Thực Trạng Và Giải Pháp Xuất Khẩu Mặt Hàng Thuỷ Sản Của Việt Nam Vào Nga

Thực tiễn hoạt động xuất khẩu mặt hàng thủy sản Việt Nam trong thời gian gần đây, cùng với những tiềm năng và lợi thế về phát triển thủy sản của nước ta, đang đặt ra cho chúng ta yêu

KHOA KINH TẾ VÀ KINH DOANH QUỐC TẾ

-*** -

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Chuyên ngành: Kinh tế đối ngoại

XUẤT KHẨU MẶT HÀNG THUỶ SẢN CỦA VIỆT NAM

VÀO NGA: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP

Họ và tên sinh viên : Nguyễn Văn Mạnh

Mã sinh viên : 1111110156 Lớp : Anh 6 - Khối 2 KT

Người hướng dẫn khoa học : TS Vũ Thành Toàn

Hà Nội, tháng 5 năm 2015

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG, BIỂU, SƠ ĐỒ

LỜI MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ THỊ TRƯỜNG THUỶ SẢN NGA 3

1.1 Khái quát chung về thị trường Nga 3

1.1.1 Điều kiện tự nhiên, xã hội 3

1.1.2 Điều kiện kinh tế 4

1.2 Đặc điểm thị trường tiêu thụ thuỷ sản trong nước của Nga 6

1.2.1 Nhu cầu tiêu dùng thuỷ sản của người dân Nga 6

1.2.2 Thị hiếu tiêu dùng thuỷ sản của người dân Nga 7

1.2.2.1 Tiêu chí lựa chọn thuỷ sản của người tiêu dùng Nga 7

1.2.3 Hệ thống kênh phân phối thuỷ sản 16

1.3 Thị trường thuỷ sản Nga 18

1.3.1 Hoạt động đánh bắt thuỷ sản 18

1.3.2 Hoạt động nuôi trồng thuỷ sản 21

1.3.3 Hoạt động chế biến thuỷ sản 23

1.4 Hoạt động nhập khẩu thuỷ sản của Nga 24

1.4.1 Kim ngạch nhập khẩu thuỷ sản của Nga 24

1.4.2 Cơ cấu sản phẩm thuỷ sản nhập khẩu 25

1.4.3 Cơ cấu thị trường nhập khẩu và sản phẩm nhập khẩu chính từ các thị trường này 27

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG XUẤT KHẨU THUỶ SẢN CỦA VIỆT NAM SANG NGA NHỮNG NĂM GẦN ĐÂY 30

2.1 Tình hình sản xuất và xuất khẩu thuỷ sản của Việt Nam 30

2.1.1 Vị thế ngành thuỷ sản Việt Nam trong tổng thể nền kinh tế quốc dân 30

2.1.2 Tình hình sản xuất thuỷ sản của Việt Nam 31

2.1.3 Tình hình xuất khẩu thuỷ sản của Việt Nam 37

2.2.1 Những nét chính trong thương mại Việt Nam – Liên bang Nga 41

2.2.2 Thực trạng xuất khẩu thuỷ sản của Việt Nam sang thị trường Nga 42

2.3 Đánh giá thực trạng xuất khẩu thuỷ sản của Việt Nam sang Nga 55

2.3.1 Những yếu tố thuận lợi cho hoạt động xuất khẩu thuỷ sản của Việt Nam sang Nga 55

2.3.2 Những khó khăn tồn tại trong hoạt động xuất khẩu thuỷ sản sang Nga 61

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU THUỶ SẢN VÀO THỊ TRƯỜNG NGA 72

3.1 Dự báo nhu cầu nhập khẩu thuỷ sản của Nga trong thời gian tới 72

3.2 Giải pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng thuỷ sản Việt Nam sang thị trường Nga trong thời gian tới 73

3.2.1 Tạo nguồn nguyên liệu ổn định và chất lượng cao 73

3.2.2 Nâng cao chất lượng và đa dạng hóa mặt hàng thủy sản 80

3.2.3 Đẩy mạnh hoạt động xúc tiến thương mại 84

KẾT LUẬN 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

Từ viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt

ASEAN The Association of Southeast Asian

hàng năm CIA Central Intelligence Agency Cơ quan tình báo trung

ương

CV Cheval Vapeur Công suất

EU European Union Liên minh châu Âu

FAO Food and Agriculture Organization of

the United Nations

Tổ chức lương thực và nông nghiệp Liên Hợp Quốc

IMF International Monetary Fund Quỹ tiền tệ Quốc tế

GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội GMP Good Manufacturing Practices Hướng dẫn thực hành sản

xuất tốt HACCP Hazard Analysis and Critical Control

Points

Phân tích mối nguy và điểm kiểm soát tới hạn NAFIQACEN Trung tâm kiểm tra chất

lượng và vệ sinh thuỷ sản NN&PTNT Bộ Nông nghiệp và Phát

triển nông thôn ODA Official Development Assistance Hỗ trợ phát triển chính

thức SSOP Sanitation Standard Operating

Procedures

Quy phạm vệ sinh

cho phép USDA GAIN United States Department of

Agriculture: Global Agriculture Information Network

Cục thông tin nông nghiệp toàn cầu, bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ

VASEP Vietnam association of seafood

exporters and producers

Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thuỷ sản Việt Nam VietGAP Vietnamese Good Agricultural

Practices

Thực hành sản xuất Nông nghiệp tốt ở Việt Nam VPSS Veterinary and Phytosanitary

Surveillance Service

Cục kiểm dịch động thực vật Liên bang Nga

WB World Bank Ngân hàng thế giới

XTTM Xúc tiến thương mại

Bảng

Bảng 1.1: Lượng thuỷ sản tươi sống tiêu thụ tại Nga qua các năm 10

Bảng 1.2: Lượng thuỷ sản tươi sống tiêu thụ bình quân đầu người theo nhóm qua các năm 12

Bảng 1.3: Dự báo tăng trưởng của từng loại thuỷ sản tươi sống, 2012 - 2017 13

Bảng 1.4: Lượng thuỷ sản đóng gói được tiêu thụ qua các năm tại Nga 13

Bảng 1.5: Lượng thuỷ sản đóng gói tiêu thụ bình quân đầu người theo từng nhóm qua các năm tại Nga 15

Bảng 1.6: Dự báo tăng trưởng của từng nhóm thuỷ sản đóng gói 2012 - 2017 16

Bảng 1.7: Top 5 nhà bán lẻ lớn nhất tại thị trường thuỷ sản Nga, 2012 17

Bảng 1.8: Lượng thuỷ sản nhập khẩu phân theo nhóm sản phẩm của Nga giai đoạn 2009 – 2013 25

Bảng 2.1: Diện tích nuôi trồng thuỷ sản phân theo vùng miền 35

Biểu đồ Biểu đồ 1.1: GDP tính theo ngang giá sức mua của Nga qua các năm 4

Biểu đồ 1.2: Tỉ trọng từng nhóm thuỷ sản tươi sống 11

Biểu đồ 1.3: Tỉ trọng từng nhóm sản phẩm thuỷ sản đóng gói qua các năm 14

Biểu đồ 1.4: Sản lượng thuỷ sản khai thác tự nhiên tại Nga các năm gần đây 18

Biểu đồ 1.5: Sản lượng đánh bắt theo từng loại thuỷ sản trong giai đoạn 2012 - 2013 19

Biểu đồ 1.6: Tỉ lệ Khai thác thuỷ sản theo khu vực tại Nga năm 2013 20

Biểu đồ 1.7: Sản lượng nuôi trồng thuỷ sản tại Nga những năm gần đây 22

Biểu đồ 1.8: Sản lượng thuỷ sản nhập khẩu của Nga trong thời gian qua 24

Biểu đồ 1.8: Các loại thuỷ sản được nhập khẩu chủ yếu 26

Biểu đồ 1.9: Giá trị nhập khẩu thuỷ sản từ các thị trường chính của Nga năm 2012 - 2013 27

Biểu đồ 2.1: Sản lượng thuỷ sản Việt Nam những năm gần đây 32

Biểu đồ 2.2: Sản lượng thuỷ sản khai thác theo ngành hoạt động 33

Biểu đồ 2.3: Sản lượng nuôi trồng thuỷ sản 34

Biểu đồ 2.4: Kim ngạch và tỉ lệ tăng trưởng xuất khẩu thuỷ sản 38

Biểu đồ 2.5: Tỷ trọng đóng góp trong tổng kim ngạch của từng loại thuỷ sản năm 2014 39

Biểu đồ 2.6: Kim ngạch XNK Việt Nam - Liên bang Nga 42

Biểu đồ 2.7: Kim ngạch xuất khẩu thuỷ sản của Việt Nam sang Nga giai đoạn 2009 - 2014 43

Biểu đồ 2.8: Kim ngạch xuất khẩu thuỷ sản sang Nga năm 2014 theo tháng 44

Biểu đồ 2.9: Tỷ trọng của kim ngạch xuất khẩu thuỷ sản trong tổng kim ngạch xuất khẩu sang Nga 45

Biểu đồ 2.12: Sản lượng xuất khẩu cá phi lê sang Nga 48

Biểu đồ 2.12: Tỷ trọng của cá phi lê trong cơ cấu thuỷ sản xuất khẩu sang Nga 49

Biểu đồ 2.13: Sản lượng xuất khẩu cá khô/ướp muối sang thị trường Nga 49

Biểu đồ 2.14: Tỷ trọng cá khô/ướp muối trong cơ cấu thuỷ sản xuất khẩu 50

Biểu đồ 2.15: Sản lượng xuất khẩu nhuyễn thể sang thị trường Nga 51

Biểu đồ 2.16: Tỷ trọng nhuyễn thể trong cơ cấu thuỷ sản xuất khẩu 51

Biểu đồ 2.17: Sản lượng xuất khẩu nhuyễn thể sang thị trường Nga 52

Biểu đồ 2.18: Tỷ trọng nhuyễn thể trong cơ cấu thuỷ sản xuất khẩu 53

Biểu đồ 2.19: Sản lượng xuất khẩu cá đông lạnh sang thị trường Nga 53

Biểu đồ 2.20: Giá trị xuất khẩu một số mặt hàng thuỷ sản chính sang thị trường Nga 54

Sơ đồ Sơ đồ 1.1: Hệ thống kênh phân phối thuỷ sản tại Nga 16

LỜI MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong quá trình đổi mới và hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam, vai trò của hoạt động xuất khẩu ngày càng trở nên quan trọng trong sự phát triển kinh tế Trong hoạt động xuất khẩu của nước ta hiện nay, thủy sản vốn là mặt hàng đóng vai trò chủ lực, cùng với những nhóm hàng trọng yếu khác như hàng điện tử, dệt may, giày dép, đã và đang đóng góp đáng kể cho tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước Với

bờ biển dài trên 3000 km từ Móng Cái (Quảng Ninh) đến Hà Tiên (Kiên Giang), trong vùng biển Việt Nam có trên 400 hòn đảo lớn nhỏ, là nơi có thể cung cấp các dịch vụ hậu cần cơ bản, trung chuyển sản phẩm khai thác, đánh bắt, đồng thời làm nơi neo đậu cho tàu thuyền trong những chuyến ra khơi Biển Việt Nam có nhiều vịnh, đầm phá, cửa sông, là tiềm năng để Việt Nam phát triển hoạt động khai thác

và nuôi trồng thủy hải sản Bên cạnh đó, điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm, nguồn nhân lực dồi dào, cũng là những thuận lợi để ngành thủy sản Việt phát triển

