NGHỀ LÀM BÁNH CHƯNG Ở LÀNG BỜ ĐẬU, XÃ CỔ LŨNG, HUYỆN PHÚ LƯƠNG, TỈNH THÁI NGUYÊN

Với vị trí giao thông thuận lợi, lợi thế của nguồn nguyên liệu khai thác được các sản vật nông nghiệp nổi tiếng và sẵn có tại địa phương, loại hàng hóa sản xuất không những chỉ phục vụ c

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, tƣ liệu đƣợc sử dụng trong luận văn là hoàn toàn trung thực, có nguồn gốc rõ ràng, những phát hiện đƣa ra trong luận văn là kết quả nghiên cứu của tác giả

Hà Nội, ngày 05 tháng 01 năm 2015

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Tiến

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn tốt nghiệp này ngoài sự nỗ lực của bản thân, tôi còn nhận được được sự quan tâm giúp đỡ của các cá nhân, tập thể trong và ngoài trường

Tôi xin cám ơn thầy cô, cán bộ ở khoa sau đại học, khoa Lịch sử, bộ môn Nhân học trường đại học Khoa học xã hội & nhân văn Hà Nội đã truyền đạt cho tôi những kiến thức quý báu trong quá trình học tập tại trường Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo PGS.TS Lâm Bá Nam – trưởng bộ môn Nhân học trường Đại học Khoa học xã hội & nhân văn Hà Nội, đã tận tình hướng dẫn giúp đỡ chỉ bảo tôi hoàn thành luận văn tốt nghiệp này

Tôi xin cám ơn các hộ gia đình, các phòng ban xã Cổ Lũng, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên đã giúp đỡ tôi về nguồn tư liệu và tạo điều kiện thuận lợi nhất trong suốt quá trình khảo sát tại làng nghề

Cuối cùng tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã tạo điều kiện động viên

và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và viết luận văn

Xin chân thành cảm ơn !

Hà nội, ngày 05 tháng 01 năm 2015

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Tiến

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iii

MỤC LỤC iv

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 4

5 Đóng góp của luận văn 5

6 Cấu trúc luận văn 5

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 6

1.1 Tổng quan nghiên cứu 6

1.2 Lý thuyết nghiên cứu 9

1.2.1 Lý thuyết nghiên cứu 9

1.2.2 Khái niệm làng nghề và nghề 10

1.3 Khái quát làng nghề Bờ Đậu Error! Bookmark not defined 1.3.1 Đặc điểm tự nhiên Error! Bookmark not defined 1.3.2 Thực trạng phát triển kinh tế - xã hội Error! Bookmark not defined

1.4 Sơ lược quá trình hình thành và phát triển nghề thủ công và làng nghề

của tỉnh Thái Nguyên Error! Bookmark not defined

1.5 Những thuận lợi cho việc hình thành nghề làm bánh chưng ở làng Bờ Đậu

Error! Bookmark not defined 1.5.1 Nhân tố tự nhiên Error! Bookmark not defined 1.5.2 Nhân tố người tiêu dùng và sức ép kinh tế Error! Bookmark not defined

1.5.3 Nhân tố văn hóa – xã hội Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2: Sự HÌNH THÀNH NGHề LÀM BÁNH CHƯNG VÀ QUÁ

TRÌNH TạO RA SảN PHẩM Error! Bookmark not defined 2.1 Nghề làm bánh chưng Error! Bookmark not defined 2.1.1 Bánh chưng trong văn hóa dân tộc Error! Bookmark not defined 2.1.2 Lịch sử hình thành nghề làm bánh chưng ở làng Bờ Đậu Error! Bookmark not defined

2.1.3 Nguyên liệu làm bánh chưng Error! Bookmark not defined 2.1.4 Kỹ thuật gói bánh chưng Error! Bookmark not defined 2.2 Tình hình kinh doanh bánh chưng Error! Bookmark not defined 2.3 Tình hình về vốn của các hộ trong làng nghề Error! Bookmark not defined

