Tiểu luận phương pháp viết phóng sự báo chí hiện đại

tiểu luận phương pháp viết phóng sự báo chí hiện đại, sách phóng sự báo chí hiện đại, nâng cao hiểu biết về phương pháp viết phóng sự báo chí hiện đại, thông tin tài liệu tham khảo giúp sinh viên làm báo cáo tốt nghiệp

Trường Cao Đẳng Phát Thanh - Truyền hình I

Khoa Báo Chí

PHẦN TIỂU LUẬN

Hà Nam, tháng 3 năm 2014

A/ PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Lịch sử báo chí thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng đều công nhận

và khẳng định thể loại phóng sự là một thể loại đặc biệt thích hợp đối với việcphản ánh hiện thực Trong đó, sự năng động của nhà báo, sự linh hoạt tronggiọng điệu bút pháp đã góp phần để lại ấn tượng sâu sắc đối với công chúng Vìvậy, thể loại phóng sự luôn chiếm một vị trí không thể thiếu trên các mặt báohay trong các chương trình của các Đài Phát thanh – Truyền hình

Vị trí của phóng sự trên tờ báo bao giờ cũng giữ vai trò là trọng pháotrong bài binh bố trận Có thể nói phóng sự theo kiểu này, kiểu khác, gu này hay

gu khác, nhưng không báo nào là không có phóng sự Chỉ có phóng sự haynhững thể loại có độ dài, độ sâu, độ “khoét vấn đề” tương đương mới tải nổi Đó

là lý do để phóng sự được tôn vinh Hầu như tất cả các tờ báo lớn hiện nay đều

mở các cuộc thi bút ký phóng sự là vì thế, là vì họ muốn “câu” các cây viếtphóng sự về báo mình, là vì họ thấy rõ sức mạnh trọng pháo của phóng sự

sự trên báo trực tuyến vẫn luôn tìm được cho mình sự quan tâm đặc biệt từ côngchúng

Thông qua việc nghiên cứu đề tài này giúp em có thể tìm hiểu sâu hơn vềphương pháp viết phóng sự trong thời hiện đại, để có thể học hỏi và thử sức viết

về những vấn đề nóng hổi , những vấn đề đang thường trực nhức nhối trong đờisống xã hội hiện nay

3 Phương pháp nghiên cứu

Từ các tài liệu tham khảo, với những khái niệm, định nghĩa mà các nhàbáo, nhà nghiên cứu của thế giới cũng như của Việt Nam đưa ra Cùng những đềtài khoa học có tính chuyên sâu được nhiều người nghiên cứu và dùng làm tàiliệu tham khảo và đề tài này được bắt đầu từ những tìm hiểu khái quát đó

Một phương pháp quan trọng không thể thiếu của báo cáo này là sự bámsát, tìm hiểu thực tiễn hoạt động tại Toà soạn Báo Đời sống và Pháp luật (cơquan ngôn luận của hội Luật gia Việt Nam) từ đó kết hợp giữa lý luận và thựctiễn để có cái nhìn sâu sắc nhất Đó cũng là phương pháp nghiên cứu chính củatiểu luận này trong thời gian thực tập

4 Phạm vi nghiên cứu

Như đã trình bày ở trên, báo cáo này được nghiên cứu chủ yếu dựa vàonhững sách, giáo trình của các nhà báo, nhà nghiên cứu hàng đầu Việt Nam vàthế giới hiện nay Ngoài ra, những tờ báo có lượng phát hành lớn, thường xuyênđăng tải các thể loại phóng sự như: báo Lao Động, báo Sài Gòn Giải Phóng, báoTiền Phong, báo Kinh Tế Nông Thôn và các chương trình của Đài Truyền HìnhViệt Nam, Đài Tiếng Nói Việt Nam cũng là nguồn tài liệu tham khảo không thểthiếu

B/ NỘI DUNG CHƯƠNG I: SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA

Theo GS Karel Storkal (Tiệp Khắc), phóng sự thực sự xuất hiện đầu tiên

ở Pháp Ông cho rằng: “Phóng sự là một trong những thể loại báo chí đượcngười đọc yêu thích nhất và cũng là một trong những thể loại khó nhất đối vớingười viết”

Tuy nhiên cũng có những ý kiến khác nhau về sự ra đời của thể loạiphóng sự Có ý kiến cho rằng, phóng sự ra đời ở nước Nga gắn liền với những

biến động của cuộc Cách mạng tháng Mười mà tác phẩm Mười ngày rung

chuyển thế giới của nhà văn, nhà báo Mỹ GiônRít là một bằng chứng.