Nhờ những nỗ lực phát triển thị trường và đa dạng hóa sản phẩm, hàng thủy sản Việt Nam đã có mặt trên rất nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ So với các thị trường trọng điểm của thủy sản Việt Nam như Mỹ, EU, Trung Quốc, Nhật Bản, có thể nói, thị trường Nga là thị trường mới và tiềm năng cho xuất khẩu thủy sản của Việt Nam, tuy nhiên đây cũng là thị trường khó tính, với những yêu cầu rất khắt khe, đặc biệt là về vấn đề chất lượng sản phẩm Chính vì vậy, mặc dù tại thị trường này, thời gian qua, chúng ta giành được những thành công nhất định trong xuất khẩu nhưng đây cũng chính là một trong những thị trường mà hàng thủy sản của Việt Nam gặp nhiều khó khăn nhất

Thực tiễn hoạt động xuất khẩu mặt hàng thủy sản Việt Nam trong thời gian gần đây, cùng với những tiềm năng và lợi thế về phát triển thủy sản của nước ta, đang đặt ra cho chúng ta yêu cầu cần tiếp tục xây dựng những chương trình, đề ra những chính sách cụ thể cho ngành thủy sản; bên cạnh đó, cần có những nghiên cứu sâu để đánh giá chính xác thị trường thủy sản Nga trong những năm tới Bởi đó, đề

tài : "Xuất khẩu mặt hàng thuỷ sản của Việt Nam vào Nga: Thực trạng và giải

pháp" được đưa ra nhằm góp phần nghiên cứu và xác định những căn cứ quan

trọng về xuất khẩu hàng thủy sản Việt Nam sang thị trường này; trên cơ sở đó, đề tài góp phần đề xuất những giải pháp chủ yếu nhằm thúc đẩy xuất khẩu thủy sản sang thị trường Nga

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài

Đề tài: “Xuất khẩu mặt hàng thuỷ sản của Việt Nam vào Nga: Thực

trạng và giải pháp" được chọn nghiên cứu nhằm tìm hiểu thị trường Nga đầy tiềm

năng của Việt Nam trong những năm tiếp theo, từ đó tìm hiểu những thực trạng, những khó khăn, những thách thức cũng như cơ hội cho ngành sản xuất xuất khẩu thủy sản của Việt Nam và đưa ra một số giải pháp nhằm thúc đẩy sản xuất xuất

khẩu mặt hàng thủy sản sang thị trường này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động xuất khẩu hàng thủy sản Việt Nam sang thị trường Nga

Phạm vi nghiên cứu: Đề tài này sẽ tập trung nghiên cứu, tìm hiểu hoạt động xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường Nga trong giai đoạn 2009 - 2014,

từ đó đề xuất các chính sách và giải pháp nhằm thúc đẩy xuất khẩu hàng thủy sản Việt Nam

4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, phương pháp thống kê, phương pháp so sánh đối chiếu, phương pháp quy nạp, diễn dịch để giải quyết vấn

đề đặt ra

5 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận và các phụ lục kèm theo, nội dung nghiên cứu

kết cấu thành 3 chương như sau:

Chương 1: Tổng quan thị trường thuỷ sản Nga

Chương 2: Thực trạng xuất khẩu thuỷ sản của Việt Nam sang thị trường Nga những năm gần đây

Chương 3: Một số giải pháp nhằm thúc đẩy xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường Nga trong thời gian tới

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ THỊ TRƯỜNG THUỶ SẢN

NGA 1.1 Khái quát chung về thị trường Nga

1.1.1 Điều kiện tự nhiên, xã hội

Nga có tên đầy đủ là Liên bang Nga là một quốc gia nằm ở phía bắc lục địa

Á - Âu, thủ đô là Moskva Nga là nước rộng lớn nhất thế giới, với diện tích 17.098.242 km², bao phủ hơn một phần chín diện tích lục địa Trái Đất Lãnh thổ nước Nga kéo dài toàn bộ phần phía bắc châu Á và 40% châu Âu, trải rộng trên 11 múi giờ và sở hữu nhiều loại môi trường khí hậu và địa hình (theo CIA, 2014) Lợi thế đặc biệt về lãnh thổ giúp cho Nga trở thành nước có trữ lượng khoáng sản và năng lượng lớn nhất thế giới, và được coi là một siêu cường năng lượng Ngoài ra, nước này có trữ lượng rừng lớn nhất thế giới và các hồ của Nga chứa xấp xỉ một phần tư lượng nước ngọt không đóng băng của thế giới

Tính đến thời điểm ngày 1/7/2014, Nga là quốc gia đông dân thứ 9 trên thế giới với 142.470.272 người, chiếm 2,03% dân số thế giới (theo CIA, 2014) Liên bang Nga là một xã hội đa sắc tộc, là nơi sinh sống trên 190 nhóm sắc tộc và người bản xứ khác nhau (theo Tổng điều tra dân số Nga, 2010) Tron đó, người Nga chiếm 77,7% dân số, người Tatar chiếm 3,7%, người Ukraina chiếm 1,4% (theo CIA, 2014) Mặc dù dân số Nga khá lớn, tuy nhiên mật độ dân số lại thấp bởi diện tích vĩ đại của nước này Dân cư tập trung đông nhất tại vùng châu Âu của Nga, gần dãy Ural, và ở phía tây nam Siberia Tại Nga, hiện có 73,8% dân số sống tại các khu vực

đô thị, và lượng cư dân thành thì tăng khoảng 0,13%/năm (theo CIA, 2014) Bên cạnh đó, Nga cũng là một quốc gia đa tôn giáo Cơ Đốc giáo, Hồi giáo, Do Thái giáo và Phật giáo là các tôn giáo truyền thống của Nga Chính điều này đã tạo cho trường văn hoá Nga vô cùng phong phú và đa dạng

Theo Hiến pháp năm 1993, Nga là Nhà nước Pháp quyền Dân chủ liên bang, được cấu thành bởi 83 chủ thể là các khu vực lãnh thổ - hành chính gồm: 1 nước cộng hoà, 46 tỉnh, 01 tỉnh tự trị, 09 vùng, 4 khu tự trị, 02 thành phố trực thuộc trung ương là Moskva và Sankt-Peterburg (theo Bộ Ngoại giao Việt Nam, 2012) Bộ máy nhà nước được tổ chức theo hình thức Cộng hòa Tổng thống Nga theo chế độ đa đảng với 4 đảng phái lớn là đảng Nước Nga thống nhất, đảng Cộng sản Liên bang

Nga, đảng Dân chủ tự do Nga và đảng Nước Nga công bằng Trong đó, đảng Nước Nga thống nhất liên tục cầm quyền và chiếm ưu thế trong những năm gần đây 1.1.2 Điều kiện kinh tế

Nga là nền kinh tế lớn thứ 6 trên thế giới với tổng giá trị sản phẩm quốc nội (GDP), tính theo ngang giá sức mua, năm 2014 đạt 3559 tỷ USD (theo IMF, 2014) Tính đến hết năm 2013, ngành nông nghiệp chiếm 3,9%, công nghiệp chiếm 36,3%

và dịch vụ giữ 59,8% trong tổng giá trị GDP (theo WB, 2013) Bình quân GDP đầu người, tính theo ngang giá sức mua, đạt khoảng 25 nghìn USD/người

Nguồn: IMF World Economic Outlook, October 2014

Thời gian vừa qua, tốc độ tăng trưởng kinh tế của Nga đang chậm lại Trong giai đoạn 2010 - 2012, GDP của Nga tăng trung bình khoảng 5,96%/năm Đến năm

2014, do tác động của việc sụt giảm mạnh giá dầu thô và cấm vận kinh tế từ Mỹ và

EU dẫn đến tốc độ tăng trưởng GDP của Nga, tính theo ngang giá sức mua, chỉ còn 0,2% Một điểm cần lưu ý khác là chỉ số lạm phát của nền kinh tế Nga đang tăng cao trong vòng 3 tháng trở lại đây (theo trang thống kê điện tử Inflation.eu, 2015) Theo trang tin của ngân hàng Trung ương Nga (2015), đến tháng 2/2015, chỉ số lạm phát của Nga đang ở mức cao đột biến 16,2%, điều này làm giảm giá trị đồng rúp Nga và đặc biệt ảnh hưởng xấu đến những người có thu nhập không tăng kịp mức tăng của giá cả, đặc biệt là những người sống bằng thu nhập cố định như là những người hưởng lương hưu hay công chức Phúc lợi và mức sống của họ sẽ bị giảm đi

Bên cạnh đó, theo trang tin điện tử của cơ quan thống kê Liên bang Nga gks.ru (2015), tỷ lệ thất nghiệp tại thời điểm tháng 1/2015 ở Nga đang ở mức 5,5% (không trừ các yếu tố mùa vụ) Như vậy, có thể thấy tỷ lệ thất nghiệp ở Nga đang có xu hướng tăng nhẹ so với mức trung bình 5,2% của năm 2014

Xét về thương mại, chính sách thương mại của Nga vẫn mang tính bảo hộ

cao, đặc biệt đối với các mặt hàng nhạy cảm như ô tô, sắt, thép và nông sản… Năm

2014, tổng kim ngạch thương mại của Nga đạt 804,7 tỷ USD, chiếm 39,1% GDP (tính theo giá hiện hành); giảm 6,9% so với kim ngạch năm 2013 (theo trang tin điện tử gks.ru, 2014) Trong đó xuất khẩu đạt 496,7 tỷ USD, giảm 5,1% so với năm 2013; với các mặt hàng chính là dầu mỏ và các sản phẩm từ dầu mỏ, khí tự nhiên, kim loại, gỗ và sản phẩm gỗ, vũ khí, hóa chất Theo số liệu thống kê của CIA (2012), đối tác xuất khẩu chính của Nga là Hà Lan (chiếm 14,2% tổng giá trị xuất khẩu), Trung Quốc (6,8%), Đức (6,8%) Nhập khẩu của Nga năm 2014 đạt 308,0 tỷ USD, giảm 9,8% so với năm 2013; với các sản phẩm chính là máy móc và thiết bị,

ô tô, nông sản, hàng may mặc, hàng thuỷ sản Các bạn hàng nhập khẩu lớn của Nga gồm Trung Quốc (chiếm 16,6% tổng kim ngạch nhập khẩu), Đức (12,2%), Nhật Bản (5%)

Một đặc điểm dễ nhận thấy trong nền thương mại của Nga qua giai đoạn

2013 - 2014 cũng như các giai đoạn trước, đó là kim ngạch xuất nhập khẩu luôn chiếm tỉ trọng cao trong GDP (năm 2014 là 39,1%, năm 2013 là 41%) và cán cân thương mại Nga thường xuyên thặng dư Năm 2014, mức thặng dư là 188,7 tỷ USD, tăng 3,7% so với năm 2013 Điều này chứng tỏ ngoại thương của Liên bang Nga đã đạt được những thành tựu đáng khích lệ Các kết quả trên có được là nhờ vào một loạt các chính sách của Chính phủ Nga về việc dỡ bỏ dần các rào cản đối với đầu tư nước ngoài vào Nga, giảm dần hàng rào thuế quan vào Nga và đẩy mạnh việc xuất khẩu hàng hoá, đặc biệt là dầu mỏ và khí đốt Trong năm 2014, đồng rúp Nga trượt giá khiến tổng giá trị xuất khẩu giảm sút so với năm 2013, tuy nhiên, cũng vì lí do này, Nga hạn chế nhập khẩu hàng hoá hơn để tránh thâm hụt nguồn dự trữ ngoại tệ,

do đó, cán cân thương mại của Nga vẫn thặng dư với tỉ lệ tăng so với năm trước Vấn đề hạn chế nhập khẩu này có thể coi là một thách thức không nhỏ đối với các bạn hàng nhập khẩu của Nga Mặt khác, việc Nga cấm vận Mỹ và EU đối với một

số mặt hàng, trong đó có thuỷ sản lại là một cơ hội không nhỏ đối với các thị trường xuất khẩu khác, bao gồm Việt Nam

