Đổi mới tổ chức và hoạt động của ủy ban nhân dân các cấp ơ việt nam hiện nay (TT)

Ngoài ra, việc tổ chức và hoạt động của UBND sẽ còn phải tính đến tác động của các tác động của kinh tế thị trường định hướng XHCN, của quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quy

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Trong quản lý nhà nước ở địa phương, UBND là cơ quan có vai trò nổi trội qua hoạt động quản lý hành chính nhà nước Cùng với HĐND, quản lý của UBND quan hệ trực tiếp và đóng vai trò hết sức quan trọng đến sự phát triển xã hội ở địa phương, đến việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của cá nhân, tổ chức, đồng thời liên quan đến hiệu lực

và hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước nói chung Vì vậy, nó luôn

là tâm điểm chú ý của người dân địa phương, là mối quan tâm lớn của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội

Trong quá trình tiến hành đổi mới đất nước toàn diện từ năm

1986 đến nay, cùng với quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, chính quyền địa phương nói chung, UBND các cấp nói riêng đã có những thay đổi quan trọng Sau rất nhiều văn bản pháp luật quy định về tổ chức chính quyền địa phương được ban hành kế tiếp nhau, ngày 19/6/2015, Luật tổ chức chính quyền địa phương (Luật năm 2015) đã được Quốc hội thông qua thay thế Luật Tổ chức Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân năm 2003 (Luật năm 2003) Trong Luật năm 2015, cùng với HĐND, UBND các cấp đã có những điều chỉnh theo hướng đổi mới Nhưng, điều đó không có nghĩa là đã là quá trình đổi mới chính quyền địa phương cũng như UBND đã hoàn tất Vẫn còn có các ý kiến khác nhau xung quanh mô hình chính quyền địa phương và các vấn

đề khác liên quan đến UBND Đáng chú ý là có cả những ý kiến đề xây dựng chính quyền địa phương tự quản - mô hình đang là xu hướng chung đang hiện diện ở rất nhiều nước dân chủ trên thế giới Mặt khác, các quy định trong Luật năm 2015 áp dụng vào thực tiễn sẽ đòi hỏi phải có các quy định pháp luật cụ thể hơn và tiến hành các hoạt động tổ chức thực tế như: xác định chức năng, nhiệm vụ, phân cấp quản lý, về đa dạng hoá tổ chức bộ máy UBND, các cơ quan chuyên môn (CQCM) thuộc UBND,

xác định các mối quan hệ với các tổ chức trong hệ thống chính trị, về nhân sự UBND, về các phương thức, hình thức hoạt động, vấn đề mối quan hệ của UBND với người dân, doanh nghiệp, tổ chức UBND tương thích với các thành tựu khoa học và công nghệ, v.v Ngoài ra, việc tổ chức và hoạt động của UBND sẽ còn phải tính đến tác động của các tác động của kinh tế thị trường định hướng XHCN, của quá trình xây dựng

và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN nước ta, của hội nhập quốc

tế, của các vấn đề có tính thời đại hiện nay là dân chủ và quyền con người,…

Sau các quy định của Hiến pháp năm 2013 và Luật năm 2015 về chính quyền địa phương, vấn đề tiếp tục đổi mới chính quyền địa phương nói chung, UBND nói riêng đang tiếp tục được đặt ra Chính vì vậy, NCS

nghiên cứu đã chọn đề tài: “Đổi mới tổ chức và hoạt động của Ủy ban nhân dân các cấp ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận án tiến sĩ luật

học

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài luận án nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về đổi mới tổ chức và về hoạt động của UBND các cấp nước ta nhằm tiếp tục đổi mới cơ quan này phù hợp với các điều kiện hiện nay ở nước ta trong giai đoạn hiện nay Luận án nghiên cứu tổ chức và hoạt động của UBND các cấp trên cơ sở thực tiễn Luật năm 2003, có tính đến Luật năm

Về thời gian, nghiên cứu UBND tập trung chủ yếu từ thời gian

Hiến pháp 1992 với việc ban hành Luật năm 2003 đến nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nhận thức lý luận về đổi mới tổ chức và hoạt động của UBND, đánh giá thực trạng đổi mới tổ chức và hoạt động của UBND Việt Nam hiện nay, luận án đề xuất các kiến nghị, giải pháp đổi mới tổ chức và hoạt động của UBND các cấp góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Một là, làm rõ những vấn đề lý luận về đổi mới UBND các cấp Hai là, phân tích, đánh giá thực trạng tổ chức và hoạt động của