2.4 Vai trò của phụ nữ trong nghề làm bánh chưng Error! Bookmark not defined

2.5 Sự vận động, phát triển của hộ sản xuất và kinh doanh bánh chưng

Error! Bookmark not defined 2.6 Tình hình thu nhập kinh tế từ nghề bánh chưng Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3: TÁC ĐộNG CủA NGHề LÀM BÁNH CHƯNG ĐếN BIếN ĐổI

KINH Tế, VĂN HÓA - XÃ HộI LÀNG Bờ ĐậU.Error! Bookmark not defined

3.1 Nghề bánh chưng với chuyển dịch cơ cấu kinh tế Error! Bookmark not defined

3.2 Nghề bánh chưng với biến đổi về mặt văn hóa - xã hội Error! Bookmark not defined

3.3 Biến đổi về cơ sở hạ tầng Error! Bookmark not defined 3.4 Biến đổi về dân số, lao động và việc làm Error! Bookmark not defined

3.5Xóa đói giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới Error! Bookmark not defined

3.6 Biến đổi về tổ chức sản xuất và kỹ thuật chế tác sản phẩm Error! Bookmark not defined

3.7Vấn đề môi trường trong làng nghề Error! Bookmark not defined

3.8 Chính sách phát triển nghề bánh chưng của các cấp chính quyền ở xã,

huyện, tỉnh Thái Nguyên Error! Bookmark not defined 3.9 Những hạn chế của nghề bánh chưng Error! Bookmark not defined

Chương 4: KHAI THÁC, PHÁT TRIỂN NGHỀ LÀM BÁNH CHƯNG Ở

LÀNG BỜ ĐẬU Error! Bookmark not defined 4.1 Thực trạng phát triển nghề bánh chưng ở làng Bờ Đậu Error! Bookmark not defined

4.2 Một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị nghề làm bánh chưng

ở làng Bờ Đậu Error! Bookmark not defined 4.2.1 Giải pháp về thị trường sản phẩm Error! Bookmark not defined

4.2.6 Giải pháp về mặt bằng sản xuất Error! Bookmark not defined 4.2.7 Giải pháp về cơ chế chính sách Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN 99 TÀI LIỆU THAM KHẢO 12 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1: Thu nhập của người sản xuất và kinh doanh bánh chưng Bờ Đậu

Error! Bookmark not defined

từ 2010 – 2013 (ĐVT: VND) Error! Bookmark not defined

Bảng 2: Thống kê số hộ thay đổi ngành nghề tại làng Bờ Đậu(2007 - 2012)

Đơn vị: hộ gia đình Error! Bookmark not defined Bảng 3: Tỷ lệ giàu nghèo của các hộ ở làng Bờ Đậu hiện nay Error! Bookmark not defined

Bảng 4: Số lượng nguyên liệu tiêu thụ theo năm của làng nghề Bờ Đậu (2010

-2014) đơn vị: tấn, (Lá dong tính theo đơn vị: cái)Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Công cuộc Đổi mới đất nước được tiến hành một cách toàn diện từ cuối những năm 1980 ở nước ta đã đưa đến những thay đổi to lớn, trên nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội Ở khu vực nông thôn, đó là sự chuyển đổi mạnh mẽ của mô hình kinh tế, cùng với việc ruộng đất được giao cho các hộ nông dân canh tác, vai trò của kinh tế hộ gia đình được khẳng định, trở thành đơn vị kinh tế tự chủ Quá trình phát triển kinh tế hộ gia đình tạo nên hiệu quả không chỉ với sản xuất nông nghiệp, kinh tế nông thôn, mà còn tác động không nhỏ đến các quan hệ xã hội