1.1.2 Ở Việt Nam

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, phóng sự bắt đầu từ những tác phẩm cótính chất người thực, việc thực như “Hoàng Lê Nhất Thống chí” của Ngô GiaVăn Phái Nhưng mãi đến khi sự bùng nổ của báo chí quốc ngữ và những biếnđộng xã hội đặc biệt ngay từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX đã tạo cơ sở chonhiều thể loại hình thành và phát triển – trong đó có phóng sự Thời kỳ này, hầunhư nhà văn nào cũng thử bút viết phóng sự Nhà văn, nhà báo Tam Lang VũĐình Chí được coi như người thực sự mở đầu cho phóng sự ở Việt Nam đầu thế

kỷ XX với tác phẩm nổi tiếng Tôi kéo xe đăng trên tờ Đông Tây vào tháng 8

năm 1932 – nơi mà Hoàng Tích Chu, Đỗ Văn – những nhà báo du học Tâyphương đang điều khiển tờ báo

2 Khái niệm phóng sự

2.1 Các quan niệm về thể loại phóng sự

Cho đến nay, vẫn tồn tại nhiều quan niệm khác nhau về thể loại phóng sự.Tất nhiên, không phải ngay từ khi mới ra đời, thể loại phóng sự đã có thể bộc lộnhững đặc điểm và năng lực phản ánh hiện thực của nó Có thể thấy rõ điều nàyqua cách định nghĩa về phóng sự trong một cuốn từ điển của Đức, trong đóngười ta coi thể loại này không khác lắm với tin tức

Năm 1935, Êgôn Ecvít cho rằng phóng sự văn học là thể loại “Nằm giữatiểu thuyết và phóng sự báo chí” Quan niệm này nhắc đến tính giao thoa giữaphóng sự và văn học, qua đó thấy rằng: Yếu tố văn học có thể tồn tại trong bàiphóng sự ở những góc độ cần thiết

Trong thuật ngữ văn học, phóng sự được khái quát như sau: “Phóng sự làmột thể thuộc thể loại hình ký Phóng sự ghi chép cụ thể những vụ việc nhằmlàm sáng tỏ trước công luận một sự kiện, một vấn đề có liên quan đến hoạt động

và số phận của một hay nhiều người và có ý nghĩa thời sự đối với địa phương,toàn xã hội” Quan niệm này xác định, phóng sự thuộc thể loại ký

2.2 Khái niệm

Từ những quan niệm của nhiều tác giả ở trên, phân tích và kế thừa nhữngtri thức chung về các quan niệm về phóng sự trên thế giới và Việt Nam, có thểđưa ra khái niệm chung về thể loại này như sau:

Phóng sự là một thể loại báo chí quan trọng, thông tin cụ thể và sinh động về con người, sự việc, tình huống, hoàn cảnh có thật, có ý nghĩa thời sự, theo một qua trình phát sinh - phát triển, thông qua cái Tôi - tác giả và ngôn ngữ, giọng điêu linh hoạt, với bút pháp mô tả, tường thuật kết hợp với nghị luận.

3 Đặc điểm cơ bản của phóng sự

3.1 Đối tượng phản ánh là việc thật, người thật tiêu biểu, có ý nghĩa xã hội

Do lịch sử ra đời khá đặc biệt nên phóng sự có ưu thế hơn hẳn các thểloại báo chí khác trong phản ánh hiện thực Phóng sự không chỉ phản ánh “việcthật” (sự kiện, sự việc, hiện tượng, vấn đề xã hội) như các thể loại khác mà còn

có khả năng đi sâu khám phá số phận một con người, một tập thể để từ đó đưađến cho độc giả một bức tranh sống động, chân thực và sâu sắc nhất về số phậncủa con người hay tập thể ấy trong những bối cảnh điển hình nhất.

