TỪ CÔNG VIỆC CỦA CHÚNG TA HIỆN NAY SUY NGHĨ ĐÔI ĐIỀU VỀ KHỔNG GIÁO

Trí th c lúc đó là nhà nho.

NGUY N V N H NH 56

T CÔNG VI C C A CHÚNG TA HÔM NAY,

SUY NGH ÔI I U V KH NG GIÁO

NGUY N V N H NH *

Ch a bao gi chúng ta có nhu c u kh n thi t, đ ng th i c ng có đi u ki n nh hi n t i đ nhìn l i

c ch ng dài l ch s đã qua và suy ngh v con đ ng đi t i c a đ t n c ó là s quan tâm c a

nh ng nhà chính tr , c a nh ng nhà khoa h c và v n hóa, c a toàn xã h i M i ng i mang vào Cu c

“nh n đ ng” m i này trí tu và kinh nghi m x ng máu c a dân l c, c t m nhìn c a th i đ i

Trong s v n đ ng c a t duy theo h ng này, qu là vi c nghiên c u Kh ng giác, nghiên c u

nh ng nh h ng hi n nhiên c a Kh ng giáo đ i v i n c ta có m t ý ngh a quan tr ng Kh ng giáo là

m t h c thuy t đã t n t i hàng nghìn n m và đã tr thành m t trong nh ng n n t ng tinh th n, n n t ng

v n hóa c a th gi i, đ c bi t c a nhi u n c châu Á Ch riêng đi u đó thôi c ng đòi h i ph i có m t thái đ đ i x h t s c nghiêm túc đ i v i h c thuy t này Hu ng h , đ i v i n c ta, trong nhi u th

k , Kh ng giáo là qu c giáo, là c s lý lu n c a chính tr , đ o đ c v giáo d c chính th ng, và đã đi khá sâu vào n p ngh , hành đ ng, cu c s ng c a qu n chúng đông đ o, làm sao l i có th l n tránh nó

mà không tìm hi u th u đáo?

Trên tinh th n khoa h c và dân ch , c n tôn tr ng nhi u ph ng pháp nghiên c u nhi u cách ti p

c n khác nhau đ i v i v n đ này tùy quan ni m và s tr ng c a t ng nhà nghiên c u Có th nghiên

c u t ng m t trong h c thuy t này, phân bi t các giai đo n phát tri n c a nó, ho c đi sâu tìm hi u v n

đ Kh ng giáo đã đi vào n c ta và đ c “Vi t Nam hóa” nh th nào v.v Quan tâm đ n Kh ng giáo

t ch đ ng c a chúng ta hi n t i, tôi mu n ph i bày m t vài suy ngh t ng quát v ý ngh c a Kh ng giáo đ i v i vi c xây d ng con ng i và n n v n hóa n c ta

Xã h i có th tr i qua nh ng bi n đ ng l n, nh ng cu c cách m ng, nh ng thay đ i đ t ng t

Nh ng s phát tri n c a con ng i, c a v n hóa, nhìn trên nét l n, là liên t c Ch c ch n trong th i đ i ngày nay Kh ng giáo v i t cách là m t h th ng lý lu n đã ra đ i cách đây hàng nghìn n m không th

gi i đáp cho chúng ta nh ng v n đ hi n t i Tinh th n chung và n i dung c th nh ng quan ni m c a

nó không tránh kh i l i th i, l c h u Nh ng là m t h c thuy t l n, có tác d ng sâu r ng nhi u n c trong nhi u th k , ch c ch n nó ph a đ ng nh ng y u t b ích và đáng suy ngh v cách đ t v n đ ,

v ph ng pháp ti p c n s v t, xác đ nh các ph m trù

R t đáng suy ngh v các ph m trù, các c p đ c a t ch c xã h i mà Kh ng giáo đã nêu lên trong

quan ni m x th : Tu thân, t gia, tr qu c, bình thiên h Nh v y là có c cá nhân, gia đình, qu c gia,

nhân lo i Trong quan ni m này, rõ ràng còn thi u các ph m trù giai c p và dân t c mà lý lu n mác xít

đã nh n m nh m t cách đúng đ n, và đó c ng là ch “ch a t i” c a Kh ng giáo Ph i nói r ng nhi u lúc ta đã đánh đ ng dân t c và qu c gia C n ch m d t s “nh p nh ng” này đ tránh sai l m trong

vi c gi i quy t nh ng v n đ liên quan đ n c n c và t ng dân t c trong m t n c có nhi u dân t c

nh Vi t Nam, Kh ng giáo l i th y r t rõ s t n t i c a các đ n v cá

* Giáo s , Phó tr ng Ban t t ng - V n hóa Trung ng

nhân và gia đình, đ ra nh ng ch tr ng đ xây d ng con ng i, n đ nh xã h i t nh ng đ n v c

b n này M t th i gian dài, do ch nh n m nh v n đ giai c p và dân t c (th c ch t là qu c gia, T

qu c), mà không chú ý đ y đ ho c lãng quên, né tránh thành ki n đ i v i các v n đ cá nhân và gia