Trong công cuộc công nghiệp hóa - hiện đại hóa ở nước ta, vấn đề nông nghiệp, nông thôn, phát triển kinh tế, xây dựng nông thôn mới luôn là một trong những lĩnh vực ưu tiên hàng đầu Tuy nhiên, một thực trạng phổ biến đang diễn ra ở nhiều vùng nông thôn hiện nay, đó là sức hút từ khu vực kinh

tế nông nghiệp, đặc biệt là nông nghiệp trồng lúa đang ngày càng suy giảm, thực trạng người nông dân không thiết tha với đồng ruộng, bỏ ruộng, thoát ly khỏi nông nghiệp diễn ra ở nhiều địa phương, điển hình là các tỉnh Thái Bình, Hưng Yên, Hà Nam…Việc người nông dân rời xa đồng ruộng của mình cũng

là điều dễ hiểu, bởi lẽ việc sản xuất nông nghiệp dựa trên cơ sở độc canh cây lúa không đem lại nguồn lợi kinh tế cao cho người nông dân, thậm chí còn bị thua lỗ nhiều so với việc đầu tư công sức, thời gian làm công việc khác cho nguồn lợi kinh tế cao hơn Chính vì vậy, để có thể “ly nông bất ly hương”, vừa canh tác nông nghiệp vừa có thể sống được trên chính mảnh đất làng xã

mà lại có nguồn thu nhập kinh tế ổn định và bền vững thì người nông dân phải phát triển những nghề phụ, nghề thủ công truyền thống

Hiện nay, cả nước có trên 3.000 làng nghề1, đóng vai trò tích cực trong việc thúc đẩy kinh tế phát triển, giải quyết việc làm cho người lao động ở khu vực nông thôn Riêng ở Thái Nguyên, theo thống kê của Hiệp hội làng nghề tỉnh, tỉnh Thái Nguyên có hơn 100 làng nghề, các lĩnh vực ngành nghề chủ yếu bao gồm sản xuất và chế biến chè, đồ gỗ, mây tre đan Là một trong

những làng nghề truyền thống cấp tỉnh, Bờ Đậu (thuộc xã Cổ Lũng, huyện Phú Lương) là địa phương có nghề làm bánh chưng khá nổi tiếng Nghề làm bánh chưng ở Bờ Đậu hiện thu hút gần 100 hộ gia đình trực tiếp tham gia vào các khâu sản xuất và bán sản phẩm, tạo việc làm thường xuyên cho hàng trăm lao động Nghề làm chưng ở Bờ Đậu đem lại nguồn thu nhập không nhỏ cho người lao động, cho các hộ sản xuất, kinh doanh, tác động và tạo nên sự thay đổi diện mạo đời sống kinh tế - văn hóa - xã hội địa phương Với vị trí giao thông thuận lợi, lợi thế của nguồn nguyên liệu khai thác được các sản vật nông nghiệp nổi tiếng và sẵn có tại địa phương, loại hàng hóa sản xuất không những chỉ phục vụ cho nhu cầu hàng ngày, mà còn là một sản phẩm gắn với truyền thống văn hóa, lễ tiết theo phong tục tập quán của dân tộc , nghề làm bánh chưng ở Bờ Đậu được đánh giá có tiềm năng tiếp tục phát triển, mở rộng hơn về qui mô sản xuất, thị trường tiêu thụ

Qui trình tổ chức sản xuất, khai thác các nguồn nguyên liệu, phân công lao động, phân phối tiêu thụ sản phẩm, đặc biệt là hiệu quả kinh tế, nguồn thu

từ nghề làm bánh chưng đã tác động tới diện mạo đời sống người dân địa phương; cùng với những chính sách phát triển kinh tế của địa phương, tác động từ quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa đang diễn ra ngày càng mạnh

mẽ là những nguyên nhân quan trọng dẫn đến những biến đổi về kinh tế - xã hội ở Bờ Đậu Một nghiên cứu được triển khai trên địa bàn sẽ góp phần làm nhận diện lại quá trình biến đổi kinh tế - xã hội nói trên, nhất là từ giai đoạn sau Đổi mới 1986 đến nay, cung cấp những bài học kinh nghiệm, những gợi

mở cho quá trình hoạch định chính sách phát triển kinh tế nông thôn, khai thác những tiềm năng, lợi thế của địa phương, phục vụ công cuộc công nghiệp hóa - hiện đại hóa nông thôn