Cũng là phản ánh việc thật như thể loại tin tức nhưng phóng sự không chỉdừng lại ở việc thông báo hình thù hay những diễn biến đơn giản của sự kiện đểcho công chúng báo chí “biết”, mà còn làm rõ bản chất bên trong của sự kiện,giúp người đọc không những “biết” nó xảy ra như thế nào mà còn hiểu được vìsao nó xảy ra như vậy

3.2 Phản ánh hiện thực khách quan trong quá trình vận động biện chứng phát sinh phát triển; nguyên nhân kết quả; lượng chất

Cuộc sống hàng ngày với mỗi sự vật, hiện tượng đề có những biến độngriêng, phức tạp, vận động theo quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đốilập, không phải thể loại này cũng có khả năng phản ánh đầy đủ quá trình vậnđộng ấy Riêng thể loại phóng sự có khả năng sắp xếp, ngăn các ô dữ kiện, dồnnén thông tin của quá trình biến đổi từ lượng sang chất, vận động theo nhiềuchiều, diễn ra trong khoảng thời gian là khoảnh khắc có thể tính bằng ngày giờ,

sự đan xen, đẳng lập, trật tự tuyến tính

Nhìn chung, kết cấu của phóng sự thường rất chặt chẽ lô gíc, thống nhất,hoàn chỉnh, rõ ràng, không ngoắt ngoéo Kết cấu đó do phần lớn nội dung chiphối và sự sáng tạo của tác giả

- Ngôn ngữ

Trong phóng sự, ngôn ngữ là phương tiện biểu đạt và biểu cảm chủ đềgiúp người đọc, người nghe có những nhận biết một cách chi tiết và đầy đủ nhất

+ Các thành phần ngôn ngữ trong phóng sự:

Ngôn ngữ sự kiện: Là phát ngôn vô chủ thể (không khởi phát trực tiếp ra

từ một chủ thể xác định), nói cách khác là toàn bộ thông tin sự kiện được “vỏngôn ngữ” chuyển tải nguyên dạng Ngôn ngữ sự kiện chủ yếu được sử dụngdưới dạng biểu đạt thông tin, thường “trung tính” về sắc thái biểu cảm

Ngôn ngữ tác giả: Có thể hiểu là ngôn ngữ người kể chuyện, đóng một

vai trò hết sức quan trọng, vai trò tổ chức và chỉ đạo đối với ngôn ngữ toàn tácphẩm Ngôn ngữ tác giả được sử dụng trong tác phẩm phóng sự dưới hai dạngtrực tiếp và gián tiếp

- Về bút pháp

Cũng như các thể Bút pháp sử dụng trong phóng sự là bút pháp miêu tả,tường thuật có thể kết hợp với yếu tố nghị luận ở mức độ nhất định Sự miêu tảtrong phóng sự dẫn dắt người đọc đến gần với sự kiện hơn Mọi sự việc được vẽ

ra trước mắt họ một cách sinh động và đậm nét nhất Nhờ có bút pháp miêu tảtrong phóng sự mà sự kiện, con người dễ đi vào cuộc sống và truyền tài đượcnhững thông điệp cần thiết

3.4 Cái Tôi tác giả trong phóng sự

Trong phóng sự nhân vật trần thuật (hay còn gọi là cái Tôi), là người tổchức lý giải, trình bày những chi tiết, dữ kiện và ý kiến của nhân chứng Cái Tôi

ấy vừa có lý trí, vừa có sức mạnh của cảm xúc Chính sự chi phối của cái Tôitrần thuật đã tạo ra những giá trị nghệ thuật đặc biệt của phóng sự báo chí Với

tư cách là người trực tiếp chứng kiến và trình bày sự thật do tác giả trực tiếpthẩm định và thông tin cho họ một cách trung thực nhất

4 Thành phần ngôn ngữ trong phóng sự

4.1 Ngôn ngữ tác giả

Ngôn ngữ tác giả trong bài phóng sự có thể hiểu là ngôn ngữ người kểchuyện, đóng vai trò quan trọng trong việc tổ chức và chỉ đạo với ngôn ngữ toàntác phẩm Ngôn ngữ được tác giả sử dụng trong tác phẩm dưới dạng: Trực tiếp

và gián tiếp

Ngôn ngữ tác giả thể hiện trực tiếp với đại từ nhân xưng Tôi vừa mangtính chủ quan, vừa mang tính khách quan Cái Tôi mang tính chủ quan ở cáchchọn chi tiết, chọn ngôn ngữ và ngôn từ biểu đạt chính kiến, cách nhìn về sựkiện, hiện tượng theo cá tính độc đáo và nhận định của mình Ở vai trò này,ngôn ngữ tác giả tạo ra độ tin cậy, chính xác, khách quan của thông tin

