Các bản đồ dùng trong nhà trường, đặc biệt thể loại bản đồ treo tường đòi hỏi phải có tính trực quan cao, đó chính là tính đặc trưng quan trọng nhất của bản đồ giáo khoa. Tính trực quan thường mâu thuẫn với tính khoa học. So với các bản đồ khác, bản đồ giáo khoa khái quát cao hơn, dùng nhiều hình ảnh trực quan,phương pháp biểu thị trực quan hơn và phần lớn là vượt ra ngoài điều kiện cho phép của tỉ lệ bản đồ. Tiêu chuẩn để đánh giá tính trực quan của bản đồ là thời gian dùng để nhận biết và hiểu nội dung bản đồ. Những dấu hiệu dùng trên bản đồ cần có hình dạng và màu sắc gần với thực tế để học sinh có thể nhanh chóng nhận biết nội dung của hiện tượng được phản ánh và nhớ lâu.
Trang 1Tính trực quan của bản đồ giáo khoa
Các bản đồ dùng trong nhà trường, đặc biệt thể loại bản đồ treo tường đòi hỏi phải có tính trực quan cao, đó chính là tính đặc trưng quan trọng nhất của bản
đồ giáo khoa
Tính trực quan thường mâu thuẫn với tính khoa học So với các bản đồ khác, bản đồ giáo khoa khái quát cao hơn, dùng nhiều hình ảnh trực quan,phương pháp biểu thị trực quan hơn và phần lớn là vượt ra ngoài điều kiện cho phép của tỉ lệ bản đồ
Tiêu chuẩn để đánh giá tính trực quan của bản đồ là thời gian dùng để nhận biết và hiểu nội dung bản đồ Những dấu hiệu dùng trên bản đồ cần có hình dạng
và màu sắc gần với thực tế để học sinh có thể nhanh chóng nhận biết nội dung của hiện tượng được phản ánh và nhớ lâu
Mọi người đều thừa nhận rằng trong một bài giảng địa lí nếu dùng bản đồ như một đồ dùng trực quan thì bài giảng sẽ dễ hiểu và có sức hấp dẫn đối với học sinh Tuy nhiên, không nên lạm dụng tính trực quan mà cần phải lựa chọn giới hạn một cách hợp lí cho tính trực quan để khỏi gây ra những ảnh hưởng phản tác dụng
Ví dụ: nói đến tính trực quan điển hình tập atlat địa lý Viêt Nam trang đồ động vật thực vật (trang 12) trang đồ nông nghiệp chung Trong bản đồ ký hiệu động thực vật thực tế khiến cho học sinh nhìn vào đồ nhận biết loại động vật thực vật khác nhau Tuy nhiên, không nên lạm dụng tính trực quan mà cần phải lựa chọn giới hạn cách hợp lí cho tính trực quan để khỏi gây ảnh hưởng phản tác dụng Nếu đưa nhiều hình ảnh ký hiệu trực quan vào bản đồ tính khoa học bị phá vỡ học sinh tâm vào hình ảnh trực quan mà không ý đến lời giảng giáo viên
Trang 2Tính sư phạm của bản đồ GK
Tính sư phạm của bản đồ được biểu hiện trên nhiều mặt, nhưng nói chung đều thống nhất ở chỗ phải đảm bảo tính tương ứng giữa bản đồ với chương trình, sách giáo khoa, tâm lí lứa tuổi học sinh, hoàn cảnh của nhà trường và hoàn cảnh xã hội
Một bản đồ giáo khoa muốn đảm bảo được tính sư phạm cần phải biểu hiện
ở những mặt sau:
- Nội dung của bản đồ giáo khoa phải phù hợp với chương trình địa lí của từng cấp học và từng lớp học,phù hợp với trình độ của học sinh
- Nội dung của bản đồ được xác định trên cơ sở chương trình bộ môn, nội dung sách giáo khoa
- Nội dung bản đồ phải được tổng quát hoá phù hợp với nội dung sách giáo khoa và nhiệm vụ dạy học
- Sách giáo khoa là tiêu chuẩn nội dung để thành lập bản đồ Nếu sách giáo khoa thay đổi thì nội dung của bản đồ giáokhoa cũng phải thay đổi theo Quan trọng hơn cả là bản đồ giáo khoa phải phù hợp với đối tượng sử dụng bản đồ, nghĩa là phải phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí học sinh
Khi làm một bản đồ giáo khoa treo tường thì việc xác định tỉ lệ bản đồ, các đường nét trên bản đồ, màu sắc và lực nét… đều phải dựa vào chiều cao của học sinh, khả năng tư duy, đặc biệt thị lực của học sinh Ngoài ra quy mô lớp học, cách
bố trí lớp học cũng ảnh hưởng tới việc thiết kế bản đồ giáo khoa
- Lưới chiếu (mạng lưới kinh vĩ tuyến) cùng tỉ lệ bản đồ giáo khoa cũng phải phù hợp với nội dung bài học,phù hợp với lứa tuổi học sinh Ở những lớp đầu cấp, lưới chiếu là phần nội dung bài học, giúp học sinh hìnhdung được hình dạng Trái Đất, sự phân chia các bán cầu (Đông – Tây, Nam – Bắc), phân chia kinh vĩ độ, múi giờ, các đới khí hậu và biến dạng trên bản đồ… Khi cần biểu hiện một phần hay
Trang 3toàn bộ Trái Đất thì nên dùngcác lưới chiếu giữ đúng hình dạng để học sinh nhận biết dễ dàng
Trên cùng một lãnh thổ biên vẽ bản đồ nhưng được xây dựng ở các tỉ lệ khác nhau thì nên dùng cùng một loại lưới chiếu để học sinh tiện so sánh, đối chiếu Tính sư phạm còn biểu hiện ở sự thống nhất cách ghi chữ, hệ thống kí hiệu, các phương pháp biểu hiện mà học sinh đã quen biết
Bố cục bản đồ phải hợp lí, trình bày đẹp để vừa giáo dục óc thẩm mĩ vừa kích thích học sinh say mê làm việc với bản đồ, đem lại cho các em sự hứng thú học môn địa lí.Những biểu hiện của tính sư phạm đều có liên quan chặt chẽ với nhau, cùng thống nhất ở mục tiêu giảng dạy, học tập và được trình bày một cách có
hệ thống trên các loại bản đồ từ lớp dưới lên lớp trên Sử dụng bản đồ giáo khoa chỉ có thể đạt được hiệu quả cao nhất khi chúng thành một hệ thống thống nhất
Ví dụ: Với học sinh lớp lớp 10, lưới chiếu phần nội dung học, giúp HS hình dung hình dạng Trái Đất, phân chia bán cầu, phân chia vĩ độ, múi giờ, đới khí hậu biến dạng đồ…Khi cần biểu phần hay toàn Trái Đất cần dùng lưới chiếu thể xác tương đối hình dạng để HS nhận biết dễ dàng
Ở lớp cao hơn, HS có vốn kiến thức địa lý hơn, tư địa lý phát triển cao hơn, việc biên vẽ đồ sử dụng lưới chiếu phù hợp với chủ đề mà lựa chọn lưới chiếu đồng góc, đồng diện tích, đồng khoảng cách
Ví dụ: Một ví dụ việc tính sư phạm chưa thực tốt hệ thống giáo dục phổ thông môn địa lí lớp lớp 12, chí trường đại học sử dụng chung tập atlat địa lí Việt Nam Rõ ràng điều chưa thật phù hợp với nội dung chương trình địa lý, trình độ đặc điểm lứa tuổi học sinh