Bài giảng y học quân sự bài 17 công tác pha chế dã ngoại trong chiến tranh bảo vệ tổ quốc

VỊ TRÍ TẦM QUAN TRỌNG CỦA CÔNG TÁC PHA CHẾ DÃ NGOẠI: - Pha chế trong điều kiện dã ngoại là tiến hành pha chế thuốc men, dịch truyền phục vụ thương, bệnh binh trong hoàn cảnh khó khăn, t

BÀI 17

CÔNG TÁC PHA CHẾ DÃ NGOẠI TRONG CHIẾN TRANH BẢO VỆ TỔ QUỐC

 MỤC ĐÍCH YÊU CẦU BÀI GIẢNG:

1 Mục đích yêu cầu : Nắm vững nội dung và biết triển khai công tác pha chế dã

ngoại trong chiến tranh

 THỜI GIAN GIẢNG BÀI: 6 tiết (2 lý thuyết, 4 thực hành)

 ĐỐI TƯỢNG GIẢNG:

- Sinh viên Dược năm thứ 4 – 5 hệ dài hạn và sinh viên Dược năm thứ 3 – 4 hệ

chuyên tu, tại chức Đại học Y dược TP Hồ Chí Minh

 NỘI DUNG BÀI GIẢNG :

CÔNG TÁC PHA CHẾ DÃ NGOẠI TRONG CHIẾN TRANH BẢO VỆ TỔ QUỐC

I VỊ TRÍ TẦM QUAN TRỌNG CỦA CÔNG TÁC PHA CHẾ DÃ NGOẠI:

- Pha chế trong điều kiện dã ngoại là tiến hành pha chế thuốc men, dịch truyền

phục vụ thương, bệnh binh trong hoàn cảnh khó khăn, thiếu thốn rất nhiều so với điều

kiện tĩnh tại, về thời gian, cơ sở và phương tiện làm việc – so với thời bình

- Pha chế dã ngoại được tiến hành ở trạm quân y trung đoàn, trạm quân y sư đoàn,

đội điều trị, đội phẫu thuật, bệnh viện dã chiến

- Trong cuộc chiến tranh giải phóng trước kia đều phải thực hiện công tác pha chế

dã ngoại Qua tổng kết các chiến dịch lớn trong chiến tranh giải phóng của ta trước

đây, thì lượng dịch truyền sử dụng cho chống sốc là rất lớn: cứ 2000 thương binh vào

trạm quân y sư đoàn thì cần 250 lít đến 500 lít dịch truyền, chưa kể dịch truyền để

dùng trong phẫu thuật và các trường hợp cấp cứu và điều trị nội khoa khác

- Trong chiến tranh bảo vệ Tổ quốc, ở biên giới phía Tây Nam và biên giới phía

Bắc thương binh qua trạm Quân y trung đoàn thường có tỷ lệ bị sốc là 10%; trung bình

mỗi ca sốc sử dụng hết 1,5 lít dịch truyền

- Thương binh qua trạm quân y sư đoàn tỷ lệ sốc là 15%, trung bình mỗi ca sốc sử

dụng 2,5 lít dịch truyền

* Những khó khăn khi pha chế dã ngoại:

- Đơn vị phải cơ động chiến đấu nhiều

- Nhiên liệu, nguồn nước để pha chế không phải ở đâu cũng có sẵn

- Trang bị chưa được cải tiến gọn nhẹ, thích hợp với điều kiện dã ngoại

- Pha chế ở trong hầm, hào nơi rừng núi, mưa gió, ẩm thấp là môi trường dễ bị

nhiễm khuẩn nên công tác đảm bảo vô trùng là rất khó khăn

- Những thương binh bị sốc nhẹ, còn có thể uống được thì cho uống nhằm giảm

nhẹ tiêm truyền, các gói uống có tên là CoNak (Orazol) gồm:

+ Natri Bicacbonat : 2,5 gam

Dùng để pha trong 1 lít nước đun sôi để nguội để điều trị sốc nhẹ, mất nước

- Tuyến quân y sư đoàn và đội điều trị phải tự pha chế đảm bảo khoảng 75%

lượng dung dịch

- Ở các bệnh viện dã chiến quân đoàn, bệnh viện quân khu, được cấp nguyên liệu,

để tự pha chế đảm bảo lấy nhu cầu dịch truyền cho mình

II TỔ CHỨC TRIỂN KHAI PHA CHẾ TRONG ĐIỀU KIỆN DÃ NGOẠI:

1 Yêu cầu:

1.1- Chuẩn bị phương tiện dụng cụ pha chế:

- Phải có một bộ dụng cụ dùng thường xuyên và một bộ dự trữ gồm:

+ Dụng cụ để cải tạo địa hình và xây dựng cơ sở

+ Dụng cụ để triển khai cơ sở pha chế

+ Dụng cụ chuyên môn để pha chế dung dịch tiêm truyền

1.2- Chuẩn bị hóa chất và nguyên liệu pha chế:

Nguyên liệu và hóa chất dùng để pha chế dã ngoại do cấp trên cấp (ở cơ số kiện

nguyên liệu)

Hóa chất dùng để xử lý chai, lọ, xử lý nước: axit clohyđric, phèn, thuốc tím

1.3- Huấn luyện và xây dựng đội ngũ nhân viên pha chế dã ngoại :

+ Hình thức huấn luyện :

- Tập tổng hợp: Sau khi tập phân đoạn thành thạo thì chuyển sang tổng hợp Tập

tổng hợp cần phải có thời gian thường được tổ chức định kỳ 6 tháng 1 lần hoặc diễn

tập quân y, diễn tập hậu cần hoặc kết hợp với diễn tập quân sự để huấn luyện

Đánh giá quá trình tập luỵên theo chất lượng và thời gian

2 Triển khai pha chế

Các trường hợp triển khai, các hình thức triển khai :

2.1- Trường hợp trong chiến đấu tiến công: Các cơ sở pha chế được triển khai

trên mặt đất có thể bằng lều bạt hay lán trại nhỏ tự tạo, dùng tăng nilon làm mái, chung

quanh quây nilon, phía trong có màn pha chế bằng vinilon, giấy polyetylen hoặc vải

mùng

Hình 1: Sơ đồ buồng pha chế dã ngoại 2.2- Trong chiến đấu phòng ngự trận địa: để đảm bảo an toàn chốt giữ lâu dài

các cơ sở pha chế thường được triển khai dưới hầm hoặc trong hang núi Nếu trong

hang núi thì triển khai như ở trên mặt đất, đặc biệt chú ý nguồn nước Nếu triển khai

2,6 – 2,8 m, rộng: 2 – 2,2 m ; sâu: 1,8 – 2 m) Hầm pha chế có hai lối ra vào rộng

0,7m Lối vào nối với bếp cất nước và lối ra nối với hầm kho và ở hai góc chênh nhau

Hai lối ra vào của hầm pha chế có tác dụng tạo đường đi một chiều, tăng thêm ánh

sáng cho hầm, thoáng khí, đào hầm sâu khoảng 1 – 1,2m thì chừa hai mô đất ở hai góc

hầm để làm bàn pha chế và bàn cân để thành phẩm (Hình 2)

Hình 2:

 Bàn để pha chế : Dài 1,2m, rộng 0,7m

Có thể dùng mô đất hoặc thùng cơ số để làm bàn Nếu dùng hai mô đất làm bàn

thì giảm được thời gian phải đào một khối lượng lớn đất Nếu hầm có nắp thì lớp đất

lấp dày 0,5 – 0,8m trên có phủ nilon che mưa Hầm không làm nắp thì trên che tăng

bạt Chung quanh có khơi rãnh thoát nước Tiến hành pha chế ở hầm có nắp thì công

việc sẽ khó khăn phức tạp hơn vì thiếu ánh sáng, thiếu không khí, người pha chế

không thể làm việc được lâu

Ở phía trong hầm, tường hầm, trần hầm, nền hầm và bàn pha chế, bàn cân đều

căng trải nilon, nền hầm lát ván

Bếp cất nước và tiệt trùng thuốc thường phải xây dựng theo bếp hoàng cầm để

chống khói ban ngày và ánh sáng ban đêm (Hình 3 và 4)

Kích thước và cấu trúc của bếp Hoàng Cầm gồm có:

Hình 3: Sơ đồ cấu trúc bếp Hoàng Cầm

Hình 4: Sơ đồ đứng dọc của bếp Hoàng Cầm

- Nơi ngồi đun bếp: dài 1,5m ; rộng: 1m; sâu 0,8m Có che và có nơi chứa củi, có

rãnh thoát nước bên cạnh, ngồi đun cần có hầm cá nhân cho nhân viên cất nước, rửa

chai lọ

- Nơi đặt nồi cất nước: dài: 1,5m; rộng: 0,6m Có khoét lỗ bếp để nồi cất và nồi

hấp, tuỳ theo kích thước của nồi cất và nồi hấp mà khoét lỗ cho vừa khít

- Hầm chứa khói: dài 1,5m; rộng 0,6m; sâu 1,2m Để khói giải phóng ra từ từ

tránh ồ ạt

- Hệ thống ống dẫn khói (hào thoát khói): dài 4m; rộng 0,2m; sâu 0,2m cùng

nhiều nhánh ống dẫn khói và chạy càng dài rộng càng tốt, kích thước nêu trên là kích

thước tối thiểu

- Hầm chứa khói và ống dẫn khói được phủ bằng cành cây tươi và lá xanh, trên

trải một lớp đất vụn mỏng

- Tổ dược quân y trung đoàn, sư đoàn, thường triển khai một hệ thống liên hoàn

gồm có hầm pha chế, hầm kho và bếp cất nước, nối với nhau bằng giao thông hào

(hình 5)

Hình 5: Sơ đồ hệ thống liên hoàn hầm pha chế, hầm kho và bếp cất nước

2.3- Triển khai các bước pha chế

2.3.1- Sản xuất nước cất:

+ Giải quyết nguồn nước để cất:

- Nước ao, hồ

- Nước khe suối, nước sông

- Nước mưa

- Nước giếng

+ Có 3 biện pháp làm trong nước:

Để tự lắng: Dùng nồi hấp chõ xôi, thùng đựng cơ số thuốc hoặc đan sọt, lót

nilon, chứa đầy nước để tự lắng Cách làm này lâu không đảm bảo thời gian, nhất là

nước chứa nhiều cặn dạng keo

Làm trong nước bằng phèn: Chứa nước vào các dụng cụ nói trên, cho phèn

chua và quấy tan, trung bình từ 0,1 – 0,2g phèn chua cho một lít nước cần làm trong,

rồi để lắng

Làm trong bằng phương pháp lọc:

+ Lọc bằng

thùng lọc: Dùng thùng men có vòi hoặc thùng gỗ lót nilon (H.6) cho than cát sỏi theo thứ tự Đổ nước cần lọc vào hứng ở vòi

ta được nước trong

+ Lọc bằng

giếng lọc: Đào giếng

bên cạnh suối, để nước thấm vào, hoặc đào một giếng nhỏ gần suối vào giếng rồi cũng xếp lần lượt các lớp than, cát, sỏi để nước ngấm qua đó vào giếng (H.7)

- Nếu có tạp chất sắt, nước có màu đục thì chỉ cần lọc qua một lớp cát vàng chiều dày

nước có một lượng sắt dưới 20mg/lít khi qua

bể lọc chỉ còn lại từ 0,1 – 0,15mg/lít

- Nếu thêm một lớp than gỗ dày từ 15 – 25cm xếp xen kẽ với lớp cát vàng và sỏi

thì ngoài khả năng khử sắt, mùi vị, làm trong, nó còn có khả năng khử được mùi và

chất hữu cơ (giải quyết được 70 – 80%), một lượng amôniac nhỏ từ 0,5mg/l trở xuống

- Với nguồn nước giếng khơi thì tuỳ theo chất lượng nước của từng giếng mà cần

làm trong hay không làm trong

- Nước mưa có thể dùng vải nilon căng rộng để hứng, dự trữ và vẫn phải xử lý

bằng cách lọc như trên trước khi cất nước

+ Xử lý nước để cất: như cách xử lý nước cất ở thời bình (cất nước dùng cho

pha chế)

+ Kỹ thuật cất nước: kỹ thuật cất nước như thời bình

+ Chuẩn bị chai, nút và xử lý chai nút: như thời bình

+ Vệ sinh buồng pha chế:

Hình 6: Lọc bằng thùng lọc

Hình 7: Lọc bằng giếng lọc bên suối

Dùng dung dịch cloramin 5‰ (chú ý đến chất lượng cloramin) lau tường, nền

trùng không khí và chống mốc bằng xông formol

+ Lọc trong:

Yêu cầu của kỹ thuật lọc là đạt độ trong nhanh, môi trường dã ngoại là môi

trường ô nhiễm vì vậy cần phải chọn một phương pháp lọc nhanh hữu hiệu

Phương pháp lọc nhanh nhất là lọc dưới áp suất giảm, phễu lọc phổ biến là hình

trụ, có thể dùng bình thanh huyết 250ml làm ống lọc, dùng lọ penicilin hoặc phễu thuỷ

tinh nhỏ để tạo phễu nấm (Hình 8)

Hình 8: Các dạng phểu lọc

Tuỳ theo công thức của máy hút mà ta có các lớp dù, vải hoặc bông thích hợp

để hút, lọc

+ Tiệt trùng :

- Thường dùng nồi hấp áp lực để tiệt trùng

- Ngoài ra còn dùng các biện pháp tiệt trùng sau:

+ Luộc sôi: Dùng trong trường hợp không có nồi hấp áp lực và lượng dịch

truyền đem hấp không nhiều Để dịch truyền ngập nước ngang với mức trong chai

Đun sôi 1-2h Nhược điểm của phương pháp này là thời gian luộc lâu và nhiệt độ trong

(Hình 9)

Hình 9:

Nhược điểm của phương pháp này là nhiệt độ trong nồi không đồng đều, các

có nhiệt độ đồng đều trong nồi thì khắc phục như hình vẽ sau: (Hình 10)

Hình 10:

+ Khả năng tiệt khuẩn phụ thuộc vào:

Ở đây chúng ta cần lưu ý đến số vi khuẩn hiện diện ở dung dịch trước khi tiệt

khuẩn Trong một thử nghiệm về thời gian, số vi khuẩn trong quá trình tiệt khuẩn theo

đồ thị sau:

0

Đồ thị trên là một đường cong có dạng hàm số mũ, mà theo lý thuyết thì đường

cong biểu diễn số vi khuẩn giảm theo thời gian tiệt khuẩn tiến về 0; nhưng không bao

giờ bằng không Từ đó ta rút ra :

- Số lượng vi khuẩn còn sống sót sau khi xử lý bằng nhiệt càng thấp phụ thuộc

vào số vi khuẩn càng ít Như vậy muốn để chất lượng tiệt khuẩn tốt phải thực hiện

chống nhiễm khuẩn trong tất cả các giai đoạn của quá trình pha chế

THỜI GIAN TIỆT KHUẨN

SỐ

VI KHUẨN

- Về lý thuyết thì không bao giờ xác định được sự tiệt khuẩn tuyệt đối

III TRANG BỊ DỤNG CỤ ĐỂ TRIỂN KHAI PHA CHẾ DUNG DỊCH TIÊM

TRUYỀN TRONG ĐIỀU KIỆN DÃ CHIẾN

1 Dụng cụ để xây dựng và tái tạo địa hình

TT Tên trang bị dụng cụ Đ/v tính Số lượng Ghi chú

Cộng 7 khoảng

2 Dụng cụ để triển khai cơ số pha chế

TT Tên trang bị dụng cụ Đ/v tính Số lượng Ghi chú

Chín khoản

3 Dụng cụ chuyên môn để pha chế dung dịch tiêm truyền

TT Tên trang bị dụng cụ Đ/v tính Số lượng Ghi chú

TT Tên trang bị dụng cụ Đ/v tính Số lượng Ghi chú

TT Tên trang bị dụng cụ Đ/v tính Số lượng Ghi chú

IV KẾT LUẬN:

Công tác pha chế dã ngoại thời chiến, ở tuyến chiến thuật, chiến dịch là sự kế

tục truyền thống hậu cần tại chỗ và rất cần thiết, có vị trí rất quan trọng của công tác

tiếp tế quân y trong chiến tranh nhân dân bảo vệ tổ Quốc

Pha chế dung dịch tiêm truyền ở điều kiện dã ngoại là tiến hành một kỹ thuật có

ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng thương binh, bệnh binh trong điều kiện hết sức khó

khăn; do vậy chúng ta cần phải quan tâm đúng mức, chuẩn bị tốt ngay từ trong thời

bình để đáp ứng tốt cho thời chiến

[