4.2 Ngôn ngữ nhân vật

Mặc dù không đóng vai trò chủ đạo nhưng ngôn ngữ nhân vật thườngtham gia vào bài phóng sự với tư cách là những cứ liệu sống Thiếu vắng ngônngữ nhân vật, bài phóng sự khó tránh khỏi sự khô cứng, đơn điệu nếu tác giảkhông có sự dẫn dắt khéo léo Có thể trong một tác phẩm phóng sự, lời nhân vậtchỉ xuất hiện một đến hai lần song đó lại là những chứng lý đảm bảo tính thuyếtphục cao Bởi lẽ, nhân vật trong phóng sự vốn là những nhân vật trực tiếp haygián tiếp liên quan đến sự kiện nên tiếng nói của họ góp phần minh chứng cho

sự có mặt của nhà báo ở nơi sự kiện xảy ra

5 Vài nét về phóng sự báo chí hiện đại

Trải qua quá trình phát triển, phóng sự hiện đại đã có nhiều biến đổi quantrọng không chỉ trong nội dung mà còn trong cả yếu tố thuộc hình thức thể hiệnnhư: ngôn ngữ, giọng điệu, nhân vật trần thuật

Phóng sự báo chí hiện đại ở nước ta hiện đang có sự giao thoa, chuyểnhoá một cách mạnh mẽ cùng với các thể loại báo chí khác Quá trình này đã tạo

ra một dạng phóng sự báo chí có hình thức và nội dung linh hoạt

Xin được đưa ra một vài đặc trưng cơ bản của phóng sự báo chí hiện đạinhư sau:

5.1 Phản ánh những mâu thuẫn và trả lời những câu hỏi

Bước vào thời kỳ đổi mới, trên đất nước ta, cùng các thể loại xung kíchkhác, phóng sự báo chí đã mạnh dạn lao vào cuộc chiến đấu chống cái cũ bao

cấp, trì trệ bảo thủ, khẳng định cái mới và con người mới Chính trong cuộc đấutranh ấy, thể loại này đã trở thành một trong những thể loại hàng đầu, đã thực sựgây ấn tượng và niềm tin cho công chúng Là một thể loại xung kích với mụcđích rõ ràng và khuynh hướng thiên về chính luận, phóng sự báo chí có thể trìnhbày hiện thực như một bức tranh toàn cảnh vừa có tầm khái quát nhất định, đồngthời có chiều sâu với những chi tiết điển hình, sống động trong đó có nhữngnhân vật xuất hiện trong bài viết được thể hiện một cách sắc sảo, rõ nét cả vềchiều sâu nội tâm, cá tính và hành vi.

Trong phóng sự báo chí hiện đại, tác giả đã thẳng thắn bày tỏ những quanđiểm của chính mình với tư cách là nhân vật trần thuật – người chịu trách nhiệm

về những chi tiết, sự việc có thực được tái hiện trong tác phẩm Sức mạnh củatác phẩm phóng sự báo chí hiện đại trước hết bộc lộ ở khả năng khám phá, phơibày những mâu thuẫn mà trả lời những câu hỏi mà cuộc sống đang đặt ra

5.2 Các dạng phóng sự hiện đại

5.2.1 Phóng sự báo in và báo mạng điện tử

Với những ưu thế hiển nhiên của loại hình báo in và báo mạng giúp chocông chúng có thể chủ động tiếp xúc với tác phẩm một cách thuận lợi và có thểlưu trữ thông tin đơn giản và dễ dàng, phóng sự trên báo in và báo mạng điện tửhiện nay vẫn đang phát huy tối đa những năng lực biểu hiện của thể loại trongbối cảnh của đời sống báo chí hiện đại Có thể nhận diện những đặc điểm nộidung và hình thức của thể loại phóng sự trên các loại hình báo in và báo mạngđiện tử như sau:

- Về nội dung: Phóng sự báo in và báo mạng điện tử có năng lực thông tinthời sự về người thật, việc thật một cách sâu sắc trong quá trình phát triển thôngqua vai trò của cái Tôi trần thuật và với ngôn ngữ, bút pháp, giọng điệu sinhđộng giàu chất văn học Đây là một trong những thể loại rất thích hợp với việc

mô tả sự phát triển năng động thuần thục Nó thường xuất hiện trong nhữnghoàn cảnh có “vấn đề” ở những thời điểm cuộc sống đang có những biến chuyểnmạnh