1.2 Đặc điểm thị trường tiêu thụ thuỷ sản trong nước của Nga

1.2.1 Nhu cầu tiêu dùng thuỷ sản của người dân Nga

Thủy sản là thực phẩm phổ biến và được người tiêu dùng ưa thích tại Liên bang Nga Dựa trên kết quả nghiên cứu của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA, 2014), tiêu thụ thủy sản bình quân của người dân Nga là khoảng 22 kg/người/năm Như một kết quả của các sáng kiến của Chính phủ Nga trong các quy định về ngành thuỷ sản, cùng với những nỗ lực để tăng sản lượng nuôi trồng thủy sản, mức tiêu thụ nêu trên ở Nga được dự báo sẽ đạt 28 kg vào năm 2020 Theo báo cáo của Honkanen (2010), khoảng 20% người tiêu dùng Nga (trong số những người được hỏi) thích thực phẩm thủy sản Những năm gần đây, nhu cầu tiêu thụ thủy sản tại nước này đang có xu hướng tăng lên Theo nghiên cứu của tổ chức Irish Food Board (2014), thị phần của lượng thuỷ sản tiêu thụ tại Nga so với toàn ngành bán lẻ

đã tăng từ 7,4% của năm 2011 đến 8,2% vào năm 2012 Một trong những nguyên nhân của sự gia tăng trên là do người tiêu dùng ngày càng chú ý hơn đến an toàn thực phẩm Bởi lẽ, người tiêu dùng Nga tin rằng, thuỷ sản tốt cho sức khoẻ hơn những sản phẩm khác từ chăn nuôi Thuỷ sản không chỉ đem hương vị thơm ngon

mà còn cung cấp nguồn giá trị dinh dưỡng cao Thuỷ sản, cụ thể là cá không những cung cấp nhiều đạm, vitamin và khoáng chất mà còn ít lượng mỡ béo chứa cholesterol vốn có nhiều trong các loại thịt, không tốt cho tim mạch, đặc biệt với người già Ngoài ra, trong một số loại thuỷ sản như cá hồi, có chứa nhiều axit béo Omega – 3, là loại axit béo lành mạnh vốn đã được chứng minh có tác dụng tốt cho

hệ tuần hoàn và não bộ, ức chế sự hình thành máu đông, cải thiện thị lực… Bên cạnh đó, sự phong phú và đa dạng của thuỷ - hải sản cộng thêm việc chế biến trong các món ăn khác nhau có thể thoả mãn khẩu vị của người tiêu dùng

Ngoài ra, sự xuất hiện của những căn bệnh nguy hiểm ở gia súc, gia cầm trong những năm trở lại đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến người dân Nga tăng dần lượng thuỷ sản tiêu thụ trong khẩu phần ăn của mình Tuy nhiên, cũng phải nói thêm rằng, việc tiêu thụ thuỷ sản tại Nga cũng như những quốc gia khác

trên thế giới vẫn chịu sự phụ thuộc rất nhiều vào thu nhập của hộ gia đình cũng như giá cả của các loại thuỷ sản

1.2.2 Thị hiếu tiêu dùng thuỷ sản của người dân Nga

Nhắc đến khía cạnh này, có thể hiểu thị hiếu một cách đơn giản là xu hướng ham thích, ưa chuộng, thường là của một số đông người và trong một thời kì nhất định về một lối, một kiểu nào đó đối với những hàng hoá sử dụng hoặc thưởng thức hằng ngày Và trong trường hợp này, hàng hoá ở đây là thuỷ sản

Thị hiếu của người tiêu dùng Nga đối với các sản phẩm thuỷ sản rất đa dạng

và phong phú, bởi lẽ, sản phẩm thuỷ sản được tiêu thụ ở Nga gồm nhiều loại, từ sản phẩm rẻ tiền đến các sản phẩm đắt tiền, từ thuỷ sản tươi sống đến thuỷ sản đông lạnh và thuỷ sản khô, từ thuỷ sản đóng hộp hay đóng túi, thuỷ sản được cắt khúc trong sơ chế hay để nguyên con…

1.2.2.1 Tiêu chí lựa chọn thuỷ sản của người tiêu dùng Nga

Theo báo cáo tháng 1 năm 2011 về khảo sát người tiêu dùng thực phẩm Nga của tổ chức Agriculture and Agri-food Canada, ước tính Nga có khoảng gần 140 triệu người tiêu dùng Cũng theo báo cáo trên, tiêu chí tiêu dùng thực phẩm nói chung và tiêu chí tiêu dùng thuỷ sản nói riêng mà đại bộ phận người tiêu dùng Nga quan tâm đến đầu tiên là chất lượng sản phẩm mà không phải là giá cả, đặc biệt là các sản phẩm nhập khẩu Nguyên nhân là do Nga có khoảng 73% dân số sống ở thành thị với nguồn thu nhập nhìn chung là cao và ổn định, họ mong muốn sản phẩm có chất lượng cao để xứng đáng với đồng tiền họ phải trả và phải tốt cho sức khoẻ khi tiêu dùng Chất lượng của sản phẩm được xác định trên danh tiếng của sản phẩm in trên nhãn mác hay xuất xứ của sản phẩm Nói một cách cụ thể, các sản phẩm thuỷ sản được nhập khẩu từ các nước xuất khẩu truyền thống hay được sản xuất, phân phối từ những nhà chế biến, phân phối hàng đầu, hiển nhiên luôn có được sự đón nhận của người tiêu dùng Nga và được tiêu thụ nhiều hơn Chẳng hạn như, sản phẩm cá hồi được nhập khẩu từ thị trường cá hồi truyền thống Na Uy - vốn là đối tác xuất khẩu thuỷ sản lớn nhất sang Nga trước khi bị cấm vận vào 8/2014, luôn được ưa chuộng hơn và tin tưởng hơn về chất lượng so với sản phẩm cá hồi được nhập khẩu từ Việt Nam

Tiêu chí lựa chọn thuỷ sản tiêu dùng thứ hai mà người Nga quan tâm đó là giá cả, nhất là với khoảng 27% dân số Nga sống ở khu vực nông thôn, thu nhập thấp

và không ổn định, và đặc biệt với 11,2% dân số sống dưới mức nghèo khổ ở Nga (theo báo điện tử Rbth, 2012) Trong vòng 1 năm qua, nền kinh tế Nga có dấu hiệu sụt giảm Từ đầu năm 2014 là giai đoạn khó khăn của Nga khi đất nước này liên tục đối mặt với những bất ổn: những lệnh trừng phạt từ phương Tây, giá dầu và khí đốt giảm, đồng nội tệ lao dốc… Nội tệ mất giá đã khiến giá cả hàng hoá leo thang, nhất

là với những mặt hàng nhập khẩu trong đó có hàng thuỷ sản Điều đó khiến cho giá

cả trở thành tiêu chí được người tiêu dùng Nga ngày một quan tâm nhiều hơn Theo

đó, các hàng hoá nói chung và sản phẩm thuỷ sản nói riêng có nhãn hiệu ít nổi tiếng hơn nhưng chất lượng đảm bảo và giá cả phải chăng đang và sẽ dần được lựa chọn nhiều hơn tại các siêu thị hay cửa hàng bán lẻ

Cũng theo báo cáo khảo sát của tổ chức Agriculture and Agri-Food Canada (2011), một bộ phận không nhỏ người tiêu dùng Nga sẵn sàng thay đổi thương hiệu hàng hoá họ sử dụng theo những đợt giảm giá, khuyến mại Đây sẽ lần một điểm cần lưu ý cho các doanh nghiệp khi lựa chọn hình thức xúc tiến thương mại cho sản phẩm của mình tại Nga

1.2.2.2 Địa điểm mua sắm thuỷ sản

Theo báo cáo của tổ chức Agriculture and Agi-Food Canada (2011), việc mua sắm tại các siêu thị, đại siêu thị đã trở nên phổ biến tại Nga, nhất là đối với khu vực thành thị, nơi sinh sống của hơn 73% dân số Nga Như vậy, có thể nói rằng địa điểm mua sắm hàng hoá nói chung và thuỷ sản nói riêng hàng đầu của người dân Nga phải kể đến là hệ thống các siêu thị lớn nhỏ rộng khắp cả nước Siêu thị là nơi mua sắm thuỷ sản nhằm phục vụ mực đích tự nấu nướng cho gia đình, bạn bè, trong các bữa tiệc, ngày lễ, hay các nhà hàng mua nguyên liệu về để chế biến Người dân Nga cũng như các nước phương Tây, thường rất tin tưởng vào hệ thống phân phối, bán lẻ qua các siêu thị, trung tâm mua sắm lớn về mặt chất lượng sản phẩm Bởi lẽ,

ở Nga, Mỹ hay các nước châu Âu, các mặt hàng thuỷ sản cũng như thực phẩm khác, trước khi được đưa vào các địa điểm tiêu thụ nói trên đều phải trải qua việc kiểm tra

vệ sinh an toàn thực phẩm, vốn luôn được thực hiện rất nghiêm ngặt và chặt chẽ Hơn nữa người dân Nga, nhất là người dân sống ở thành thị, với một cuộc sống bận

rộn, họ rất quý trọng thời gian, siêu thị là nơi họ có thể lựa chọn nhiều loại sản phẩm cùng lúc một cách nhanh nhất Tại đó, các sản phẩm thuỷ sản từ dạng tươi sống, đông lạnh, đóng hộp hay đóng túi, cá, tôm hay nhuyễn thể, đều được bày bán

và sắp xếp ngăn nắp tại khu vực riêng của các siêu thị này với hệ thống làm lạnh, bảo quản hiện đại, tạo ra sự tiện lợi tối đa cho người tiêu dùng

Nếu như đại siêu thị và siêu thị đã trở thành phổ biến trong các đô thị, thì tại các khu vực khác, nơi người tiêu dùng chủ yếu có mức thu thập dưới trung bình và thấp, họ thường đến các cửa hàng bán lẻ, nhất là trong các dịp giảm giá, khuyến mại

để mua sắm Dĩ nhiên, các sản phẩm thuỷ sản tại đây có mức giá phù hợp hơn với túi tiền của họ

Bên cạnh đó, cũng theo báo cáo của tổ chức Agriculture and Agri-Food Canada (2011), trong thời gian vừa qua, việc bán thực phẩm qua mạng Internet (bao gồm một số các mặt hàng thuỷ sản) đã gặt hái được những thành công nhất định, đặc biệt là tại những thành phố lớn như Moskva hay Sankt-Peterburg, nơi ùn tắc giao thông từ lâu đã trở thành một vấn đề phiền toái, phần nào khiến người tiêu dùng ngại phải trực tiếp đi mua sắm ở các siêu thị - những nơi vốn đã rất đông đúc Hình thức mua sắm này tương đối tiện lợi khi người tiêu dùng chỉ việc chọn lựa sản phẩm mình muốn trên website bán hàng trực tuyến Tuy nhiên, hình thức này cũng

có hạn chế khi nó chưa bao gồm các loại thuỷ sản tươi sống, mà chủ yếu là các loại thuỷ sản đóng hộp, đóng túi