đình, chúng ta đã có m t quan ni m phi n di n v con ng i, v xã h i, đã gi i quy t nhi u v n đ trái qui lu t, không đ ng viên đ c t t s c m nh tinh th n và tình c m c a nhân dân G n cá nhân v i gia đình, nhà v i n c, n c v i thiên h , Kh ng giáo đã có m t cái nhìn t nhiên h n, chân th c h n v

cu c s ng c a con ng i, v quan h c a con ng i trong xã h i ph ng ông T t nhiên Kh ng giáo không th quan ni m nh chúng ta bây gi v cá nhân, gia đình, đ t n c, nhân lo i, v quan h gi a

nh ng th c th này v i nhau, nh ng cách đ t v n đ nh Kh ng giáo c ng đã “phòng ng a” đ c

ch ngh a cá nhân, t o đi u ki n cho vi c gi i quy t sau này v m quan h gi a cá nhân và t p th mà

ch ngh a xã h i đang quan tâm giáo d c cho các dân t c ch u nh h ng c a Kh ng giáo ý th c v

c ng đ ng, v đ t n c Tôi ngh ý th c c a chúng ta v đ t n c, lòng yêu n c v n là m t ph m

ch t th ng tr c, m t s c m nh tinh th n c a dân t c chúng ta, đ c tôi luy n trong cu c đ u tranh

gi n c và d ng n c, c ng đ c c ng c thêm v i t t ng chính tr , v i quan ni m v t ch c xã

h i c a Kh ng giáo

Kh ng giáo là m t h c thuy t thiên v lý trí, đ cao s c m nh c a ý chí, c a khí ti t, m t h c thuy t tuyên truy n cho thái đ “nh p th ”, g n con ng i vào cu c s ng tr n t c, khuyên con ng i tích c c “hành đ o” Nh ng t t ng nh “Tri k b t kh nhi vi chi” (bi t là không th nh ng v n làm) “Thiên h h u đ o, Khâu b t d d ch gi” (Thiên h có đ o thì Khâu này còn lo gì thay đ i n a) v.v nói rõ ý chí, quy t tâm hành đ o, hành đ ng c a con ng i trong cu c s ng Quan ni m nhân sinh này đã góp ph n xây d ng thái đ s ng và tính cách c a dân t c Vi t Nam, m t tính cách giàu ngh

l c, n ng đ ng, l c quan, yêu đ i không thích s y u th , bi quan Nh ng quan ni m c a Kh ng giáo

v nhân ngh a càng làm b n v ng thêm cho tính cách Vi t Nam, b i đ p s c s ng tinh th n c a dân t c chúng ta, m t dân t c đã đ ng v ng tr c nguy c đ ng hóa ghê g m, kiên c ng ch ng ngo i xâm và

cu i cùng đã giành đ c đ c l p và th ng nh t tr n v n, ti p t c phát tri n v i m t b n s c đ c đáo và ngày càng ch ng t d i dào sinh l c

Nh ng Kh ng giáo xét theo tinh th n c b n c a h th ng là m t h c thuy t bi n h cho v trí và

l i ích c a giai c p th ng tr , c a nh ng ng i “quân t ”, m t h c thuy t c b n là duy tâm, duy ý chí

Kh ng giáo h ng v nh ng lý t ng quá kh , h ch tr ng nh p th , hành đ o là đ n đ nh xã

h i, thi t l p tr t t xã h i theo nh ng mô hình xã h i lý t ng th i tr c, rõ ràng Kh ng giáo không

ph i là m t h c thuy t mang tính khoa h c và cách m ng Nó nói đ n dân tr c h t c ng vì l i ích c a

ng i c m quy n, c a s n đ nh xã h i Th c ch t nó c ng không nghiên c u, phân tích xã h i đ trên c s đó đ a ra nh ng ch tr ng c i t o sát h p Nó suy ngh và “áp đ t” m t mô hình xã h i

t ng quát, đ c bi t xác l p m i quan h trong gia đình và trong xã h i gi a cha con, anh em, v ch ng, nam n , vua tôi, ng i dân và ng i c m quy n ó là m t tôn ti tr t t r t ch t ch , m i s vi ph m

đ u b lên án và nghiêm c m Con ng i trong t ch c xã h i theo Kh ng giáo b trói ch t vào v trí, quan h xã h i và cung cách ng x đã đ c qui đ nh trong “tam c ng, ng th ng”, b i thuy t

“chính danh”, b i ch “l ” Do đ y, đ i v i tuy t đ i b phân nhân dân, đ i v i “ph nhân” và “ti u nhân”, thái đ s ng ch y u là ch p nh n đ a v xã h i đã đ c an bài, nh n nh c, ph c tùng Thái đ

nh p th , ý chí ch đ c phát huy tác d ng trong khuôn

TR N ÌNH H U 58

kh đó mà thôi Tình tr ng xã h i mà Kh ng giáo mu n kh ng đ nh là s n đ nh, s th ng nh n

N u nh đ i v i t nhiên, Kh ng t đã nhìn th y nh ng y u t bi n ch ng, đ i l p qua các khái ni m

d ch, âm và d ng, nhu và c ng, v t và t ng v.v… thì trong nh n th c v xã h i, t t ng nh n

m nh s th ng nh t Kh ng t khá rõ khi ông nói: “ ng qui nhi thù đô”, “nh t trí nhi bách t ”,

“nh t d quán chi”

Hành đ ng quan tr ng b c nh t nh ng nhà hi n tri t, nh ng ng i quân t là hành đ o, là d y và

h c, là l p ngôn ng n v i s tu thân c a m i ng i Cho nên th y đ c s t n t i c a cá nhân, nh ng Không giáo l i nh n m nh s tu thân cá nhân, không nhìn th y đ ng l c to l n c a cá nhân đ i v i

ti n b xã h i

Kh ng giáo t xem mình là lý lu n đúng đ n nh t, có khuynh h ng đ c tôn v chân lý, coi các lý

lu n khác đ u là “tà thuy t” c n ph i đ phá Khuynh h ng đ c tôn v chân lý này càng đ c c ng c trong ch đ phong ki n ng ng đ ng và trì tr kéo dài hàng nghìn n m nhi u n c châu Á, trong đó

Kh ng giáo đ c đ cao nh là qu c giáo n u không ph i là duy nh t thì c ng v trí hàng đ u