Với những lý do trên, tôi đã chọn Nghề làm bánh chưng ở làng Bờ Đậu xã Cổ Lũng, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyênlàm đề tài luận văn

Thạc sỹ chuyên ngành Dân tộc học

bánh chưng Bờ Đậu là làng nghề truyền thống cấp tỉnh

2 Mục đích nghiên cứu

Thông qua việc thực hiện đề tài, chúng tôi mong muốn trình bày cụ thể,

hệ thống về tình hình, lịch sử và quá trình phát triển của nghề làm bánh chưng

và vai trò của nghề với sự biến đổi kinh tế - xã hội làng Bờ Đậu - tỉnh Thái Nguyên từ sau Đổi mới đến nay trong hệ thống các làng nghề truyền thống của làng Việt ở Bắc Bộ

Làng nghề bánh chưng Bờ Đậu là một trong những làng nghề nổi tiếng của tỉnh Thái Nguyên và các vùng lân cận Với sự phát triển các sản phẩm làng nghề đã thúc đẩy quá trình đô thị hóa ngày càng nhanh, đời sống của người dân cũng ngày một tăng lên vật chất và tinh thần, đặc biệt là sự phát triển của làng nghề kéo theo sự phát triển chung của toàn tỉnh với những giá trị về văn hóa và du lịch làng nghề Hiện nay, cùng với quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa - hiện đại hóa nông thôn dẫn đến những thay đổi về nhiều mặt của làng nghề như vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thay đổi kết cấu hạ tầng, mức sống của đời sống của người dân, văn hóa làng xã cũng có những nét thay đổi so với truyền thống Ngoài ra, trong luận văn chúng tôi cũng tìm hiểu thực trạng phát triển của làng nghề để tìm ra những định hướng nhằm phát triển làng nghề bền vững hơn trong tương lai với những vấn đề đặt ra hiện nay như: môi trường làng nghề, du lịch làng nghề, thị trường của làng nghề, văn hóa và kinh tế làng nghề…

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Tôi chọn nghề làm bánh chưng và làng nghề bánh chưng Bờ Đậu làm đối tượng nghiên cứu Trong đó, tôi tập trung nghiên cứu về nghề làm bánh chưng với những đặc diểm như: lịch sử hình thành, kỹ thuật, nguyên liệu, phân công lao động, thu nhập, thị trường tiêu thụ và làm rõ

sự tác động hay vai trò của nghề bánh chưng với sự biến đổi kinh tế - xã hội của làng nghề từ những năm 1986 đến nay, qua đó tôi cũng tìm hiểu những tác động của sự biến đổi đó đến mọi mặt đời sống của người dân trong làng nghề nhằm giúp ra những giải pháp và định hướng phát triển làng nghề bền vững trong những năm tới

- Phạm vi nghiên cứu: Phạm vi nghiên cứu chủ yếu của luận văn là làng nghề bánh chưng Bờ Đậu, xã Cổ Lũng, huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên Cùng với đó chúng tôi cũng nghiên cứu một số làng nghề khác trên địa bàn tỉnh để thấy được sự tổng quát phát triển kinh tế chung của cả tỉnh Ngoài ra, tôi cũng nghiên cứu hai làng nghề bánh chưng ở Hà Nội là để có sự so sánh, đối chiếu sự phát triển kinh tế - xã hội có gì giống và khác nhau