1.2.2.3 Các loại thuỷ sản và nhóm sản phẩm thuỷ sản được ưa chuộng tại Nga

Theo báo cáo của USDA (2014), những loại thuỷ sản được ưa chuộng của người dân Nga gần như vẫn giữ nguyên trong những năm qua và bao gồm cá trích,

cá minh thái, cá thu, cá hồi, cá hương và cá tầm (nuôi lấy trứng hoặc làm thương phẩm) Những loại thuỷ sản ở phân khúc giá thấp như cá trích, cá minh thái…, thường được tiêu thụ chủ yếu bởi những người có thu nhập trung bình và thấp ở khu vực nông thôn Trong khi đó, người tiêu dùng thành thị với mức thu nhập cao, lại ưa chuộng những thuỷ sản cao cấp hơn như cá thu, cá hồi, cá tầm, tôm thương phẩm… Theo nghiên cứu của Agriculture and Agri-Food Canada (2012), các loại thuỷ sản cao cấp thường được người tiêu dùng thu nhập cao tiêu thụ từ một đến hai lần một tuần, còn đối với người dân có thu nhập trung bình hoặc thấp, họ thường chỉ sử

dụng chúng làm thức ăn cho những ngày lễ tết hay các dịp đặc biệt, cụ thể là ở mức trung bình một lần trong khoảng thời gian từ ba đến bốn tháng

Một điểm quan trọng cần phải nhắc đến, đó là sự đa dạng và chất lượng sản phẩm thuỷ sản ngày càng trở nên quan trọng đối với người tiêu dùng Nga Để đáp ứng nhu cầu này, các nhà cung cấp và phân phối, hệ thống các siêu thị, cửa hàng bán lẻ đã cung cấp cho người dân một sự lựa chọn rộng rãi, bao gồm cả các loại thuỷ sản truyền thống cũng như các mặt hàng ngoại lai Nói cách khác, ngoài các sản phẩm thường thấy như cá trích, cá thu, cá hồi, người tiêu dùng bây giờ có thể thoải mái lựa chọn các loại thuỷ sản khác như các loại mực, ốc, sò, hàu…

Trên đây là các loại thuỷ sản được ưa chuộng tại Nga Xét về nhóm sản phẩm thuỷ sản được tiêu dùng tại thị trường này, ta có thể phân chia thành hai loại hình sản phẩm chính đó là sản phẩm tươi sống (fresh) và sản phẩm đóng gói (packaged)

Đối với nhóm các sản phẩm tươi sống (Fress fish and seafood), dựa trên báo

của Agriculture and Agri-Food Canada (2013), bảng dưới đây cho biết lượng tiêu thụ cụ thể của nhóm này qua các năm (từ năm 2010 đến năm 2012 là số liệu thực tế,

từ năm 2013 đến năm 2017 là số liệu dự tính):

Bảng 1.1: Lượng thuỷ sản tươi sống tiêu thụ tại Nga qua các năm

(đơn vị: nghìn tấn)

2010 2011 2012 2013* 2014* 2015* 2016* 2017* Loài giáp

Như vậy, có thể thấy rằng, những năm gần đây, các loại cá vẫn là lựa chọn được ưu ái nhất, vượt trội hơn hẳn về mặt số lượng trong các loại thuỷ sản tươi sống được tiêu thụ của người tiêu dùng Nga Lượng cá tiêu thụ liên tục tăng qua các năm, đồng thời, tỉ trọng nhóm sản phẩm cá luôn đạt ở mức rất cao và có xu hướng tăng dần Cụ thể, tỉ trọng của nhóm này đạt 97,6% vào năm 2010, đến năm 2012, con số này tăng đến 98,06%, và được dự đoán sẽ dừng lại ở mức 98,26% vào năm 2017 Bên cạnh đó, hai nhóm sản phẩm tươi sống còn lại là giáp xác và nhuyễn thể, thân mềm có vẻ như chưa chiếm được thị hiếu của người tiêu dùng khi mức tiêu thụ gần như không thay đổi trong những năm vừa qua, thậm chí còn giảm đối với nhóm giáp xác Cụ thể, lượng tiêu thụ các loại thuỷ sản giáp xác đã liên tục giảm từ 28,2 nghìn tấn (năm 2010) xuống còn 22,2 nghìn tấn (năm 2012) Cùng với sự gia tăng tỉ trọng của nhóm sản phẩm cá là sự giảm xút tỉ trọng của hai nhóm thuỷ sản còn lại,

đó là mức giảm 0,39% từ 1,3% (năm 2010) xuống 0,91 (năm 2012) của nhóm giáp xác và mức giảm 0,1% từ 1,1% (năm 2010) xuống 1% (năm 2012) của nhóm nhuyễn thể, thân mềm Mặc dù lượng tiêu thụ của hai nhóm thuỷ sản này được dự báo sẽ có xu hướng tăng nhẹ trong thời gian tới, tuy nhiên do mức tăng còn thấp hơn so với mức tăng của các sản phẩm cá nên tỉ lệ nêu trên có thể còn tiếp tục giảm trong tương lai

Biểu đồ 1.2: Tỉ trọng từng nhóm thuỷ sản tươi sống

Giáp xác Cá Nhuyễn thể, thân mềm

Bảng 1.2: Lượng thuỷ sản tươi sống tiêu thụ bình quân đầu người theo nhóm

Nguồn: Agriculture and Agri-Food Canada, 2013

Bảng số liệu trên đã thể hiện một cách chi tiết hơn lượng thuỷ sản tươi sống trung bình được tiêu thụ theo từng loại của một người dân Nga Theo đó, lượng cá tiêu thụ bình quân đầu người tăng đều qua các năm trong giai đoạn từ 2010 – 2012, và được dự đoán sẽ tiếp tục tăng trong thời gian tới Trong vòng 3 năm, lượng cá trung bình mà một người dân Nga tiêu thụ đã tăng 1,9 kg Điều này cho thấy người tiêu dùng Nga ngày càng ưa chuộng hơn và nhận thấy rõ hơn giá trị của nhóm thuỷ sản giàu dinh dưỡng này Bên cạnh đó, thống kê cho thấy, lượng tiêu thụ bình quân đầu người của các loại thuỷ sản giáp xác và nhuyễn thể, thân mềm không có sự thay đổi trong thời gian vừa qua, cũng chưa có những dự báo cho những tín hiệu tích cực hơn của tình trạng này trong những năm tiếp theo

Tỷ lệ tăng trưởng của từng loại thuỷ sản tươi sống nêu trên trong giai đoạn

2012 – 2017 được dự báo cụ thể trong bảng sau:

Bảng 1.3: Dự báo tăng trưởng của từng loại thuỷ sản tươi sống, 2012 - 2017

(đơn vị: %)

Giáp xác Cá

Nhuyễn thể, thân mềm Tổng

Tỉ lệ tăng trưởng của cả giai đoạn

2012 – 2017 19,4 27,3 9,0 27,0

Tỉ lệ tăng trưởng kép (CAGR) 3,6 5,0 1,7 4,9

Nguồn: Agriculture and Agri-Food Canada, 2013

Có thể thấy rằng, theo dự tính, tỉ lệ tăng trưởng chung cho cả giai đoạn 2012 – 2017 cũng như tỉ lệ tăng trưởng kép, nhìn chung là tương đối cao, nhất là đối với sản phẩm cá Đây cũng là một điểm đáng chú ý trong khâu nghiên cứu thị trường cho các nhà đầu tư cũng như các nhà xuất khẩu muốn thâm nhập thị trường này

Đối với nhóm các sản phẩm đóng gói (Packaged fish and seafood) , bảng

dưới đây cho thấy số liệu thực tế trong giai đoạn 2010 – 2012 và số liệu dự báo trong giai đoạn 2013 – 2017 về lượng thuỷ sản đóng gói được tiêu thụ tại Nga:

Bảng 1.4: Lượng thuỷ sản đóng gói được tiêu thụ qua các năm tại Nga

(đơn vị: nghìn tấn)

2010 2011 2012 2013* 2014* 2015* 2016* 2017* Thuỷ sản ướp lạnh 282,8 290,5 298,3 305,6 314,2 323,3 331,1 343,3

Thuỷ sản đóng hộp/

được bảo quản 207,2 213,7 216,9 220,0 223,0 225,8 228,5 231,0

Thuỷ sản đông lạnh

đã qua chế biến 105,3 109,5 112,9 117,5 123,1 130,3 137,1 144,1 Tổng 595,3 613,7 628,1 643,1 660,3 679,4 698,7 718,4

(Lưu ý: *: năm dự tính)

Nguồn: Agriculture and Agri-food Canada, 2013

Trong giai đoạn 2010 – 2012, có thể thấy rằng tổng lượng thuỷ sản đóng gói được tiêu thụ tại Nga liên tục tăng nhẹ Tính riêng năm 2012, đã có 628,1 nghìn tấn

thuỷ sản đóng gói được tiêu thụ tại thị trường Nga, tăng 32,8 ngìn tấn (5,5%) so với năm 2010 Tuy nhiên, khi so sánh tương quan giữa lượng thuỷ sản tươi sống và thuỷ sản đóng gói được tiêu dùng tại Nga, rõ ràng, lượng thuỷ sản tươi sống luôn nhiều gấp gần 4 lần so với lượng thuỷ sản đóng gói, và tỉ lệ này đang có xu hướng tiến gần về 4 hơn Cụ thể, hết năm 2010, lượng thuỷ sản tươi sống bán ra nhiều gấp 3,64 lần lượng thuỷ sản đóng gói; con số này đạt 3,87 tại thời điểm cuối năm 2012 Điều này cho thấy, mặc dù người tiêu dùng Nga đã có xu hướng tiêu thụ nhiều hơn đối với cả hai nhóm sản phẩm thuỷ sản, tuy nhiên, rõ ràng thuỷ sản tươi sống vẫn được họ ưu tiên lựa chọn hơn

Nếu như trong nhóm thuỷ sản tươi sống, các sản phẩm cá chiếm ưu thế gần như tuyệt đối, đạt 98% (năm 2012), trong nhóm thuỷ sản đóng gói, tỉ trọng từng nhóm sản phẩm lại được phân bổ đồng đều hơn trong những năm qua và trạng thái

ổn định này được dự tính sẽ được duy trì trong giai đoạn sắp tới Ta có thể thấy điều nay qua biểu bồ dưới đây:

Nguồn: tác giả tự tổng hợp, 2015

Như vậy, trong các sản phẩm đóng gói, nhóm sản phẩm ướp lạnh (Chilled) được người tiêu dùng ưa chuộng nhất với tỉ trọng 47,5% (năm 2012), nhóm sản phẩm đóng hộp/được bảo quản (Canned/preserved) là sự lựa chọn thứ hai với 35,5% (năm 2012) và nhóm sản phẩm đông lạnh đã qua chế biến (Frozen

processed) được tiêu thụ ít hơn cả với 18% (2012) Trong giai đoạn tiếp theo 2013 –