Nh ng lu n đi m Kh ng giáo bi n thành nh ng l i d y c a tánh hi n, bi n thành nh ng tín đi u có giá

tr tuy t đ i không đ c thêm b t, nghi v n, mà ch có th bàn lu n đ sáng t , đ v n d ng Ngay

Kh ng t c ng t nói v mình là “thu t nhi b t tác” D hi u vì sao trong Kh ng giáo đã r t phát tri n

l “t m tr ng trích cú”, thói trích d n, ngành chú gi i v n b n T duy ch u nh h ng n ng n c a

Kh ng giáo là m t t duy mang tính ch t giáo đi u, lý thuy t tách r i th c t , t mãn, khép kín, ít nh y

c m v i cái m i, xã l v i nh ng v n đ kinh t , khoa h c k thu t v n luôn có t m quan tr ng quy t

đ nh đ i v i s phát tri n xã h i ây là h u qu chúng ta ph i gánh ch u ngay trong th i đ i, và đi u này th hi n c trong vi c chúng ta ti p thu ch ngh a Mác, xây d ng ch ngh a xã h i

Nh v y, đ i v i n c ta, nh h ng c a Kh ng giáo khá sâu s c và rõ ràng trên nhi u m t, c nh

h ng tích c c và tiêu c c Nghiên c u nh h ng c a Kh ng giáo th c ch t là đ góp ph n tìm hi u

đ c đi m c a con ng i và xã h i Vi t Nam, c n c vào đây m i có th có nh ng ch tr ng và bi n pháp đúng đ n đ phát tri n đ t n c, phát tri n v n hóa, xây d ng con ng i m i m t cách thu n l i

h n

TR N ÌNH H U *

I

Trong l ch s Vi t Nam Ph t giáo đã có m t nh h ng lâu dài t đ u công nguyên cho đ n ngày nay, Ph t giáo đã đ l i m t ph n không th c t b trong tính dân t c Vi t Nam Ng i Vi t Nam quan

ni m “Nam mô A Di à Ph t”; trong v n h c c ng nh trong đ i s ng th ng, ng i ta th ng nh c

nh hình nh Ph t Bà Quan Âm c u kh c u n n Chùa Vi t Nam ngày nay có màu s c t nh đ đ m nét ó là k t qu

* Giáo s Khoa Ng v n, Tr ng i h c t ng h p Qu c gia Hà N i

c a m t quá trình l a l c, l a l c c a nhi u th h nhà tu hành và có l quan tr ng h n còn là s l a

l c c a qu n chúng T đó Ph t giáo đi vào cu c s ng, vào tâm th c Vi t Nam

T th i xã x a Ph t giáo đã đ c truy n bá vào s này Và t lâu đây đã có m t c ba tòng phái: Thi n tông, T nh đ tông và M t tông S sách, di tích chùa tháp và công trình ngh thu t còn l u l i

d u v t c a c ba tông phái Th i h ng th nh nh t g n li n v i s truy n bá c a Thi n tông, m t tông phái m i hình thành Trung Qu c vào quãng th k VII và không lâu sau Khi ra đ i Trung Qu c

đã đ c T ni đa ni chi, đ t c a v t th ba Thi n tông là T ng Xán đ a vào Vi t Nam (n m 580)

T đó, theo l ch s h u nh Ph t giáo Vi t Nam phát tri n theo xu h ng chung đó Nh th là đã có

nh ng xu h ng nào đó tr c khi Thi n tông vào và v sau Thi n tông nh ng ch cho T nh đ , T nh

đ tông là cái đ ng l i sau m t quá trình l a l c Ni m Ph t, t a thi n, dùng m t ng đ u là nh ng phép tu hành thông d ng Nh ng đ n khi chuy n sang T nh đ thì ni m Ph t, và là Ph t A Di a m i

có ý ngh a tr ng y u đ vãng dinh C c l c Và đi u đó m i v ch ra đ c cho nhi u ng i, k c nh ng

ng i dân th ng không xu t gia, con đ ng không quá khó kh n đ đ n v i Ph t giáo

Trong l ch s Ph t giáo Vi t Nam s phân cách các tông phái không rõ r t Trong c l ch s lâu dài

v i nhi u chùa chi n kh p n c, ch c c ng có nhi u cao t ng tâm đ c v i nh ng kinh đi n khác nhau, th c hành cách tu luy n khác nhau Gi a đ t các cao t ng đó và các t vi n do h tr trì ch c

c ng hình thành nh ng truy n th ng sinh ho t khác nhau Nh ng m t đi u đáng chú ý là ta không th y

có xung kh c đ u tranh gi a các t vi n, gi a các Ph t phái

Ba v t m đ u ba dòng Thiên Vi t Nam đ u là nh ng đ t tr c truy n c a các t Thi n tông Trung Hoa T ni đa l u chi (th k th VI) là đ t c a T ng Xán, Vô Ngôn Thông (th k IX) là đ

t c a Bách Tr ng, Th o ng (th k XII) là đ t c a Tuy n u, Ph t giáo do h truy n bá h n

là Thi n tông Khi phái Trúc Lâm ra đ i, các chùa h u nh cùng th ng nh t vào đó, Trúc Lâm c n b n

c ng thu c Thi n Tông nh ng ngay t trong Khóa h , l c có tr c lúc phái Trúc Lâm ra đ i, thì c ng