UBND các cấp trong đổi mới

Ba là, đề xuất các quan điểm và giải pháp tiếp tục đổi mới tổ

chức và hoạt động của UBND các cấp

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu được thực hiện dựa trên cơ sở phép duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, các quan điểm của Đảng và Nhà nước ta

về các vấn đề nhà nước và pháp luật, về nhà nước XHCN, về chính quyền địa phương, trong đó có UBND các cấp

Các phương pháp nghiên cứu chủ yếu được luận án sử dụng để nghiên cứu đề tài luận án là: phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống, phương pháp luật học so sánh, phương pháp lịch sử cụ thể, phương pháp thống kê, tiếp cận liên ngành, đa ngành…

5 Những đóng góp mới về khoa học của luận án

Thứ nhất, luận án hệ thống hoá, làm rõ và bổ sung các vấn đề lý

luận về tổ chức và hoạt động của UBND các cấp trong tổng thể và trên các khía cạnh khác nhau với nhãn quan mới về vị trí, vai trò, chức năng,

tổ chức, phương thức và hình thức hoạt động …của cơ quan hành chính nhà nước địa phương trong các điều kiện mới

Thứ hai, trình bày khái quát những nét mới trong tổ chức và hoạt

động của UBND các cấp qua các thời kỳ phát triển

Thứ ba, luận án đánh giá thực trạng đổi mới tổ chức và hoạt

động của UBND qua các năm đổi mới, dự báo về vai trò của UBND theo Luật năm 2015, chỉ ra mặt tích cực cũng như hạn chế trong tổ chức và hoạt động của UBND các cấp Từ đó, chỉ ra nguyên nhân của các hạn chế trong tổ chức và hoạt động của UBND các cấp

Thứ tư, với nhận thức mới và quan điểm thực tiễn, luận án đề

xuất các giải pháp tiếp tục đổi mới, hoàn thiện tổ chức và hoạt động của UBND các cấp liên quan đến tổ chức và hoạt động của UBND theo Luật năm 2015 cũng như các đòi hỏi của thực tiễn

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Luận án là công trình nghiên cứu tổng thể và cơ bản tổ chức và hoạt động của UBND tất cả các cấp ở Việt Nam trong bối cảnh mới hiện nay

Kết quả nghiên cứu của luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các hoạt động đổi mới tổ chức và hoạt động của UBND các cấp, cho việc nghiên cứu, giảng dạy, học tập về cơ quan hành chính nhà nước địa phương

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận

án có cơ cấu gồm bốn chương như sau:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2 Những vấn đề lý luận về đổi mới tổ chức và hoạt động của Ủy ban nhân dân các cấp

Chương 3 Thực trạng tổ chức và hoạt động của Ủy ban nhân dân các cấp ở Việt Nam trong quá trình đổi mới

Chương 4 Quan điểm và giải pháp tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của Ủy ban nhân dân các cấp

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Tình hình nghiên cứu liên quan đến Ủy ban nhân dân, đổi mới tổ chức và hoạt động của Ủy ban nhân dân

1.1.1 Tình hình nghiên cứu trong nước

Từ hàng chục năm qua, đặc biệt là từ những năm đổi mới toàn diện đất nước năm 1986, ở nước ta đã số lượng khá lớn, đa dạng các công trình nghiên cứu về UBND và đổi mới tổ chức và hoạt động UBND các cấp Các công trình nghiên cứu đã tạo tiền đề, cơ sở rất quan trọng cho việc nghiên cứu đề tài luận án này

1.1.2 Tình hình nghiên cứu cơ quan hành chính địa phương nước ngoài

Nghiên cứu các cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương ở các nước được nghiên cứu ở nước ta tuy không thật nhiều, nhưng có nhiều công trình nghiên cứu cơ bản đã được dịch, trình bày lại hoặc qua sách báo nước ngoài Đây là nguồn tư liệu rất quan trọng để xem xét các vấn đề lý luận và thực tiễn đổi mới tổ chức và hoạt động UBND nước ta

1.2 Đánh giá tình hình các nghiên cứu liên quan đến Ủy ban nhân dân, đổi mới tổ chức và hoạt động của Ủy ban nhân dân