2017, thị trường thuỷ sản đóng gói được dự tính sẽ chứng kiến sự giảm nhẹ trong tỉ trọng của nhóm thuỷ sản ướp lạnh, đồng thời là sự đi lên của nhóm thuỷ sản đông lạnh đã qua chế biến, trong khi đó các loại thuỷ sản đóng hộp/được bảo quản gần như không có sự thay đổi trong tỉ trọng

Sự ổn định của thị trường thuỷ sản đóng gói Nga được thể hiện chi tiết hơn qua số liệu về lượng tiêu thụ bình quân đầu người trong bảng dưới đây:

Bảng 1.5: Lượng thuỷ sản đóng gói tiêu thụ bình quân đầu người theo từng

nhóm qua các năm tại Nga

(đơn vị: kg)

2010 2011 2012 2013* 2014* 2015* 2016* 2017* Thuỷ sản ướp lạnh 2,0 2,0 2,1 2,1 2,2 2,3 2,3 2,4 Thuỷ sản đóng hộp/

được bảo quản 1,4 1,5 1,5 1,5 1,6 1,6 1,6 1,6

Thuỷ sản đông lạnh

đã qua chế biến 0,7 0,8 0,8 0,8 0,9 0,9 1,0 1,0 Tổng 4,1 4,3 4,3 4,4 4,7 4,8 4,9 5,0

(Lưu ý: *: năm dự tính)

Nguồn: Agriculture and Agri-Food Canada, 2013

Ta thấy rằng, trên phương diện bình quân đầu người, cả 3 nhóm thuỷ sản đóng gói, nhìn chung đều có sự nhích lên về mặt số lượng Sự tăng lên này, dù là thực tế trong cả giai đoạn vừa qua (2010 – 2012) hay dự báo trong giai đoạn sau (2013 – 2017) đều chưa thực sự đáng kể

Cũng theo Agriculture and Agri-Food Canada (2013), tỉ lệ tăng trưởng bình quân và chỉ số tăng trưởng kép trong giai đoạn 2012 – 2017 được ước tính như sau:

Bảng 1.6: Dự báo tăng trưởng của từng nhóm thuỷ sản đóng gói 2012 - 2017

(đơn vị: %)

Ướp lạnh

Đóng hộp/được bảo quản

Đông lạnh đã qua chế biến Tổng

Tỉ lệ tăng trưởng của cả giai

đoạn 2012 – 2017 15,1 6,5 27,6 14,4

Tỉ lệ tăng trưởng kép

(CAGR) 2,9 1,3 5,0 2,7

Nguồn: Agriculture and Agri-Food Canada, 2013

Kết thúc giai đoạn 2012 – 2017, tổng lượng thuỷ sản đóng gói được tiêu thụ ước tính sẽ tăng trưởng với tỉ lệ tăng trưởng kép (CAGR) là 2,7%, đạt 718,4 nghìn tấn Nhìn chung, tỉ lệ này vẫn còn thấp hơn nhiều so với mức 5% của nhóm thuỷ sản tươi sống Trong nhóm này, tuy rằng được dự tính vẫn chiếm thị phần nhỏ nhất nhưng thuỷ sản đông lạnh đã qua chế biến lại có khả năng phát triển nhanh nhất với

tỉ lệ tăng trưởng kép đạt 5% Giải thích cho điều này nằm ở xu hướng tiêu thụ thuỷ sản hướng tới những sản phẩm tiện lợi hơn của người tiêu dùng thành thị, cụ thể nhất phải kể đến 2 thành phố lớn là Moskva và Sankt-Peterburg, nơi mà những loại thuỷ sản đã qua chế biến đã trở nên rất phổ biến

1.2.3 Hệ thống kênh phân phối thuỷ sản

Theo báo cáo về thị trường thuỷ sản Nga của Bộ Thương mại và Đầu tư Anh (2012), hệ thống kênh phân phối thuỷ sản của Nga bao gồm các nhà nhập khẩu, các nhà phân phối (hay các nhà bán buôn) và các kênh bán lẻ Cách thức hoạt động của

hệ thống phân phối theo sơ đồ như sau:

Sơ đồ 1.1: Hệ thống kênh phân phối thuỷ sản tại Nga

Nguồn: Bộ Thương mại và Đầu tư Anh, 2012

Nhà nhập khẩu Nhà phân phối/

bán buôn Nhà bán lẻ

Thông thường, các nhà phân phối sẽ là các công ty riêng biệt với các nhà nhập khẩu Tuy nhiên, đối với một vài nhà nhập khẩu lớn, thuỷ sản sẽ được trực tiếp chuyển đến các kênh bán lẻ mà không qua các nhà phân phối khác Tại thời điểm năm 2012, ước tính có khoảng 1500 công ty tham gia vào việc nhập khẩu và phân phối thuỷ sản tại Nga Phần lớn các công ty này đều tập trung tại thủ đô Moskva - điểm trung chuyển chính của đất nước Bên cạnh đó, tại vùng Viễn Đông, thành phố cảng Vladivostok sẽ là địa điểm phân phối chính

Hệ thống các kênh bán lẻ là phương thức mà qua đó phần lớn lượng thuỷ sản được bán ra tại Nga Theo nghiên cứu của tổ chức Agriculture and Agri-Food Canada (2013), xét trên phương diện số lượng, các nhà bán lẻ đóng góp 88% trong tổng số lượng thuỷ sản bán ra của toàn thị trường Nga trong năm 2012 Trong khi

đó, dịch vụ ăn uống (nhà hàng, quán ăn) và các cửa hàng nhỏ lẻ giữ thị phần lần lượt là 9,2% và 2,8%

Mặc dù, về mặt tổng thể, có thể nói các nhà bán lẻ đang chiếm lĩnh thị trường thuỷ sản Nga, tuy nhiên, về mặt đơn lẻ, không có nhà bán lẻ nào đang giữ thế độc quyền trong ngành công nghiệp bán lẻ này Nói cách khác, lĩnh vực phân phối thuỷ sản tại Nga tương đối phân mảnh Tổng thị phần của 5 nhà bán lẻ lớn nhất chỉ chiếm 16,1% thị phần toàn ngành, cụ thể như trong bảng dưới đây:

Bảng 1.7: Top 5 nhà bán lẻ lớn nhất tại thị trường thuỷ sản Nga, 2012

1.3 Thị trường thuỷ sản Nga

1.3.1 Hoạt động đánh bắt thuỷ sản

Theo Globlefish (2005), trước khi Liên bang Xô Viết tan rã, ngành thuỷ sản của Nga lớn thứ tư trên thế giới sau Nhật Bản, Hoa Kỳ và Trung Quốc, trong đó, Nga đóng góp một phần tư sản lượng thuỷ sản tươi sống và đông lạnh của thế giới

và khoảng một phần ba sản lượng cá đóng hộp Theo FAO (2014), xét theo sản lượng đánh bắt thuỷ sản, Nga hiện đang đứng thứ 5 thế giới về sản lượng thuỷ sản đánh bắt trên biển (Marine capture fisheries) - hải sản và thứ 11 về sản lượng thuỷ sản đánh bắt trong đất liền (Inland capture fisheries) Ngày nay, ngay cả khi xem xét thực tế rằng Nga có một lãnh thổ nhỏ hơn đáng kể so với Liên Xô, Nga vẫn sở hữu tiềm năng rất lớn cho ngành thuỷ sản phát triển khi có đường bở biển dài tới 37.653

km, kéo dài từ biển Baltic tới Thái Bình Dương và từ Bắc Băng Dương tới Biển Đen Nga tiếp giáp và có quyền khai khác với 12 biển và vùng biển, bao gồm: biển Azov, biển Đen, biển Baltic, biển Barents, biển Trắng, biển Kara, biển Laptev, vùng biển phía đông biển Siberi và Chukchi ở Bắc Băng Dương, biển Bering, vùng biển Okhotsk và biển Nhật Bản ở Thái Bình Dương, biển Thái Bình Dương, và biển Caspian Ngoài ra, Nga có diện tích mặt nước rộng lớn, lên đến 720.500 km² cũng

là lợi thế đặc biệt cho ngành nuôi trồng và đánh bắt thuỷ sản nước ngọt (CIA World Factbook)

Nguồn: tổng hợp dữ liệu từ báo cáo của USDA

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA, 2014), sản lượng thủy sản đánh bắt tự nhiên năm 2013 của Nga là tương đối ổn định ở mức 4,15 triệu tấn;

Biểu đồ 1.4: Sản lượng thuỷ sản khai thác tự nhiên tại Nga

các năm gần đây (đơn vị: triệu tấn)

Sản lượng cá đánh bắt

thấp hơn 0,15 triệu tấn so với năm 2011 Tuy nhiên, mức này đã tăng nhẹ, cụ thể là

50 nghìn tấn so với mức 4,1 triệu tấn của năm 2012 Mặc dù, có sự ổn định xét về mặt tổng sản lượng thuỷ sản đánh bắt đánh bắt tự nhiên tại Nga, tuy nhiên, sản lượng đánh bắt theo từng loại thuỷ sản chủ chốt lại có sự thay đổi đáng kể trong năm 2013, cụ thể sản lượng cá tuyết và cá trích tăng mạnh, mức tăng tương ứng là 54% và 60%, trong khi sản lượng cá hồi lại giảm 20% và sản lượng cá minh thái giảm gần 5%

Nguồn: USDA, 2014

Có thể thấy rằng, trong những năm vừa qua, cá minh thái, cá tuyết, cá trích

và cá hồi vẫn là 4 nhóm thuỷ sản hàng đầu của Nga về sản lượng khai thác tự nhiên Trong năm 2013, mặc dù có sự sụt giảm về sản lượng, cá minh thái vẫn đóng góp 37,5% tổng sản lượng đánh bắt thuỷ sản tự nhiên của Nga Vị trí tiếp theo lần lượt thuộc về cá tuyết Đại Tây Dương và Thái Bình Dương với 12,3% và cá trích với 11,4% Cá hồi vốn là loại thuỷ sản được khai thác nhiều thứ 2 trong năm 2012, hiện chỉ đứng thứ tư với 8,7%, tuy nhiên nó vẫn giữ vai trò quan trọng trong ngành thuỷ sản của Nga nhờ giá trị kinh tế cao mà nó mang lại Bên cạnh đó, một số loại thuỷ sản quan trọng khác như cá thu, cá ốt vảy nhỏ, cá thu đao Thái Bình Dương, cá chim lớn, cá tuyết chấm đen và cua chiếm khoảng 23% tổng sản lượng

1633

1398 1556

Biểu đồ 1.5: Sản lượng đánh bắt theo từng loại thuỷ sản trong

giai đoạn 2012 - 2013 (đơn vị: nghìn tấn)

2012 2013

Nguồn: USDA, 2014

Sản lượng khai thác tự nhiên thuỷ sản của Nga không chỉ có sự thay đổi trong từng loại thuỷ sản chủ yếu mà còn thay đổi theo các khu vực đánh bắt chính Tại lưu vực Viễn Đông, năm 2013, ngư dân Nga đã đánh bắt được 2,805 triệu tấn cá

và thủy sản các loại, ít hơn 81.500 tấn so với năm 2012 Nguyên nhân của tình trạng này này là do sự sụt giảm trong sản lượng đánh bắt cá hồi cũng như tổng sản lượng đánh bắt cho phép (Total Allowable Catch - TAC) đối với cá minh thái ở biển Okhotsk, biển Bering và biển Nhật Bản Tuy nhiên, đây vẫn là khu vực đóng góp lượng thuỷ sản đánh bắt nhiều nhất cho ngành thuỷ sản Nga, với xấp xỉ 68%