đã h y xu h ng dung hòa Thi n v i T nh đ

M t đi u c ng đáng l u ý là t th k XIV, sau khi t th ba là Huy n Quang T ch, phái Trúc Lâm không đ t t th t Và trong l ch s v sau ta th y nói đ n nh ng nhà s có đ o pháp cao nh i iên Không L mà c ng không th y nói đ n nh ng nhà s bàn v Thi n h c nh Tr n Thái Tông, Tu Trung th ng s Có l b c chuy n sang T nh đã x y ra tr c sau th i đó nh ng là m t b c chuy n d n dà êm không có xung kh c gì n i b t Nh ng y u t Thi n và M t tông b t d n

các n c ông Á khác nh Trung Qu c, Nh t B n c ng đã x y ra m t quá trình t ng t T r t nhi u tông phái, hi u Ph t, Pháp khác nhau, ch tr ng tu hành khác nhau, qua tranh lu n gay go,

th m chí dùng c đ u tranh võ trang, phá chùa, tiêu di t l n nhau, cu i cùng đ n m t hình th c k t h p

ch y u gi a Thi n và T nh đ Vi t Nam, đánh d u b c chuy n đó, ta không th y nh c đ n nh ng

b c cao t ng nh lo i Nguyên Không Thân Loan Nh t B n Ph i ch ng b c chuy n đó x y ra tu n

t , lâu dài, có th do t thân mà c ng có th ch u nh h ng t ngoài? Có th do s l a ch n cách tu hành c a thi n s mà c ng có th do nhu c u c a th p ph ng đ t ?

Ph i ch ng có th hình dung s ph ng bá c a T nh đ tông là s thích ng c a Ph t giáo vùng ông Á v i th i đ i, v i xã h i c a m t giai đo n l ch s ? Có đi u ch c

TR N ÌNH H U 60

ch n là b c chuy n đó làm cho Ph t giáo có vai trò khác đi trong đ i s ng v n hóa trong đ i s ng xã

h i Ai chuyên tâm ni m Ph t, ngh đi u thi n, làm vi c thi n thì đ c vãng sinh C c l c N c Ph t không ch dành riêng cho ng i xu t gia, càng không ph i dành riêng cho k giàu sang Không ph i

qu n chúng đ n v i Ph t mà Ph t đ n v i qu n chúng Qu n chúng hóa nh v y, Ph t giáo có nh

h ng xã h i r ng rãi h n nhi u K t qu c a vi c đó là ng i tu hành g n v i qu n chúng nghèo kh

và nhà chùa g n v i làng xã

II

Ph t giáo t m t n c ph ng xa là n mà vào Ti p xúc đ u tiên có th là nh ng ng i dân

th ng nh ng các xã h i ph ng ông lúc đó không chinh ph c đ c nh ng ng i c m quy n,

nh ng ng i có uy tín xã h i thì nó không th đi vào qu n chúng Nguy n v ng gi i thoát thì là chung cho m i ng i nh ng thi t tha v i nó và t tin có th th c hi n thì c ng ch các t ng l p th ng tr đó

Ph t giáo lúc đ u b t r vào cung đình, vào đám vua quan, quý t c ch không ph i vào qu n chúng

Nh ng khi t ng l p th nhân (dân th ng) l n lên thì ý th c phát tri n theo yêu c u c a hai t ng l p khác nhau : trí th c và nông dân

Trí th c lúc đó là nhà nho H h c ch Hán, trau d i v n ch ng đ thi đ làm quan T t ng Nho giáo và t t ng Lão - Trang g n v i h h n là t t ng Ph t giáo Và trong Ph t giáo, Thi n g n v i

h h n là T nh đ v i Ph t giáo Còn nông dân trong cu c s ng lam l , b ng bít và l c h u, v n gi

nh ng tín ng ng xa x a H m c đ c gi i thoát, mong mu n th gi i C c l c nh ng v n ch đ i tha l c, tin phép l nh ng pháp s cao tay n quy t, nh ng v th n linh h n là kh n ng t gi i thoát, tìm đ n chân lý c a chính mình M t tông trong Ph t giáo hay o giáo phù th y còn g n g i

v i h h n Ph t giáo Thi n tông Có l là vì đám qu n chúng đó mà lúc đ u M t tông k t h p v i tín

ng ng b n đ a đi vào qu n chúng, chùa và đ n không khác bi t, có khi g n v i nhau Ph t giáo có nh

h ng t chính tr c a tri u đình đ n sinh ho t c a nhân dân thôn xóm Khi chính quy n đã th ng nh t

đ c đ t n c, b máy quan liêu ra đ i, Nho giáo thay cho Ph t giáo ch đ o công vi c chính tr nhà

n c làm ch đ a h t giáo d c và h c thu t thì c ng hình thành m t s phân vùng gi a Tam giáo và

m t s chuy n bi n trong n i b t ng h t t ng Nho, Ph t, o Nho giáo đ c đ c tôn trong chính

tr , t ch c xã h i và h c thu t, t c là g n v i t ng l p th ng tr thì Ph t giáo và o giáo (t t ng Lão Trang và o giáo) chuy n sang g n v i “th nhân” (dân th ng) Ph t giáo xa lìa v i quý t c

c m quy n mà xu ng v i qu n chúng M t tông có cùng m t đ a h t v i o giáo và Thi n tông có cùng đ a h t v i t t ng Lão - Trang M t bên đi vào qu n chúng lao đ ng và m t bên đi vào trí th c Trong tình hình đó Ph t giáo đã chuy n t Thi n sang T nh đ , không nh ng đ a vào qu n chúng đông

đ o m t Ph t giáo d hi u, d th c hi n mà còn là m t Ph t giáo g n bó v i đ i s ng th ng h n V i

xu h ng T nh đ , Ph t giáo không là xa v i cung c m hay non cao mà ngay trong cu c đ i Nhà chùa ngay trong xóm làng; nhà s d y h c, ch a thu c và làm ng i c v n cho dân lành T lúc sinh đ n lúc ch t khi vui c ng nh khi bu n nhà s đ u có m t bên c nh h Vai trò c a h không khác

gì ng i giáo s nông thôn c a Gia tô giáo C ng là v i s thay đ i nh v y mà Ph t giáo có m t tác

d ng xã h i khác nhau, có m t vai trò khác tr c trong v n hóa dân t c T th k XIV - XV v sau ta không nghe nói đ n nh ng thi n s nh Khuông Vi t, V n