Qua nghiên cứu các công trình nghiên cứu về cơ quan hành chính nhà nước địa phương trong và ngoài nước đã đặt ra và giải quyết nhiều vấn đề liên quan đến đổi mới UBND nước ta: vai trò, chức năng quản lý hành chính nhà nước ở địa phương, mối quan hệ với hội đồng địa phương, tính chất, đặc điểm của cơ quan hành chính nhà nước địa phương, mô hình tổ chức chính quyền địa phương…; đã nghiên cứu các khía cạnh khác nhau của đổi mới cơ quan hành chính nhà nước địa phương nước ta liên quan đến mô hình, chức năng, nhiệm vụ, tổ chức và hoạt động…trong các điều kiện cụ thể Đồng thời các công trình nghiên cứu đã có nhiều đề xuất hữu ích cho đổi mới tổ chức và hoạt động của UBND các cấp

1.3 Các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án

- Nghiên cứu toàn diện vấn đề lý luận và thực tiễn đổi mới tổ chức và hoạt động UBND các cấp trong chỉnh thể

- Đánh giá mô hình tổ chức chính quyền địa phương, trong đó có UBND các cấp hiện nay và đề xuất kiến nghị đổi mới

- Trong triển khai thi hành Tổ chức chính quyền địa phương, đề xuất kiến nghị tiếp tục đổi mới trên các vấn đề khác nhau về tổ chức và

về hoạt động của UBND các cấp…

Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỔI MỚI TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA Ủy BAN NHÂN DÂN CÁC CẤP

2.1 Khái niệm, vị trí và vai trò của Ủy ban nhân dân các cấp

2.1.1 Khái niệm và đặc điểm của Ủy ban nhân dân các cấp

Phân chia đơn vị hành chính chính là tất yếu để quản lý nhà nước đối với cư dân, xã hội Ở nước ta, ba đơn vị hành chính cơ bản được xác lập qua các thời kỳ là: cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã Đây chính là cơ sở khách quan của việc tổ chức chính quyền địa phương, trong đó có cơ quan hành chính nhà nước

Cơ quan hành chính địa phương nước ta được gọi là UBND Có

thể quan niệm “UBND là cơ quan do HĐND cùng cấp bầu, là cơ quan chấp hành của HĐND thực hiện chức năng quản lý nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trước HĐND và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên”

UBND các cấp có các đặc điểm chung: Thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước; tổ chức và hoạt động của UBND được quy định cơ bản và thống nhất về cơ bản trong luật; tổ chức UBND hiện nay

về cơ bản được tổ chức theo đơn vị hành chính; UBND là cơ quan được HĐND cùng cấp bầu ra với sự phê chuẩn của cơ quan hành chính nhà nước cấp trên; UBND là cơ quan tổ chức theo nguyên tắc trực thuộc hai chiều; UBND về cơ bản là cơ quan làm việc tập thể; càng xuống dưới thì

tổ chức bộ máy UBND càng đơn giản

Trên cơ sở phân tích tổ chức bộ máy nhà nước Việt Nam, luận

án nêu khái niệm UBND các cấp là các cơ quan do HĐND cùng cấp bầu

ra, thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước ở địa phương và là

bộ phận cấu thành của thống hành chính nhà nước ở địa phương theo nguyên tắc thứ bậc trên dưới

2.1.2 Vị trí, tính chất và vai trò của Ủy ban nhân dân

Về vị trí, tính chất, UBND là cơ quan chấp hành của HĐND và

là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương

Vai trò của Ủy ban nhân dân thể hiện ở những điểm sau:

Một là, Quản lý hành chính nhà nước nhằm đạt được các mục tiêu kinh tế - xã hội định trước; hai là, quản lý đóng vai trò tất yếu khi

có hoạt động chung trong đời sống xã hội; ba là, bảo đảm tính thống nhất, thông suốt của nền hành chính nhà nước; bốn là, UBND là cơ quan

trực tiếp trong việc bảo đảm thi hành quyền con người, quyền công dân

2.2 Tổ chức và hoạt động của Ủy ban nhân dân các cấp

2.2.1 Các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Ủy ban nhân dân

1/ Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân; 2/ Nguyên tắc Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo Nhà nước; 3/ Nguyên tắc tập trung dân chủ; 4/ Nguyên tắc bình đẳng giữa các dân tộc; 5/ Nguyên tắc pháp chế XHCN