- Về hình thức: Tác phẩm phóng sự trên các loại hình báo in và báo mạngđiện tử ở nước ta hiện nay, nhìn chung nằm trong nhóm các thể loại báo chí códung lượng lớn khoảng từ 1000 – 2000 chữ Dung lượng lớn tạo điều kiện chotác giả có thể xây dựng tác phẩm với ngôn từ, kết cấu, bút pháp, giọng điệu kháthoải mái so với các thể loại báo chí khác như tin hoặc các dạng bài phản ánh,người tốt – việc tốt Có thể nói kết cấu, bút pháp linh hoạt và ngôn ngữ, bút phápgiọng điệu linh hoạt, sinh động giàu cảm xúc và chất văn học cũng là những yếu

tố tạo ra đặc điểm nổi bật, góp phần làm năng lực phản ánh hiện thực của phóng

sự trên các loại hình báo in và báo mạng điện tử

5.2.2 Phóng sự phát thanh

Khi được sử dụng trên báo phát thanh, do sự chi phối đặc trưng của loạihình báo nói, phóng sự đã thích ứng một cách hiệu quả để tạo ra ưu thế và sứchấp dẫn mới

- Về hình thức thể hiện: So với phóng sự trên báo in và báo mạng điện tử,phóng sự phát thanh đã biến đổi theo hướng đơn giản, ngắn gọn hơn và tận dụngtối đa những đặc trưng của phát thanh về lời nói - âm thanh – tiếng động Vớimục đích cuối cùng là nhằm đạt hiệu quả cao hơn, đem lại cho thính giả nhữngthông tin xác thực, sinh động và hấp dẫn hơn thông qua bức tranh âm thanh sốngđộng Trong phóng sự phát thanh, tiếng động và âm nhạc có nhiệm vụ trực tiếptham gia thông tin.Tiếng động phải “biết nói”, phải giúp cho việc mô tả hoàncảnh, địa điểm, thời gian, không gian

Ngôn ngữ của phát thanh, trước hết là lời nói Viết cho phát thanh là viếtcho tai nghe chứ không phải viết cho mắt nhìn, viết để nói chứ không phải viết

để đọc, tai người không thể nghe và ghi nhận được những gì nói trên rađiô Xét

về phương diện truyền cảm, gây ấn tượng và cảm xúc thì việc dùng lời nói tácđộng vào thính giác luôn mang lại hiệu quả cao hơn so với báo in và báo ảnh

truyền hình chỉ được duy trì trong một thời gian ngắn Chính vì thế mà nội dungchính của phóng sự phải thật cô đọng và ngắn gọn Phải hết sức tránh nhữnghình ảnh và âm thanh gây nhiễu cho nội dung tác phẩm Khi lựa trọn các cảnhphải chú ý đến tính hợp lý và giá trị thông tin Các chi tiết thể hiện trong cảnhphải rõ ràng, dễ hiểu Các cảnh mở đầu, kết thúc phải có khả năng tạo ra một sựhình dung chung về tác phẩm “Sự kiện phải được phát đi càng nhanh càng tốt”.

Lời bình là một thành phần không thể thiếu trong tác phẩm phóng sựtruyền hình và các sản phẩm nghe nhìn nói chung Ngay từ câu đầu tiên, lời bìnhcủa phóng sự phải chứa đựng những thông tin mới và mạnh nhất Lời bình cónhiệm vụ bình chú những hình ảnh, âm thanh và phải có khả năng bù đắp chonhững thiếu hụt của hình ảnh và âm thanh trong tác phẩm

6 Phóng sự phân biệt trên cơ sở đối tượng phản ánh.

6.1 Dạng phóng sự vấn đề:

Dạng phóng sự này luôn chiếm một tỷ lệ lớn nhất trong các phóng sự trênbáo chí nước ta hiện nay Điều này có nguyên do ở chỗ: Không phải ngày nàocũng có những sự kiện lớn xảy ra và không phải sự kiện nào cũng trở thành đềtài cho phóng sự nhưng các vấn đề cần phân tích, giải đáp thì luôn thường trực ởmọi nơi, mọi lúc trong đời sống

6.2 Dạng phóng sự chân dung:

Đây là dạng phóng sự giao thoa, kết hợp với thể loại ký chân dung Hiệnnay, dạng phóng sự này đang chiếm ưu thế trên một số tờ báo có ảnh hưởng vàphạm vi phát hành tương đối như các báo: Người lao động, Đời sống và Phápluật, Tuổi trẻ TP HCM, Thanh Niên

Thể loại này phản ánh những con người tiêu biểu (cho cái tốt hoặc cho cáixấu) trong đời sống xã hội Con người trong phóng sự này là cá nhân hoặc cũng

có thể là tập thể

6.3 Dạng phóng sự sự kiện:

Trong trường hợp này, tác phẩm phóng sự có thể giao thoa với các thểloại có năng lực phản ánh sự kiện như tường thuật, ghi nhanh hoặc bài phản ánh