H nh v i vai trò chính tr nh h ng đ n c ti n trình đ t n c Ta c ng không g p m t th i k mà

Ph t giáo chi ph i t t ng và h c thu t, v n h c và ngh thu t nh th i Lý Tr n Nh ng nh, h ng

có th l i sâu h n vì có qu n chúng r ng h n T t ng b c ái c u nhân đ th v tha c a A Di à, Quan Th âm b i d ng thêm vào lòng nhân ái th ng ng i c a tâm h n Vi t Nam

Tâm th c Vi t Nam v n có xu h ng ch n cái thi t th c, đ n gi n, thích s hòa đ ng, dung h p, cho nên Ph t giáo phát tri n theo h ng Thi n k t h p v i T nh đ c ng là s thích ng v i đ c đi m trên c a tâm th c dân t c

III

n th k XVIII - XIX thì Ph t giáo Vi t Nam ch ng ki n m t c nh sa sút Khi xã h i b c vào

kh ng ho ng đòi h i c i cách, nh t là đ n gi a th k XIX tr c nguy c dân t c v i đòi h i ch ng

ch ngh a đ qu c b o v đ c l p, Ph t giáo-đúng h n là c Tam giáo c a truy n th ng - đã không đ a

ra đ c m t gi i pháp cho tình hình m i, không làm an tâm đ c đông đ o qu n chúng hoang mang,

lo s , m t lòng tin, Ti p theo đó khi n c đã m t, đ i s ng chuy n sang đô th hóa, công nghi p hóa theo v n minh ph ng Tây thì Ph t giáo xa l v i l p qu n chúng m i c a th i đ i đó Tuy c ng có

nh ng nét thay đ i, nh ng c g ng thay đ i, nh ng đang ch b ngoài ch ch a ph i là thích nghi, hóa thân vào th i đ i m i Không ph i trong đ i s ng hi n đ i thì Ph t giáo s h t ý ngh a, m t lý do

t n t i B c sang m t th i đ i khác, cu c s ng và con ng i thay đ i r t c n b n, nh ng con ng i

m i v n có nh ng nhu c u tinh th n, nhu c u v n hóa mà ph t giáo r t thích h p đ đáp ng ng

th i, Ph t giáo c ng ch có thích ng v i nh ng đòi h i c a th i đ i nh v y m i phát tri n đ c

1 i s ng v n minh hi n đ i là m t đ i s ng công nghi p, đô th , sôi đ ng, theo đu i khoa h c k thu t Nó đòi h i con ng i khôn ngoan trí tu , linh ho t, bi t tính toán c nh tranh, ho t đ ng t t b t

Cu c s ng nh v y thúc ép con ng i lao vào ho t đ ng c ng th ng, d sao nhãng m t m t r t nhân

b n khác là đ i s ng tâm linh V i ho t đ ng t t b t c ng th ng con ng i c n nh ng gi phút t nh tâm

đ th giãn T t ng t bi h x c a Ph t là li u thu c an tr làm cho tâm t nh ch , làm t i nhu n đ i

s ng tâm h n, là m t ph ng sách d ng sinh cho con ng i hi n đ i

2 Con ng i đ u th i đ i nào c ng mong c hòa bình yên vui, mong c m t xã h i trong đó cái thi n ng tr b c đi sôi đ ng, g p gáp c a th i hi n đ i bên c nh vi c t o ra m t n n v n minh cao (k c v n minh tinh th n) đã không ng t d n nhân lo i đ n b v c c a nh ng hi m h a c a áp b c, bóc l t và chi n tranh, nh t là n i đe d a c a chi n tranh h t nhân, chi n tranh t v tr ngày nay Ph t giáo v i t t ng hòa bình và khuy n thi n, kêu g i con ng i suy ngh , s ng theo đi u thi n làm vi c thi n, c u tr ng i khác s góp ph n th c t nh l ng tri con ng i làm cho xã h i s ng trong hòa binh và nhân ái, ng n ng a cái ác có tính hi n đ i Ph t giáo r t d thích nghi v i m t th gi i m r ng

và t o ra s cân b ng gi a tâm hôn và th xác gi a v n minh tinh th n và v n minh v t ch t ngày nay

3 M t m i lo 1 n cho nhân 1o i ngày nay 1à môi tr ng sinh thái đang b con ng i đông đúc và

n n v n mình công nghi p phá v Núi r ng b đào, đ n; n c sông n c bi n b ô nhi m Cây c i b

ch t tr i, chim muông b s n b t đ n tuy t di t Trong làng xóm, đô thành ít có nh ng đ o xanh che gió, che n ng, làm mát con m t Trong cu c s ng tr c kia không nh ng Ph t giáo lên án sát sinh, khuyên b o l i s ng chay

NG C SIÊU 62

t nh mà nhà chùa còn là nh ng c nh đ p trong thôn xóm Chùa th ng ch n đ t nh ng n i có phong

c nh đ p l i đ c quan tâm xây d ng thành m t th công viên có ao h , có v n cây Chùa không ch

là n i cho khánh th p ph ng đ n ngo n c nh mà còn là ch cho phim chóc đ n làm t , muông thú