Bên cạnh đó, tại lưu vực phía Bắc, sản lượng đánh bắt năm 2013 ước tính đạt 605.400 tấn, cao hơn 40.300 tấn so với năm 2012 nhờ sự gia tăng về sản lượng khai thác cá tuyết và cá tuyết chấm đen

Trong vùng biển Baltic, do sự sụt giảm trong sản lượng đánh bắt của loại cá trích cơm và cá trích Baltic, sản lượng đánh bắt tự nhiên đã có sự giảm nhẹ trong năm 2013 và ước tính đạt khoảng 40.100 tấn

Điều kiện thời tiết thuận lợi từ đầu năm 2013 đã giúp sản lượng đánh bắt tại biển Azov, biển Đen và biển Caspian tăng lên Cụ thể, sản lượng tại biển Azov và biển Đen ước tính đạt 29.900 tấn, tăng 3% so với cùng kỳ năm 2012 và sản lượng tại lưu vực biển Caspi là 39.600 tấn, tăng 4.400 tấn so với năm 2012

Lưu vực Viễn Đông, 68%

BIỂU ĐỒ 1.6: TỈ LỆ KHAI THÁC THUỶ SẢN THEO KHU VỰC

TẠI NGA NĂM 2013 (ĐƠN VỊ: %)

Ngoài ra, tại các vùng khai thác của quốc gia khác (được điều chỉnh bởi Công ước), ngư dân Nga đánh bắt khoảng 443.900 tấn thủy sản các loại, tăng 69.300 tấn so với năm 2012 Tại các vùng biển ngoài khơi mở, lượng khai thác tăng 21,5% so với năm 2012 và đạt mức 170.700 tấn

1.3.2 Hoạt động nuôi trồng thuỷ sản

Theo FAO, dựa trên địa điểm nuôi trồng thuỷ sản, Nga có 2 loại hình, đó là nuôi trồng thuỷ sản nước ngọt (Freshwater Aquaculture) và nuôi trồng thuỷ sản ven biển (Marine Aquaculture – Mariculture) Diện tích mặt nước của Nga rất lớn, bao gồm 22,5 triệu ha tổng diện tích các hồ, 4,3 triệu ha diện tích ao chứa nước, 960 nghìn ha hồ chứa nông nghiệp, 142,9 ha ao đầm, 523 nghìn km sông suối,… phù hợp cho nuôi trồng thuỷ sản nước ngọt Tuy nhiên, thực tế việc nuôi trồng được tập trung chủ yếu tại phần lãnh thổ Nga thuộc châu Âu (đặc biệt là khu vực phía tây bắc, nơi nuôi trồng cá hương phát triển mạnh), phía nam Siberia, và vùng Viễn Đông

Vùng biển Nhật Bản, tỉnh Primorye là nơi có sản lượng nuôi trồng hải sản lớn nhất của Nga Ngoài vùng này, việc nuôi trồng hải sản cũng được tập trung phát triển ở khu vực thuộc châu Âu, tương tự như đối với nuôi trồng thuỷ sản nước ngọt;

cụ thể là ở khu vực biển Barents, biển Trắng và biển Đen, với các loại hải sản như

cá hồi, cá hương biển và vẹm vỏ xanh

Cũng theo FAO, tại Liên Nga, có 4 loại hình hoạt động nuôi trồng thuỷ sản

đó là: nuôi trồng thuỷ sản giống, nuôi trong ao đầm, nuôi trồng công nghiệp và nuôi trồng với mục đích giải trí Nuôi trồng thuỷ sản giống thực chất là tạo ra sự sinh sản nhân tạo của cá và thuỷ sản khác trong điều kiện được kiểm soát và đưa những con giống khả thi vào các vùng biển và vùng nước ngọt Các loài thuỷ sản quan trọng nhất được nuôi giống là các loại cua, các loại cá thịt trắng (như cá tuyết, các tuyết chấm đen), cá hồi, một số loại cá ăn thực vật (như cá mè, cá trắm cỏ…) và tầm Loại hình nuôi trồng này đã, đang và sẽ tiếp tục đóng góp đáng kể vào tổng sản lượng thuỷ sản đánh bắt hàng năm của Nga

Loại hình nuôi trồng trong ao đầm vốn đóng vai trò chính yếu trong ngành nuôi trồng thuỷ sản tại Nga Loại hình này tập trung nhiều nhất ở miền Nam và miền Trung của vùng liên bang Volga

Lồng và bể với là những đơn vị sản xuất cho việc nuôi thuỷ sản công nghiệp Hình thức nuôi trồng này phát triển mạnh ở Cộng hoà Kareliya và vùng Leningrad với Cá hương và cá tầm là hai loại thuỷ sản chính

Việc nuôi thuỷ sản cho mục đích giải trí tại Nga thường được thực hiện trên diện tích mặt nước nhỏ hơn 1 ha tại những nơi gần các thành phố lớn Hiệu quả của việc nuôi trồng này không nằm ở sản lượng cá mà được quyết định bởi doanh thu dịch vụ mà nó mang lại

Xét về tình hình cụ thể, theo số liệu của FAO (2014), sản lượng nuôi trồng thuỷ sản toàn thế giới năm 2012 đạt 90,4 triệu tấn, giá trị 144,4 tỉ USD; trong đó có 23,8 triệu tấn các loại rong tảo Nếu như ngành đánh bắt thuỷ sản của Nga đóng vai trò quan trọng trong toàn ngành đánh bắt thuỷ sản của thế giới thì ngành nuôi trồng thuỷ sản của Nga lại chưa làm được điều này Năm 2012, sản lượng nuôi trồng thuỷ sản của Nga chỉ đạt 146.455 tấn, chiếm khoảng 0,16% của toàn thế giới, với giá trị 490,3 triệu USD (FAO)

Nguồn: dữ liệu tổng hợp từ FAO

Nhìn chung, sản lượng nuôi trồng thuỷ sản tại Nga có xu hướng tăng dần trong giai đoạn 2008 – 2012 Trong năm 2012, sản lượng nuôi trồng đã tăng đáng

kể, ở mức 16,8 nghìn tấn, tương đương với 13% so với năm 2011 Đây có thể coi là dấu hiệu tích cực cho ngành nuôi trồng thuỷ sản Nga

Biểu đồ 1.7: Sản lượng nuôi trồng thuỷ sản tại Nga những

năm gần đây (đơn vị: nghìn tấn)

Sản lượng nuôi trồng thuỷ sản

1.3.3 Hoạt động chế biến thuỷ sản

Theo báo cáo của cục thông tin nông nghiệp toàn cầu, bộ Nông nghiệp Hoa

kỳ (USDA GAIN, 2013), Ngành chế biến thủy sản của Nga vẫn chưa thực sự phát triển, và điều này là một trong những nguyên nhân của sự sự gia tăng nhập khẩu các sản phẩm thủy sản của Nga thời gian qua Hệ thống cơ sở chế biến còn trong điều kiện nghèo nàn, lạc hậu đã khiến cho Nga ở vị thế bất lợi khi cạnh tranh với những nước sản xuất khác trên thế giới Trong thực tế, một số lượng đáng kể các loại thuỷ sản nhập khẩu vào Nga từ Trung Quốc đã thực sự được bắt ở Nga và sau đó được vận chuyển đến Trung Quốc để chế biến Chính phủ Nga đã cố gắng kiểm soát các hoạt chế biến thuỷ sản tại nước ngoài này bằng cách đưa ra dự luật yêu cầu tất cả thuỷ sản đánh bắt trong phạm vi lãnh thổ của Nga phải được thông quan bởi hải quan Nga tại cảng, thay vì được phép vận chuyển trực tiếp từ các tàu biển Thực tế

đã cho thấy hiệu quả của yêu cầu này khi sản lượng đánh bắt trở về cảng nhiều hơn, và do đó đã làm lợi cho nhà chế biến tại các thành phố cảng như Vladivostok, những nơi được báo cáo về sự gia tăng tính sẵn có cũng như sự giảm giá thành của các sản phẩm thủy sản Bên cạnh đó, ngày 7/3/2013, chính phủ Nga đã thông qua nghị định đưa ra một chương trình để phát triển ngành thuỷ sản của Nga (Theo Irish Food Board, 2014) Chương trình được lên kế hoạch trong giai đoạn 2013-2020 với mục tiêu thay đổi trọng tâm của ngành thuỷ sản từ sản xuất và xuất khẩu nguyên liệu thô thuần tuý sang tập trung vào tăng giá trị cho sản phẩm thuỷ sản, đưa vào các công nghệ mới và khai thác bền vững

Cũng theo USDA GAIN (2013), tại thời điểm tháng 11/2013, có 680 công ty thuỷ sản lớn, trung bình và nhỏ đang hoạt động tại Nga Cơ sở chế biến thủy sản lớn nhất của Nga được đặt tại ở lưu vực Viễn Đông, nơi đóng góp 55% trong tổng năng suất chế biến thuỷ sản cho nước này Khoảng 19% sản lượng tiếp theo nằm tại lưu vực phía Bắc, trong khi các lưu vực phía Đông và biển Caspia giữ 12% sản lượng chế biến, và các lưu vực phía Nam chỉ chiếm 2%

Ngoài ra, USDA GAIN (2013) cũng chỉ ra, trong năm 2012, sản lượng chế biến thuỷ sản của Nga, bao gồm cả các sản phẩm đóng hộp đạt 3,6 triệu tấn, giảm nhẹ 0,4% so với năm 2011 Trong đó, thuỷ sản đông lạnh chiếm ưu thế với 62,6% (tương đương 2,2 triệu tấn); theo sau là các loại sản phẩm thuỷ sản khác với 21%,

thuỷ sản đóng hộp chiếm 4%, cá phi lê đông lạnh chiếm 2,5%, các sản phẩm thuỷ sản mang tính ẩm thực (culinary products) và các loại thuỷ sản ướp muối (preserves) với 1,1%

Bên cạnh đó, trong năm 2012, sản lượng của nhóm thuỷ sản tươi sống và ướp lạnh đạt 1,4 triệu tấn, giảm 1,2% so với năm 2011 Ba vùng liên bang Viễn Đông, Đông Bắc và miền Nam đóng góp 95,2% vào sản lượng nêu trên với 1,3 triệu tấn

Tại thời điểm 2013, tuy rằng tỉ trọng trong tổng sản lượng chế biến còn thấp, tuy nhiên phải kể đến nhóm sản phẩm cá phi lê với mức tăng trưởng cao nhất, ở mức hơn 20% trong vòng 2 năm gần nhất; trứng cá và gan cá đông lạnh cũng tăng trưởng tương đối cao ở mức 15% trong cùng khoảng thời gian trên (USDA GAIN, 2013) Nguyên nhân là do thói quen tiêu thụ thay đổi khi người tiêu dùng ngày càng hướng đến những sản phẩm tốt cho sức khoẻ hơn

1.4 Hoạt động nhập khẩu thuỷ sản của Nga

1.4.1 Kim ngạch nhập khẩu thuỷ sản của Nga

Theo Irish Food Board (2014), trong năm 2012, Nga nhập khẩu 2,55 tỉ USD tổng giá trị thuỷ sản các loại, trở thành nhà nhập khẩu thuỷ sản lớn thứ 16 toàn thế giới Đến năm 2013, kim ngạch nhập khẩu thuỷ sản của Nga đạt 3 tỉ USD, tăng 450 triệu USD so năm 2012, tương đương với tỉ lệ tăng 17,6% (theo USDA GAIN, 2013 – 2014)