Bên cạnh các nguyên tắc chung nói trên, tổ chức và hoạt động của UBND các cấp có một số nguyên tắc cơ bản có tính đặc thù là:

- Nguyên tắc trực thuộc hai chiều

- Kết hợp quản lý theo ngành với quản lý theo lãnh thổ

- Kết hợp chế độ lãnh đạo tập thể với chế độ thủ trưởng

2.2.2 Tổ chức của Ủy ban nhân dân

Trong sự lựa chọn có tính chất truyền thống, UBND nước ta là một tập thể do HĐND bầu ra, trong đó, vai trò lãnh đạo của người đứng đầu UBND ngày càng được đề cao Chủ tịch UBND thực hiện các nhóm

nhiệm vụ, quyền hạn liên quan đến việc: bảo đảm tổ chức và hoạt động của UBND; quản lý; nhân sự; ban hành quyết định pháp luật Phó Chủ tịch và các Ủy viên UBND thực hiện công việc theo phân công của Chủ tịch UBND và chịu trách nhiệm trước Chủ tịch UBND về việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn đã được giao

Các cơ quan chuyên môn thuộc UBND giúp cho cơ quan hành chính nhà nước địa phương thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn quản lý được

tổ chức theo nguyên tắc đa ngành, đa lĩnh vực Các cơ quan này chịu sự chỉ đạo, quản lý về tổ chức, biên chế và công tác của UBND cùng cấp

2.2.3 Hoạt động của Ủy ban nhân dân

Hoạt động của UBND được thực hiện dưới hai hình thức:

Thứ nhất, phiên họp của UBND là hình thức hoạt động tập thể

của UBND các cấp

Thứ hai, hoạt động thường xuyên của Chủ tịch, Phó Chủ tịch và

các thành viên còn lại của UBND trong việc thực hiện chức năng, nhiệm

vụ, quyền hạn của mình

Hoạt động quản lý hành chính nhà nước cũng có thể chia thành hai loại là hoạt động ban hành văn bản pháp luật (bao gồm văn bản có tính quy phạm và văn bản cá biệt - cụ thể) và các hoạt động hành chính hành động Cũng có thể chia các hoạt động quản lý hành chính ra các hình thức: Ban hành văn bản quy phạm pháp luật; ban hành các quyết định hành chính cá biệt - cụ thể; tiến hành các hoạt động có tính pháp lý; tiến hành các hoạt động có tính xã hội - trực tiếp

Từ góc độ luật hành chính, cũng có thể chia các hoạt động quản

lý hành chính nhà nước thành các hoạt động cơ bản sau: Một là, ban hành

văn bản quy phạm pháp luật Đây là hoạt động xây dựng pháp luật; hai

là, hoạt động tổ chức thực hiện pháp luật; ba là, thực hiện các hoạt động

bảo vệ pháp luật: thanh tra, kiểm tra, hoạt động giải quyết khiếu nại, tố cáo, xử lý vi phạm pháp luật

Quản lý hành chính của UBND được thực hiện trong quan hệ quyền lực - phục tùng Để thực hiện quyền lực, các phương pháp được sử

dụng là thuyết phục, cưỡng chế, ra chỉ thị và kinh tế

2.3 Nhu cầu, nội dung và tiêu chí tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của Ủy ban nhân dân các cấp

2.3.1 Nhu cầu tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của Ủy ban nhân dân các cấp

Hiện nay, các nhu cầu tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của UBND các cấp hiện nay được xác định là:

- Do yêu cầu của việc phát triển nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và

bảo đảm quyền con người, quyền công dân ở địa phương

- Đòi hỏi của việc phát triển kinh tế - xã hội trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá

- Nhu cầu xây dựng và phát triển của nền kinh tế thị trường và toàn cầu hoá

- Do yêu cầu cải cách nền hành chính quốc gia trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

- Tác động của sự phát triển của khoa học và công nghệ

2.3.2 Nội dung cơ bản và các tiêu chí đổi mới tổ chức và hoạt động của Ủy ban nhân dân các cấp

2.3.2.1 Nội dung cơ bản trong đổi mới tổ chức và hoạt động của UBND các cấp

Một là, mô hình tổ chức UBND các cấp

Hai là, cơ cấu tổ chức liên quan đến các vấn đề đổi mới về chức

trách, nhiệm vụ, nhân sự chủ yếu của Ủy ban, tổ chức các CQCM thuộc UBND, đổi mới về chế độ hoạt động của UBND