đ n trú ng không b ai đ n s n b n

N u có th xây d ng l i đ c các chùa chi n và các khuôn viên r ng rãi thành nh ng th đ o xanh công viên cho làng xóm làm n i cho ng i già đ n ngh ng i trò chuy n và t p d ng sinh, tr con đ n dao ch i c m tr i, ng i m đau đ n th m b nh xin thu c thi nhà chùa s tr l i có vai trò m t trung

tân v n hóa c a xóm làng

*

**

Thích ng v i th i đ i c ng là đáp ng nh ng nhu c u c a con ng i th i đ i m i thích ng

v i th i đ i ngày này có l c ng đòi h i Ph t giáo nh ng sáng t o l n nh khi nó xây d ng Thi n tông đ làm con đ ng vào Tâm th c Trung Hoa và truy n bá r ng ông Á, nh khi nó đ x ng pháp môn ni m Ph t, phát tri n T nh đ tông đ đi vào đ i chúng

Hi n nay nhi u đ a ph ng đang ch tr ng trùng tu, khôi ph c nhi u ngôi chùa c Và nhân dân

h ng ng r t nhi t li t Trong khu v c làm đó h u nh ch n i lên hai yêu c u: b o v các di tích v n hóa, làm n i du l ch và có ch cho nhân dân l bái N u nh ng ngôi chùa đ c trùng tu nh v y tr thành nh ng trung tâm khuy n thi n, nh ng đi m b o v môi tr ng thiên nhiên, nh ng c nh đ p giúp con ng i t nh tâm, thì l i l c mà nhà chùa mang l i cho cu c s ng hi n đ i s l n h n r t nhi u

Trong tâm th c ng i Vi t Nam, A Di à và Quan Th Âm đã là hình nh t ng tr ng cho t m lòng c u nhân đ th th ng con ng i và v tha Con ng i v n có tâm h ng thi n, tôn tr ng ng i làm đi u thi n, đ c khích l vì làm g ng làm vi c thi n trong xã h i Ph t giáo s tìm th y lý do t n

t i c a mình ho t đ ng vì đi u thi n c a con ng i, con ng i c a th i đ i m i

NG C SIÊU *

Nh có l n đã phát bi u trong m t cu c h i th o v t t ng Kh ng t , tôi cho r ng nh h ng c a

t t ng Nho giáo n c ta là khá sâu r ng, c n ph i có k ho ch nghiên c u t p trung và lâu dài thì

m i mong nh n th c đ c nh ng v n đ có tính ch t c t lõi, qua đó m i có th đ xu t nh ng ki n

gi i, nh ng ph ng h ng, nh ng bi n pháp khoa h c nh m x lý nh ng v n đ này m t cách thích

đáng trong quá trình xây d ng n n v n hóa m i, con ng i m i xã h i ch ngh a D i đây là m t s ý

ki n v nh ng v n đ nêu lên trên, ch y u c ng m i ch là cái nhìn v

* Giáo s , Giám đ c trung tâm Hán Nôm Tr ng i h c S ph m I Hà N i

ph ng h ng, quá đó đ xu t m t s ki n gi i s b , d a trên nh ng th c ti n mà tôi đã quan sát

đ c:

1 Tr c h t, c n ph i th y rõ hoàn c nh l ch s , đ a lý t t ng Nho giáo cùng v i nh ng thi t ch

c a nó đã t ng là m t th c th v n hóa th m sâu vào moi ngõ ngách c a đ i s ng chính tr , kinh t , xã

h i, v n hóa…n c ta Tr c cách m ng Tháng Tám, đó là đi u hi n nhiên, m t dù nó đã ph i nh ng

b c ph n nào cho t t ng v n hóa Âu Tây trong hoàn c nh m t n c Vi t Nam thu c đ a, n a phong ki n Ch c n quan sát ho t đ ng ngôn ng và ng x c a ng i dân th ng n i thôn xóm vào kho ng nh ng n m 40, 50 c a th k này, chúng ta c ng đã có th th y đ c ph n nào th c ch t c a

v n đ Tuy ch ng có d p lui t i c a Kh ng sân Trinh, nh ng nh ng đi u nói v quân t , liên nhân, l ngh a, đ o đ c, tôn ti tr t t , trung hi u ti t ngh a v.v… đ i v i h không ph i là nh ng đi u xa l

trong c m ngh , trong l i n ti ng nói, trong hành vi ng x v.v Th c t này rõ ràng có nh h ng sâu

r ng đ n m i m t c a đ i s ng xã h i n c ta theo hai chi u x u, t t đánh giá nh ng nh h ng này, c n ph i có nh ng công trình kh o sát nghiên c u dài h n v i s ph i h p c a nhi u ngành nghiên c u Tr c đây, do mu n đ cao tính ch t b n đ a, đ c đ o… c a ta, có m t s nhà nghiên c u

đã v i vã k t lu n r ng Nho giáo ch có nh h ng trong t ng l p trên T ng l p có h c (th m chí còn

nh n m nh là ch có m t nhóm nào đó trong nh ng t ng l p y) còn nhân dân lao đ ng n c ta đã t

ch i nó ngay t bu i đ u ti p xúc, và đã liên t c ch ng l i nó su t quá trình l ch s Nh n đ nh nh v y

c ng có ph n đúng, nh ng chua toàn di n, chua hoàn toàn phù h p v i th c t l ch s , và do đó ít s c thuy t ph c T sau cách m ng Tháng Tám đ n nay, v n đ Nho giáo ít khi đ c nghiên c u m t cách (th c s c u th ”, ph n l n ch là phê phán chung chung, trùm l p, m t chi u Trong khi đó, trong th c

t cu c s ng nh h ng c a Nho giáo v n t n t i m t cách dai d ng, d i nhi u bi n t ng ph c t p

Nh ng truy n th ng t t đ p c a v n hóa Nho giáo nh hi u h c, chu ng v n nhã, tôn s tr ng đ o v.v… không đ c tìm hi u đ ngh h ng k th a, nh ng di s n n ng n c a Nho giáo c ng vì không

