp CNQP theo từng giai

4

đoạn từ năm 1930 đến năm 2010 Bài viết “The Soviet and Russian Military-Industrial

Complex: Different approaches common conclusion” của Viện nghiên cứu Lơn-đơn về

Đông Âu và Sla-vơ (University colledge London School of Slavonic and East

European Studies London) đăng trên trang www.banrepcultural.org lại có cách tiếp

cận khác một cách tổng thể đề cập về quyền sở hữu, về cơ cấu vận hành cũng như

nguồn nhân lực của tổ hợp CNQP từ thời kỳ Liên Xô và những chuyển đổi sau khi

Liên Xô sụp đổ

c) Nhận xét và dự kiến nghiên cứu mới trong Luận văn

Có thể thấy rằng đã có rất nhiều nghiên cứu về chính sách phát triển tổ hợp

CNQP LB Nga, đặc biệt là từ thời gian hai nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống V

Pu-tin, tuy có khác nhau về quy mô công trình, phạm vi nghiên cứu nhưng tất cả

đều đi đều thống nhất rằng các chính sách của chính quyền Tổng thống V Pu-tin và

Tổng thống Đ Mét-vê-đép đã giúp cho LB Nga có những thay đổi tích cực đặc biệt

trong lĩnh vực quốc phòng - an ninh và CNQP, mặc dù còn nhiều khó khăn nhưng

nước Nga ngày nay đang ngày càng lấy lại được vị thế và ảnh hưởng của mình đối

với thế giới và khu vực

Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu, các tài liệu và bài viết nêu trên mới chỉ

mang tính thống kê những số liệu, các sự kiện nổi bật tổ hợp CNQP của LB Nga

đạt được trong từng giai đoạn ngắn hoặc trong một phạm vi, lĩnh vực hẹp trước

thực trạng sức mạnh tổ hợp CNQP bị suy giảm nghiêm trọng và các khó khăn,

thách thức đối với LB Nga trong bối cảnh tình hình an ninh, chính trị trên thế giới

và trong nội tại nước Nga hiện nay Dung lượng các bài viết còn ngắn, nội dung

chưa được tổng kết, đúc kết thành hệ thống toàn diện, không có phân tích, đánh giá

một cách tổng thể và còn chưa có tính khái quát cao để làm tư liệu tham khảo về

định hướng phát triển CNQP các nước trên thế giới nói chung và LB Nga nói riêng

Chính vì vậy, với việc chọn đề tài này, tác giả mong muốn bổ sung thêm những

nguồn tài liệu, góc nhìn mới đa chiều và toàn diện về chính sách phát triển tổ hợp

CNQP của LB Nga giai đoạn từ năm 2000 đến nay (tháng 6/2014), có thể dùng làm

tư liệu tham khảo về quá trình khôi phục và phát triển tổ hợp CNQP của LB Nga

trong thời gian hơn một thập kỷ cùng với những đúc rút, gợi mở cho việc hoạch

định ra chính sách phát triển ngành CNQP của Việt Nam

3 Nguồn tƣ liệu của Luận văn

Nghiên cứu chính sách phát triển ngành (tổ hợp) CNQP của LB Nga từ năm

2000 đến nay là một vấn đề mới mẻ, chưa được đề cập nhiều trong các ấn phẩm, tài

liệu cụ thể, nên nguồn tư liệu nghiên cứu đề tài chủ yếu được khai thác trong cuốn