Về mặt sản lượng thuỷ sản nhập khẩu của Nga, nhìn chung, trong thời gian qua, con số này có xu hướng tăng lên

Nguồn: Nguyễn Văn Ngọc - Phạm Hồng Mạnh, 2014

Biểu đồ 1.8: Sản lượng thuỷ sản nhập khẩu của Nga

trong thời gian qua

Sản lượng Tỷ lệ tăng trưởng

Trong khoảng thời gian 2009 - 2012, lượng thuỷ sản Nga nhập khẩu từ các thị trường đã tăng 755 nghìn tấn, từ mức 2026 nghìn tấn (năm 2009) lên mức 2781 nghìn tấn (năm 2012), tương ứng với tỷ lệ tăng 37,26% Tính trung bình, sản lượng này tăng 9,32% mỗi năm Xét riêng trong từng năm, tỷ lệ nói trên lại không có được

sự ổn định Cụ thể, năm 2011, dễ thấy, là năm hoạt động nhập khẩu thuỷ sản vào Nga tăng mạnh nhất với tỷ lệ tăng hơn 27% Các năm còn lại, lượng thuỷ sản nhập khẩu chỉ tăng trong khoảng từ 3% đến 5%

1.4.2 Cơ cấu sản phẩm thuỷ sản nhập khẩu

Xét theo cơ cấu nhóm sản phẩm, trong giai đoạn từ năm 2009 đến tháng 10 năm 2013, các nhóm sản phẩm thuỷ sản Nga nhập khẩu chủ yếu bao gồm cá đông lạnh, cá phi lê, cá tươi/ướp lạnh, tôm và nhuyễn thể (theo Nguyễn Văn Ngọc và Phạm Hồng Mạnh, 2014)

Bảng 1.8: Lượng thuỷ sản nhập khẩu phân theo nhóm sản phẩm của

Nga giai đoạn 2009 – 2013

Nguồn: Nguyễn Văn Ngọc và Phạm Hồng Mạnh, 2014

Giai đoạn 2009 – 2013, nhìn chung, lượng nhập khẩu các sản phẩm thuỷ sản đều có xu hướng tăng lên, trong đó, các sản phẩm cá đông lạnh luôn được Nga nhập khẩu nhiều nhất và chiếm ưu thế hơn hẳn so với những sản phẩm còn lại Cụ thể, năm 2012, trong tổng số 2.780.696 tấn thuỷ sản được nhập khẩu vào Nga, có đến

2.210.023 tấn cá đông lạnh các loại, tương đương với 79,5% (giảm nhẹ 0,6% so với năm 2011) Các sản phẩm cá tươi/ướp lạnh, cá phi lê, tôm và nhuyễn thể đóng góp vào tổng sản lượng nhập khẩu với tỉ trọng là 7,4%, 6,6%, 3% và 2,8% Khối lượng nhập khẩu của nhóm các sản phẩm cá khô/muối chỉ chiếm khoảng 0,8% Các nhóm sản phẩm còn lại như các loại cá sống, giữ tỉ trọng rất nhỏ trong sản lượng nhập khẩu thuỷ sản của Nga Trong 10 tháng đầu năm 2013, tỉ trọng của từng nhóm sản phẩm thuỷ sản nêu trên cũng không có sự thay đổi đáng kể

Bên cạnh đó, báo cáo của cục thông tin nông nghiệp toàn cầu, bộ Nông nghiệp Hoa kỳ (USDA GAIN, 2013) đã cho thấy sản lượng nhập khẩu các loài thuỷ sản chính vào Nga trong giai đoạn 2011 - 2012, cụ thể như trong biểu đồ sau:

Nguồn: USDA GAIN, 2013

Như vậy, có thể thấy, các loại thuỷ sản được nhập khẩu nhiều nhất tại Nga trong giai đoạn 2011 – 2012 là cá hồi và cái hương Thái Bình Dương, cá trích đông lạnh, cá ốt vây nhỏ đông lạnh, cá mòi đông lạnh và cá thu đông lạnh Trong đó, cá hồi và cá hương Thái Bình Dương được nhập với khối lượng nhiều nhất và có sự tăng trưởng mạnh mẽ nhất trong vòng 2 năm Cụ thể, lượng nhập cá này đã tăng 74 nghìn tấn từ 139 nghìn tấn của năm 2011 đến 213 nghìn tấn của năm 2012, tương đương với tỉ lệ tăng rất cao ở mức hơn 53%

Bên cạnh đó, lượng cá thu đông lạnh lại có xu hướng giảm rõ rệt nhất với mức giảm 21 nghìn tấn, tương đương với mức giảm 20% Ngoài ra, lượng cá trích và cá mòi đông lạnh được nhập vào thị trường Nga trong năm 2012 cũng giảm hơn

Cá trích đông lạnh

Cá ốt vây nhỏ đông lạnh

Cá mòi đông lạnh

Cá thu đông lạnh

10% so với năm 2011 Loại thuỷ sản đứng thứ 5 về sản lượng nhập khẩu là cá ốt vây nhỏ đông lạnh lại chứng kiến sự tăng trưởng 11% cũng trong giai đoạn trên

1.4.3 Cơ cấu thị trường nhập khẩu và sản phẩm nhập khẩu chính từ các thị trường này

Về cơ cấu thị trường, theo báo cáo của USDA GAIN (2013, 2014), Na Uy, Trung Quốc, Chile và Iceland vẫn là những quốc gia xuất khẩu nhiều thuỷ sản nhất vào Nga trong giai đoạn vừa qua

Nguồn: tổng hợp số liệu từ USDA GAIN, 2012 – 2013

Trong giai đoạn 2012 – 2013, Na Uy là quốc gia xuất khẩu nhiều thuỷ sản vào Nga nhất, kim ngạch xuất khẩu đạt 1 tỉ USD vào năm 2012 Trong năm 2013, kim ngạch đã tăng thêm 100 triệu USD, đạt 1,1 tỉ USD, tương đương với tỉ lệ tăng 10% Tổng giá trị thuỷ sản nhập khẩu từ Na Uy của Nga năm 2012 chiếm 39,2% tổng kim ngạch nhập khẩu của Nga Đến năm 2013, tỉ lệ nêu trên giảm xuống chỉ còn 36,7% do sự tăng mạnh giá trị trong nhập khẩu thuỷ sản của Nga từ một số thị trường khác như Chile, Hoa Kỳ,… Theo Agriculture and Agri-food Canada (2013), trong các loại thuỷ sản nhập khẩu của Nga từ Na Uy năm 2012, kim ngạch nhập khẩu cá hồi tươi/ướp lạnh là lớn nhất, đạt 606,1 triệu đô la Canada (CAD), tương đương với hơn 60% đóng góp vào tổng giá trị nhập khẩu thuỷ sản của Nga từ nước này và tương đương với 22,9% tổng kim ngạch nhập khẩu thuỷ sản của Nga Kim ngạch nhập khẩu cá hồi vân (cá hương) tươi/ướp lạnh từ Na Uy cũng tương đối đáng kể khi ở mức 156,2 triệu CAD Hiển nhiên, Na Uy là bạn hàng nhập khẩu

Biểu đồ 1.9: Giá trị nhập khẩu thuỷ sản từ các thị trường chính

của Nga năm 2012 - 2013 (đơn vị: triệu USD)

2012 2013

chính của Nga đối với 2 loại thuỷ sản này Bên cạnh đó, các loại thuỷ sản khác của

Na Uy như cá trích, cá thu hay các sản phẩm thịt cá đông lạnh cũng được xuất khẩu nhiều sang Nga trong thời gian qua

Đối tác nhập khẩu thuỷ sản lớn thứ 2 của Nga trong giai đoạn vừa qua là Trung Quốc Kim ngạch nhập khẩu thuỷ sản của Nga từ Trung Quốc đạt 298,1 triệu USD năm 2012, chiếm 11,2% tổng kim ngạch nhập khẩu thuỷ sản của Nga Trong năm 2013, kim ngạch nói trên tăng đến 326,7 triệu USD, đồng thời thị phần trong tổng kim ngạch cũng tăng lên 12,8% Trong các loại thuỷ sản xuất khẩu vào Nga của Trung Quốc, nổi bật nhất là các loại tôm và cá phi lê đông lạnh với giá trị xuất khẩu lần lượt là 59,6 triệu CAD và 48,2 triệu CAD (theo Agriculture and Agri-Food Canada, 2013) Trong giai đoạn 2012 – 2013, Trung Quốc là nguồn cung cấp lớn nhất của Nga đối với mặt hàng cá phi lê đông lạnh, và lớn thứ hai đối với tôm đông lạnh (sau Canada) Tuy nhiên cũng cần nhắc lại rằng, một số lượng đáng kể các loại thuỷ sản được đánh bắt tại Nga sau đó được chế biến tại Trung Quốc và nhập khẩu trở lại Nga

Năm 2013 đánh dấu sự tăng mạnh về kim ngạch nhập khẩu thuỷ sản của Nga

từ Chile khi kim ngạch này đã tăng 118% từ con số 125,6 triệu USD vào năm 2012 lên 273,2 triệu USD trong năm 2013, đưa nước này trở thành bạn hàng nhập khẩu thuỷ sản lớn thứ 3 của Nga Phần lớn lượng cá hồi vân và cá hồi đông lạnh được nhập khẩu vào Nga có xuất xứ Chile

Iceland là quốc gia xuất khẩu nhiều cá thu đông lạnh nhất vào Nga trong giai đoạn vừa qua, với giá trị đạt 67,9 triệu CAD trong năm 2012 (theo Agriculture and Agri-Food Canada, 2013) Từ 2012 – 2013, tổng giá trị nhập khẩu thuỷ sản từ nước này của Nga đã từ mức 158,1 triệu USD, tăng 14,1 triệu USD lên mức 172,2 triệu USD vào năm 2013, tương đương tỉ lệ tăng 9%

Trong những năm vừa qua Việt Nam liên tục đứng trong top 10 đối tác nhập khẩu thuỷ sản lớn nhất của Nga, cụ thể, Việt Nam đứng thứ 6 trong trong danh sách này năm 2012 và đứng thứ 7 vào năm 2013 (theo Irish Food Board, 2014) Trong

đó, Việt Nam dẫn đầu về sản lượng cá tra phi lê đông lạnh xuất khẩu sang thị trường này

Ngoài ra, mặc dù, trước năm 2014, Na Uy là bạn hàng nhập khẩu thuỷ sản hàng đầu của Nga, tuy nhiên trong năm 2014 đã có nhiều biến động xấu đối với các mặt hàng thuỷ sản được Nga nhập khẩu từ nước này Từ ngày 1/1/2014, hơn 90% các nhà cung cấp được đăng ký của nước này đã bị cấm xuất khẩu một số loại thuỷ sản (chủ yếu là hải sản, không bao gồm cá hồi) sang Nga (theo Irish Food Board, 2014) Nga đưa ra lệnh cấm này là do sự lo ngại về độ an toàn của thuỷ sản xuất khẩu từ Na Uy khi trước đó đã phát hiện thấy các vi phạm trong quá trình kiểm tra,

cụ thể là nhiều sản phẩm xuất xứ từ Na Uy không ghi rõ nguồn gốc và thời gian sản xuất đã được đưa vào Nga, hơn nữa phía Na Uy cũng phát hiện ra phần lớn các cơ

sở chế biến cá tuyết, cá tuyết chấm đen không đạt các yêu cầu về vệ sinh của nước này (Báo điện tử Vietfish.org, 12/2013) Trong khi đó, nhập khẩu cá hồi không bị cấm vì theo Cục Giám sát Kiểm dịch Thực vật và Thú y Liên Bang Nga (Rosselkhoznadzor), các sản phẩm không đáp ứng được tiêu chuẩn đã bị tiêu huỷ