đ c nghiên c u đ n n i đ n ch n đ v ch m t ch tên nên đã có đ t d ng võ, đã phát huy nhi u tác

d ng tiêu c c trong cu c s ng xã h i (nh h i hè đình đám tùm lum: mà chay c i xin v i đ m i h

t c phi n toái, lãng phí; óc đ a v , xôi th t, phe giáp tông t c, th m chí đã còn lan c sang đ a h t sinh

ho t, t ch c ng Xin xem thêm bài “Các chi b h ta” - Báo nhân dân ch nh t S 39)

2 Trong l nh v c nghiên c u Nho giáo, nên xu t phát t nhi u h ng, nhi u góc đ , nhi u c li u v.v… khác nhau đ tô đ m cái nhìn l ch s và bi n ch ng i v i di s n v n hóa Nho giáo, đã là hay thì hay t t, đã là d thì d t t, b t ch p t a đ không th i gian, b t ch p m i c p đ , l nh v c v.v… suy ngh nh v y th c s là m t đi u không hay c bi t là, trong th i đ i hi n nay, nh ng v n đ , nh ng giá tr c a Ph ng ông đang kh i l i s chú ý tìm hi u, đánh giá l i m t cách khoa h c sâu s c i u này l i càng làm thúc đ y chúng ta s m ph i nghiên c u l i v n đ Nho giáo d i nh ng h ng nhìn

m i m h n nh h ng c a Nho giáo s ng dai đ n nh v y Vi t Nam, nhìn v chi u h ng t t, v i

t cách là m t h t t ng v n hóa ngo i lai c nhiên nó ph i mang theo trong b n thân nh ng giá tr

có tính ch t ph quát toàn nhân lo i, và đi u quan tr ng h n, th c t là nó đã đ c c u trúc l i d i tác

đ ng c a môi sinh v n hóa Vi t Nam, g n bó v i nh ng truy n th ng v n hóa t t đ p c a Vi t Nam Tuy nhiên, nhìn v nhi u h ng xâu, ch c h n nh ng y u t l c h u, không lành m nh, h n h p y u kém c a di s n Nho giáo c ng đã tìm đ c nh ng m nh đ t dung d ng ngay trong môi sinh v n hóa

b n đ a

NG C SIÊU 64

3 Nh v y, v n đ quan tr ng đ c đ ra đây là v n đ đ nh h ng x lý nh ng di s n này trên

c s tim hi u nghiên c u chúng m t cách k l ng sâu s c, th c s c n thi t, ch n l a chúng m t cách nghiêm ng t và tìm nh ng bi n pháp t i u đ đ a nó vào cu c s ng v n hóa m i Nhìn vào th c

ch t, đây là m t m ng tr ng y u trong v n đ l n : m i quan h gi a truy n th ng và hi n đ i đang thu

hút s chú ý c a chúng ta

ti n ti p c n và thâm nh p v n đ này, tôi có đ xu t ý ki n nên có s phân bi t nh t đ nh gi a

di s n, giá tr c truy n và truy n th ng Di s n nói chung là nh ng cái do quá kh đ l i (d i d ng

v t ch t ho c tinh th n) Nói đ n di s n, không nh t thi t nói đ n giá tr , ph m ch t Vì th m i có “di

s n t t đ p”, mà c ng l i có “di s n n ng n " i u quan tr ng là c n ph i đánh giá các di s n, rút ra

nh ng giá tr c a di s n quá kh đ đ a vào ph c v cu c s ng hi n đ i, b i giá tr v n hóa -xã h i,

vi c đánh giá, ch n l c này đ c ti n hành qua nhi u th h Các th h s n i ti p nhau đóng góp vào

s nghi p này trí tu và l ng tâm c a mình ó chính là n i dung c a tính liên th i d i, liên th h

c a các giá tr Tiêu chu n t i cao c a vi c đánh giá, ch n l c là nh ng yêu c u chân chín c a nhân dân, c a đ t n c, c a th i đ i C n l u ý r ng m t s giá tr v n hoa - xã h i ch t n t i trong xã h i

m i nh nh ng giá tr c truy n có tính ch t t ng tr ng(không đ c v n hành th ng tr c) bên c nh

nh ng giá tr hi n hành có th đáp ng m t cách c p nh t (up-to-date) và r ng rãi nh ng yêu c u c a

cu c s ng tr c m t i u này có ý ngh a quan tr ng đ i v i vi c xác l p các h th ng giá tr trong

nh ng t a đ không-th i gian nh t đ nh Trên c s v n hành các giá tr c a di s n, m t s truy n

th ng s đ c đ nh hình Có th coi truy n th ng là tinh hoa c a giá tr quá kh đ c rút t a đúc k t trong quá trình phát tri n c a l ch s có ý ngh a ph quát nh t, m t m t thì t ng đ i n đ nh v ng vàng, đ c ch p nh n v n hành r ng rãi, nh ng đ ng th i m t khác c ng l i có kh n ng thích ng v i

nh ng yêu c u c a hi n t i, truy n th ng đ c x lý v n hành đúng đ n thì s có kh n ng k t h p v i

nh ng giá tr v a n y sinh trong cu c s ng đ ng đ i đ phát tri n v ch t ho c t o ra c s đ hình thành nh ng truy n th ng m i, góp ph n lích c c vào s nghi p xây d ng con ng i m i, n n v n hóa

m i, xã h i m i Nh v y là truy n th ng không ch có quá kh mà có c hi n t i Chính cu c s ng

hi n t i đã kh ng đ nh truy n th ng c , b i d ng phát huy đ i m i truy n th ng c , t o ti n đ c s