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

a Nguồn tư liệu

- Nguồn tài liệu chính và quan trọng nhất là tài liệu điền dã của tác giả luận văn Đây là nguồn tài liệu tác giả đã tự mình thu thập, khai thác, quan sát

và ghi chép theo các phương pháp nhân học, xã hội học…nhằm vào các vấn

đề mà tác giả quan tâm muốn trình bày trong luận văn của mình Có thể nói đây là tài liệu chân thực và đáng tin cậy vì tài liệu được xác minh, sang lọc qua nhiều thông tin từ phía người dân sống tại làng nghề Bờ Đậu và các cấp chính quyền ở xã Cổ Lũng, Hiệp hội làng nghề tỉnh Thái Nguyên

- Nguồn tài liệu thành văn: Tác giả luận văn sử dụng những các văn bản, báo cáo hàng năm của UBND xã Cổ Lũng, Hiệp hội làng nghề tỉnh Thái Nguyên về các vấn đề về dân số, kinh tế - xã hội làng nghề bánh chưng Bờ Đậu tỉnh Thái Nguyên Đồng thời, tác giả tham khảo các bài báo trên các tập san viết về làng nghề, đặc biệt là các bài báo nghiên cứu khoa học về làng và làng nghề của các chuyên gia, các tiến sĩ và giáo sư trong và ngoài nước Tác giả cũng tham khảo và kế thừa các công trình nghiên cứu về làng và làng nghề của các học giả để định hướng cho công trình nghiên cứu của mình

b.Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu về vấn đề này tác giả sử dụng phương pháp điền dã của dân tộc học Đây là phương pháp sử dụng xuyên suốt trong quá trình viết luận văn, với phương pháp này giúp tác giả mô tả lại chân thực những vấn đề về làng nghề như: cảnh quan, con người, quy cách làm bánh chưng, môi trường của làng nghề…cố gắng dựng lại bức tranh toàn cảnh về làng nghề

Phương pháp tổng hợp, thống kê và phân tích cũng là phương pháp tác giả ưu tiên sử dụng vì đây là phương pháp giúp tác giả thông kê những con số

biến đổi hàng năm về kinh tế, số lượng dân cư tăng giảm, số nhà, số của hàng xây mới, số lượng sản phẩm làng nghề… qua đó làm cơ sở dữ liệu để phân tích thực trạng và biến đổi, so sánh đối chiếu giữa các làng với nhau

Phương pháp so sánh cũng được tác giả sử dụng nhằm có cái nhìn tổng quát giữa các làng nghề bánh chưng và giữa làng nghề bánh chưng Bờ Đậu với làng nông nghiệp thuần túy xung quanh trong cùng một thời điểm tìm ra

sự giống và khác nhau về sự phát triển kinh tế và biến đổi văn hóa xã hội Ngoài ra, tác giả cũng sử dụng các phương pháp liên ngành và các nguồn tài liệu của các ngành khoa học khác nhằm phục vụ hiệu quả cho công tác và xử

lý tài liệu

5 Đóng góp của luận văn

Luận văn là một công trình nghiên cứu chuyên sâu và có hệ thống đầu tiên về một làng có nghề làm bánh chưng ở Thái Nguyên Đây sẽ là một công trình đóng góp vào kho tàng kiến thức về văn hóa, kinh tế - xã hội làng nghề

và nghề thủ công nghiệp của cả nước Luận văn nghiên cứu về sự hình thành, phát triển cùng những biến đổi về nhiều khía cạnh của làng nghề trong giai đoạn hiện nay, nhằm đi giải quyết bài toán: Định hướng và phát triển làng nghề trong những năm tới Có thể nói đây là công trình nghiên cứu mang tính

mô tả và thực nghiệm để tạo cơ sở cho việc nghiên cứu tiếp theo

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, nội dung chính của luận văn gồm 4 chương:

- Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và địa bàn nghiên cứu

- Chương 2: Sự hình thành nghề làm bánh chưng và quá trình tạo ra sản phẩm

- Chương 3: Tác động của nghề làm bánh chưng đến biến đổi kinh tế, văn hóa - xã hội làng Bờ Đậu

- Chương 4: Khai thác, phát triển nghề làm bánh chưng ở Bờ Đậu (Thực trạng, vấn đề giải pháp)