Ba là, các mối quan hệ của UBND các cấp, chủ yếu bao gồm các

mối quan hệ trong hệ thống cơ quan hành chính nhà nước, với HĐND và mối quan hệ với các cơ quan, tổ chức khác trong hệ thống chính trị

2.3.2.2 Các tiêu chí cơ bản về đổi mới tổ chức và hoạt động của

Ủy ban nhân dân các cấp

Thứ nhất, Đáp ứng yêu cầu của nền hành chính phục vụ, bảo

đảm dân chủ và quyền con người, quyền công dân

Thứ hai, bảo đảm và xác lập hợp lý quan hệ lãnh đạo giữa Đảng

với công tác tổ chức và hoạt động của Ủy ban nhân dân

Thứ ba, phản ánh bản chất và đặc trưng của Nhà nước pháp

quyền XHCN Việt Nam đang được xây dựng và hoàn thiện

Thứ tư, phù hợp với các tiêu chí của hành chính nhà nước hiện

đại

Thứ năm, phù hợp với các đặc điểm của cơ quan hành chính

UBND trong các điều kiện hiện nay ở nước ta

Chương 3 THỰC TRẠNG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA UỶ BAN NHÂN DÂN CÁC CẤP Ở VIỆT NAM TRONG

QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI 3.1 Khái quát nét mới trong tổ chức và hoạt động của Ủy ban nhân dân các cấp Việt Nam qua các thời kỳ

Qua 70 năm hình thành và phát triển, cùng với chính quyền trung ương, tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương, trong đó

có UBND các cấp được không ngừng đổi mới, hoàn thiện, đổi mới nhằm đáp ứng các đòi hỏi của từng thời kỳ Có thể nghiên cứu những đổi mới

về tổ chức và hoạt động của Ủy ban nhân dân một cách tương đối theo các thời kỳ các bản hiến pháp Theo đó, quá trình phát triển tổ chức và hoạt động của UBND có thể chia ra các thời kỳ theo các hiến pháp 1956,

trạng theo Luật năm 2003 Luật năm 2015 thì có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2016 theo quy định bắt đầu áp dụng cho nhiệm kỳ của HĐND (cũng như UBND) khoá 2016 - 2021 Tuy nhiên, như đã nói ở trên, tổ chức và hoạt động của UBND theo Luật năm 2015 về cơ bản không thay đổi cơ bản Cho nên, xem xét thực trạng tổ chức cũng như hoạt động của UBND thì trên căn bản, đó vẫn là những vấn đề của Luật năm 2015 và các văn bản pháp luật

3.2.1.1 Quy định pháp luật về tổ chức Ủy ban nhân dân các cấp

a) Quy định về vị trí, tính chất và nhiệm kỳ của Ủy ban nhân dân UBND - một cơ quan tập thể do HĐND cùng cấp bầu, là cơ quan chấp hành của HĐND, cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trước Nhân dân địa phương, HĐND và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên Nhiệm kỳ của UBND theo nhiệm kỳ của HĐND thông thường là 05 năm

b) Quy định về nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức của Ủy ban nhân dân

Nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương các cấp, trong

đó có UBND được xác định trên cơ sở phân định thẩm quyền giữa các cơ quan nhà nước ở trung ương và địa phương và của mỗi cấp chính quyền địa phương theo hình thức phân quyền, phân cấp

Việc phân định thẩm quyền được dựa trên các nguyên tắc cơ bản,

đó là: bảo đảm quản lý nhà nước thống nhất, tính thống nhất, thông suốt của nền hành chính quốc gia; phát huy quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương; kết hợp chặt chẽ giữa quản lý theo ngành với quản

lý theo lãnh thổ; phân định thẩm quyền phù hợp với điều kiện, đặc điểm nông thôn, đô thị, hải đảo và đặc thù của các ngành, lĩnh vực…

Luật năm 2003 và Luật năm 2015 quy định cụ thể nhiệm vụ, quyền hạn của UBND trong chấp hành Hiến pháp, luật, các văn bản của

cơ quan nhà nước cấp trên và nghị quyết của Hội đồng nhân dân cùng cấp nhằm bảo đảm thực hiện chủ trương, biện pháp phát triển kinh tế - xã hội, củng cố quốc phòng, an ninh và thực hiện các chính sách khác trên