đ sáng t o ra nh ng truy n th ng m i (do k t h p linh ho t v i truy n th ng c ho c ch rút ra nh ng

y u t thích nghi t truy n th ng c ) nh m b sung cho b ng truy n th ng c đi n c a dân t c v n

ph i đ c quan ni m là không bao gi đ y đ tr n v n S giao l u v n hóa ngày càng m r ng gi a các qu c gia dân t c trong tình hình hi n nay c ng s m r ng thêm ngu n cung c p các giá tr (truy n

th ng ho c hi n đ i) cho vi c sinh thành các truy n th ng m i m đó T đây, nhìn l i di s n v n hóa Nho giáo cùng nh ng nh h ng sâu đ m c a nó trong xã h i n c ta, chúng ta th y còn r t nhi u v n

đ c n ph i đ c đi sâu kh o sát, đi u tra, nghiên c u, trên c hai m t lý lu n sách v và cu c s ng

th c t i Ch c ch n s có nhi u đi u s đ c nh n đ nh l i đ kh ng đ nh (ho c ph đ nh) m t cách có

c s khoa h c h n, ho c đ c i bi n b sung nâng cao h n n a nh m ph c v cu c s ng m i m t cách đ c l c h n Có th nêu m t vài thí d c th nh sau: ch Trung, ch Hi u, ch Trinh c a Nho giáo đã t o ra đ c m t truy n th ng ng x khá xâu s c v ng b n trong các xã h i phong ki n

ph ng ông Vi t Nam, Trung Hi u Trinh nhìn chung đã gi m b t m c đ kh t khe, h n h p so

v i yêu c u chính th ng Trung Hoa Sách thánh hi n d y ng i con có hi u khi cha m còn s ng thì không đ c đi đâu xa ph i li n k m t bên đ “th n

hôn đ nh t nh" Nguy n Trãi đã không đi theo đ h u h cha già trên b c đ ng l u đày, l i n c nhà đ lo chuy n ph c qu c, coi đó là đ i hi u “Trung th n b t s nh quân”; hi u t không làm trái

cái chí c a cha”, thánh hi n c ng đã r n d y nh v y Nh ng Ngô Th i Nhi m đã cùng m t s danh s

B c Hà h ng ng l i kêu g i c a vua Quang Trung ra ph c v tân tri u, và coi đó là trung V ch

Trinh thì c Nguy n Du c ng đã hi u nó có t i d m b y đ ng

Truy n th ng Trung Hi u còn đ c Bác H nâng c o thêm qua m t n i dung m i “Trung v i

n c, Hi u v i dân” Riêng hai ch Hi u v i Trinh, trong đ i th ng s c i bi n chuy n đ i c ng di n

ra khác nhau Ch ng nào ng i m còn ph i mang n ng đ đau (có ngh a là vi c sinh con trong ng nghi m, g i con ng i khác đ h , và nuôi h tr a tr thành ph bi n, thành chuy n đ i th ng), vi c nuôi con khôn l n, d y d con thành ng i, gây d ng cu c s ng cho con v n còn đè n ng lên vai b

m thì truy n th ng hi u ngh a ch a có th (và c ng ch a c n thi t) có nh ng chuy n đ i sâu c c Trong khi đó, nh ng quan ni m truy n th ng v trinh ti t c a ng i ph n hi n đang có nh ng bi n

đ ng (l rõ ho c ng m ng m) r t m nh m , nói chung là có s c i bi n theo chi u h ng c i m h n

Cu c s ng s u n n n hi u ch nh l i nh ng đi u thái quá và các c quan nghiên c u, truy n th ng, các

đoàn th , các h i qu n chúng v.v s góp ph n đ nh h ng m t cách tích c c vào quá trình c i bi n

chuy n đ i y nh m đ a t i s hình thành m t n i dung nhân v n hi n đ i h n cho v n đ có m t l ch

s lâu dài ngang b ng l ch s nhân lo i này

V VAI TRÒ C A NHO GIÁO VÀ PH T GIÁO TRONG XÃ H I TA

PH M I DOÃN *

Tôi đã có l i phát bi u v n hóa Vi t Nam là đa nguyên và h n h p B m t v n hóa tinh th n c a

n c ta có nhi u ngu n trong n c và ngoài n c S truy n nh p hai h t t ng Nho, Ph t đã có đ n vài nghìn n m Hoàn toàn không nên quan ni m đây là nh ng đ c t mà ông cha ta luôn luôn tìm cách

gi i đ c

Hai h t t ng và tín ng ng Nho, Ph t lúc đ u đ c k th ng tr xâm l c đ a vào, nh ng v sau trong k nguyên đ i l p đã đ c các nhà n c phong ki n s d ng, duy trì, nhân dân ta ti p thu c

bi t là s ti p thu Nho giáo t th k XV đ n th k XIX thì ngày càng sâu s c Nh v y lúc đ u, hai

h t t ng này là do giai c p th ng tr xâm l c đ a sang, nh ng tr i qua m t quá trình lâu dài Nho

và Ph t đã c i bi n đ thích nghi v i nhu c u b n đ a, tr c h t thích h p v i t n l p th ng tr

Tôi cho r ng cái c i bi n c a Nho giáo vào Vi t Nam là gi m b t ph n lý lu n, t li u t m rà,

tr u t ng, ph c t p mà gi l i ph n nghi th c, nh ng quan ni m đ o đ c lu n lý th c d ng Có nhà nghiên c u g i đây là tái c u trúc, tôi không ngh nh v y Theo Ngh v n chí c a Lê Quý ôn và V n

t ch chí c a Phan Huy Chú thì th i Tr n (th k XIV) trong vi c tìm hi u Nho giáo có Chu An v i T thu thuy t c đ n Lê M c (th k XVIII) có m y b D ch kinh phu tuy t, Th Kim di n ngh a c a Lê Quý ôn, T thu to n y u c a Nguy n Huy Oánh, Chu hu n to n y u c a Ph m

* Giáo s Khoa L ch s , Tr ng i h c T ng h p Qu c gia Hà N i