The Washington Post (2014) cũng cho hay, đến ngày 7/8/2014, Nga đã chính thức thông qua lệnh cấm vận đối với Mỹ, EU, Na Uy, Canada và Úc; theo đó, Nga

sẽ tạm ngừng nhập khẩu tất cả các loại thịt, thuỷ sản, rau củ, hoa quả và sữa từ các quốc gia này trong vòng một năm Đây chắc chắn sẽ là cơ hội lớn cho các sản phẩm nêu trên từ những quốc gia khác được nhập khẩu vào Nga hoặc tăng thị phần tại thị trường này, trong đó có các mặt hàng thuỷ sản của Việt Nam

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG XUẤT KHẨU THUỶ SẢN CỦA

VIỆT NAM SANG NGA NHỮNG NĂM GẦN ĐÂY

2.1 Tình hình sản xuất và xuất khẩu thuỷ sản của Việt Nam

2.1.1 Vị thế ngành thuỷ sản Việt Nam trong tổng thể nền kinh tế quốc dân

Để nói về vị thế ngành thuỷ sản Việt Nam trong tổng thể nền kinh tế quốc dân có lẽ phải nhắc đến những dấu mốc quan trọng trải dài theo quá trình phát triển của ngành, bởi lẽ sự hình thành và phát triển ngày một vững mạng của vị thế ấy cũng được chứng kiến bởi chính những dấu mốc này

Mặc dù nghề cá Việt Nam được ra đời từ rất sớm, tuy nhiên đến những năm giữa thế kỷ trước, dấu ấn đậm nét nhất của nó vẫn chỉ là một loại hình hoạt động kinh tế tự nhiên với bản chất tự cấp, tự túc, cùng trình độ sản xuất còn lạc hậu, thủ công Nghề cá lúc này mới chỉ được xem như một nghề phụ trong sản xuất nông nghiệp

Giai đoạn sau những năm 1950 đã đánh dấu một cái nhìn khác về nghề cá khi Đảng và Nhà nước ta đã bắt đầu quan tâm đến việc phát triển nghề cá và hình thành các cơ quan quản lý nhà nước trong lĩnh vực này, do nhận thức được vị trí ngày càng đáng kể và sự đóng góp mà nghề cá có thể mang lại cho nền kinh tế quốc dân cũng như quá trình khôi phục và phát triển kinh tế ở miền Bắc lúc bấy giờ Tuy nhiên, thời kỳ này, do cơ chế quản lý còn nhiều bất cập đã làm giảm động lực thúc đẩy sản xuất thuỷ sản, điều này khiến kinh tế thuỷ sản rơi vào tình trạng sa sút nghiêm trọng vào cuối những năm 70 (theo Tổng cục thuỷ sản, 2014)

Phải nói rằng, ngành thuỷ sản Việt nam thực sự bắt đầu bước vào giai đoạn phát triển toàn diện và khởi sắc từ trong giai đoạn những năm 1980 cho đến nay Ngay từ Hội nghị ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 5 khoá VII đã xác định xây dựng thuỷ sản thành ngành kinh tế mũi nhọn của quốc gia Từ khâu khai thác, nuôi trồng, chế biến đến xuất khẩu thuỷ sản hay việc nghiên cứu, áp dụng các thành tựu khoa học công nghệ, vấn đề mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế đều được quan tâm, chú trọng Có thể nói chính điều này đã tạo ra bước ngoặt quyết định cho sự phát triển của kinh tế thuỷ sản, tạo tiền đề cho sự tăng trưởng liên tục của ngành Cụ thể là, trong nhiều năm qua, ngành thuỷ sản đã có những bước tiến nhanh và ổn định, góp phần quan trọng vào sự tăng trưởng của nền kinh tế quốc dân Thực tế cho

thấy, tỷ trọng của thuỷ sản trong khối nông – lâm – ngư nghiệp và trong nền kinh tế nói chung có xu hướng tăng dần qua các năm Theo báo cáo của Tổng cục Thuỷ sản (2012), trong nội bộ ngành Nông nghiệp (nông – lâm – ngư nghiệp), tỷ trọng thuỷ sản tăng từ 19,06% năm 2001 đến 21,3% năm 2011 Cũng trong giai đoạn 2001 –

2011, ngành Thuỷ sản đóng góp vào GDP lần lượt là 2,55% (năm 2001) và 2,6% (năm 2011) theo giá so sánh

Có thể nói rằng, ngành thuỷ sản đã trở thành một ngành kinh tế quan trọng, góp phần chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp nông thôn, giải quyết việc làm, tham gia xoá đói giảm nghèo, cải thiện cuộc sống của cộng động dân cư, không chỉ đối với ngư dân ven biển, mà cả ở các vùng núi, trung du và Tây nguyên Trong giai đoạn

2001 – 2011, bình quân, ngành thuỷ sản đã giải quyết được 150.000 việc làm cho người lao động mỗi năm, trong đó, lao động khai thác thuỷ sản chiếm 9,55%, lao động nuôi trồng thuỷ sản 40,52%, lao động chế biến thuỷ sản 19,38%, lao động hậu cần dịch vụ nghề cá khoảng 10,55% (theo Tổng cục Thuỷ sản, 2012)

Bên cạnh đó, sự hiện diện dân sự của tàu thuyền khai thác hải sản trên biển

đã đóng góp vào việc giữ gìn an ninh, bảo vệ chủ quyền vùng biển đảo của Tổ quốc Ngoài ra, không thể phủ nhận, sự tăng trưởng ổn định của ngành thuỷ sản thời gian vừa qua đã giữ vững vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế khi Việt Nam liên tục lọt vào danh sách cường quốc thuỷ sản trên thế giới, đặc biệt trong năm 2014 vừa qua nước ta đã được tạp chí thuỷ sản Seafood International xếp ở vị trí thứ 8 trong danh sách trên (theo báo điện tử thuysanvietnam.com.vn, 2015)

2.1.2 Tình hình sản xuất thuỷ sản của Việt Nam

2.1.2.1 Tình hình chung của ngành thuỷ sản Việt Nam

Trong những năm qua, ngành thuỷ sản Việt Nam đã đạt được những thành công đáng kể khi tổng sản lượng cũng như giá trị sản xuất thuỷ sản liên tục tăng nhanh Cơ cấu sản phẩm của kinh tế thuỷ sản đã và đang được thay đổi mạnh mẽ theo huownsg tăng tỷ trọng nuôi trồng, tăng tỷ trọng sản phẩm có giá trị cao và đặc biệt là sản phẩm xuất khẩu

Nguồn: Tổng hợp từ Tổng cục Thống kê (2014) và Tổng cục Thuỷ sản (2015)

Theo số liệu từ Tổng cục Thuỷ sản, tổng sản lượng thuỷ sản đã lần lượt vượt qua ngưỡng 1 triệu tấn vào năm 1990, đạt 2 triệu tấn năm 2000, vượt ngưỡng 5 triệu tấn trong năm 2010 và gần đây nhất, năm 2014, tổng sản lượng thủy sản ước đạt 6,3 triệu tấn, tăng 4,4% so với năm 2013 và đã vượt kế hoạch đề ra 1,7% Bên cạnh đó, ước tính giá trị sản xuất thủy sản năm 2014 (tính theo giá so sánh 2010) ước đạt gần

188 nghìn tỷ đồng, tăng 6,5% từ mức 176,5 nghìn tỷ đồng của năm ngoái

2.1.2.1 Hoạt động khai thác thuỷ sản tự nhiên

Từ khi ngành thuỷ sản Việt Nam ra đời, hoạt động khai thác thuỷ sản tự nhiên đã luôn giữ vai trò quan trọng trong sự phát triển của ngành Theo báo cáo của FAO (2014), theo sản lượng năm 2012, Việt Nam là quốc gia đứng thứ 9 về sản lượng khai thác hải sản và đứng thứ 15 về sản lượng khai thác thuỷ sản nội địa Trong giai đoạn 2011 – 2013, có thể thấy, sản lượng khai thác có xu hướng tăng dần, tuy nhiên tốc độ tăng giảm dần Đến năm 2014, sản lượng khai thác giảm 4,2% còn 2,68 triệu tần từ mức 2,8 triệu tấn của năm 2013 Bên cạnh đó, tỉ trọng của khai thác thuỷ sản cũng giảm đi trong tổng sản lượng thuỷ sản toàn ngành, cụ thể giảm

từ mức 46,1% (năm 2011) xuống còn mức 42,6% (năm 2014) Một nguyên nhân có thể kể đến đó là do sự phát triển nhanh hơn của hoạt động nuôi trồng thuỷ sản Mặc

dù vậy, giá trị mà hoạt động khai thác thuỷ sản mang lại vẫn tăng lên tương đối ổn định, cụ thể, ở giai đoạn 2011 – 2014, giá trị khai thác thuỷ sản tăng từ mức 61,4 nghìn tỷ đồng năm 2011, chạm ngưỡng 70 nghìn tỷ năm 2013 và đạt 73 nghìn tỳ trong năm 2014

Nguồn: Tổng hợp từ Tổng cục Thống kê (2014) và Tổng cục Thuỷ Sản (2015)

Theo phương diện ngành hoạt động, khai thác thuỷ sản ở nước ta bao gồm khai thác biển (hải sản) và khai thác nội địa, trong đó, khai thác biển giữ vị trí trọng yếu và cá biển là loại thuỷ sản được đánh bắt nhiều nhất Tỷ trọng của khai thác hải sản có xu hướng tăng dần, trong khoảng từ 91,8% đến 93% trong giai đoạn 2011 –

2014 Lí giải cho điều này có thể kể đến sự chênh lệch về phương tiện đánh thuỷ sản; cụ thể, trong hoạt động khai thác biển, phương tiện đánh bắt thuỷ sản là các loại tàu thuyền đa dạng về công suất với số lượng ngày một tăng lên, đối nghịch với điều này là những phương tiện rất thô sơ, chủ yếu là các công cụ khai thác truyền thống như chài, lưới, đăng, đó… ở hoạt động khai thác thuỷ sản nội địa Ngoài ra, tình trạng suy giảm nguồn lợi thuỷ sản trên các sông ngòi do bị khai thác quá mức, khai thác huỷ diệt hay đặc biệt là do ô nhiễm môi trường, nguồn nước cũng là lí do cho sự giảm dần về mặt sản lượng và tỉ trọng của khai thác thuỷ sản nội địa thời gian qua

Xét về sản lượng khai thác của 6 vùng miền khai theo địa lý (bao gồm khu vực Đồng bằng sông Hồng, khu vực Trung du và miền núi Bắc Bộ, khu vực Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung, khu vực Tây Nguyên, khu vực Đông Nam Bộ

và khu vực Đồng bằng sông Cửu Long), khu vực Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung và khu vực Đồng bằng sông Cửu Long đóng góp nhiều vào tổng sản lượng khai thác của cả nước hơn cả Theo số liệu Tổng cục Thống kê, năm 2013, sản