Đặc biệt, dưới sự lãnh đạo của Ban chấp hành Trung ương Đảng, Đảng bộ, quân và dân Hải Phòng đã giành được thắng lợi to lớn trong việc thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược, chiến đấu chống
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
PHẠM THỊ THU TRANG
ĐẢNG BỘ THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG LÃNH ĐẠO
PHÁT TRIỂN KINH TẾ TỪ NĂM 1961 ĐẾN NĂM 1975
Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
Mã số: 60220315
Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Trân Kim Đỉnh
Hà Nội - 2014
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Trần Kim Đỉnh
Các số liệu, tài liệu trong luận văn là trung thực, bảo đảm tính khách quan Các tài liệu tham khảo có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng
Hà nội, ngày 20 tháng 12 năm 2014
Tác giả
Phạm Thị Thu Trang
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Lời đầu tiên, tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc nhất tới thầy giáo hướng dẫn PGS.TS Trần Kim Đỉnh - Khoa Lịch sử, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội Thầy đã tận tình chỉ bảo, định hướng cho tôi để tôi có thể hoàn thành luận văn
Tôi xin cảm ơn sự giúp đỡ từ các thầy cô trong trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, các thầy cô trong khoa Lịch sử, trong bộ môn Lịch sử Đảng cộng sản Việt Nam - những người đã dạy dỗ, chỉ bảo tôi trong suốt quá trình học tập
Tôi xin cảm ơn các cán bộ trung tâm thông tin thư viện Đại học Quốc Gia Hà Nội, các đồng chí lãnh đạo và cán bộ phòng lưu trữ Thành ủy, thư viện khoa học tổng hợp thành phố Hải Phòng,… đã giúp đỡ tôi trong quá trình tìm và hệ thống tư liệu cần thiết cho luận văn tốt nghiệp thạc sĩ
Mặc dù đã cố gắng và nỗ lực, xong trình độ có hạn, luận văn không tránh khỏi những sai sót Tác giả rất mong nhận được ý kiến cuả quý thầy cô và các bạn Xin chân thành cám ơn!
Tác giả luận văn
Phạm Thị Thu Trang
Trang 5MỤC LỤC
MỤC LỤC 3
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 4
DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU 5
MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5
3.1 Đối tượng nghiên cứu 5
3.2 Phạm vi nghiên cứu 5
4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6
4.1 Mục đích nghiên cứu 6
4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 6
5 Cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu 6
5.1 Cơ sở lý luận 6
5.2 Phương pháp nghiên cứu 6
5.3 Nguồn tư liệu 7
6 Đóng góp của đề tài 7
7 Bố cục 8
Chương 1: ĐẢNG BỘ THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG LÃNH ĐẠO PHÁT TRIỂN KINH TẾ GIAI ĐOẠN 1961-1965 10
1.1 Hải Phòng và kinh tế Hải Phòng trước năm 1961 10
1.1.1 Vài nét về Hải Phòng 10
1.1.2 Vài nét về kinh tế Hải Phòng trước năm 1961 Error! Bookmark not defined.
1.2 Đảng bộ thành phố Hải Phòng lãnh đạo phát triển kinh tế giai đoạn
Trang 61961-1965 Error! Bookmark not defined 1.2.1 Chủ trương chung Error! Bookmark not defined.
1.2.2 Quá trình chỉ đạo phát triển kinh tế của Đảng bộ thành phố Hải Phòng
giai đoạn 1961-1965 Error! Bookmark not defined Chương 2: ĐẢNG BỘ THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG LÃNH ĐẠO PHÁT TRIỂN KINH TẾ GIAI ĐOẠN 1965-1975 Error! Bookmark not defined.
2.1 Đảng bộ thành phố Hải Phòng lãnh đạo phát triển kinh tế trong những
năm 1965-1968 Error! Bookmark not defined 2.1.1 Chủ trương chung Error! Bookmark not defined.
2.1.2 Quá trình chỉ đạo phát triển kinh tế của Đảng bộ thành phố Hải Phòng
trong những năm 1965-1968 Error! Bookmark not defined.
2.2 Đảng bộ thành phố Hải Phòng lãnh đạo phát triển kinh tế trong những
năm 1969-1975 Error! Bookmark not defined 2.2.1 Chủ trương chung Error! Bookmark not defined.
2.2.2 Quá trình chỉ đạo phát triển kinh tế của Đảng bộ thành phố Hải Phòng
trong những năm 1969-1975 Error! Bookmark not defined Chương 3: ĐÁNH GIÁ CHUNG VÀ NHỮNG KINH NGHIỆM CHỦ YẾU Error! Bookmark not defined.
3.1 Đánh giá chung về sự lãnh đạo của Đảng bộ thành phố Hải Phòng trong
phát triển kinh tế từ năm 1961 đến năm 1975 Error! Bookmark not defined 3.1.1 Những thành tựu nổi bật Error! Bookmark not defined.
3.1.2 Những hạn chế, khuyết điểm Error! Bookmark not defined.
3.2 Những đặc điểm và kinh nghiệm chủ yếu rút ra từ quá trình lãnh đạo phát triển kinh tế của Đảng bộ thành phố Hải Phòng từ năm 1961 đến năm 1975
Error! Bookmark not defined.
3.2.1 Một số đặc điểm lớn Error! Bookmark not defined 3.2.2 Các kinh nghiệm chủ yếu Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
Trang 8DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
CNXH: Chủ nghĩa xã hội
XHCN: Xã hội chủ nghĩa
HTX: Hợp tác xã
Trang 9DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
Bảng 1.1 Một số chỉ tiêu phát triển kinh tế cơ bản của Hải Phòng trong hai năm 1961
và 1965 Error! Bookmark not defined.
Bảng 2.1 Sự tăng trưởng về sản lượng các sản phẩm công nghiệp của các năm 1965,
1968 và tỷ trọng so với tổng sản lượng sản phẩm tương ứng của toàn miền Bắc Error! Bookmark not defined.
Bảng 2.2: Sự tăng giảm diện tích gieo trồng, năng suất lúa bình quân và sản lượng
lương thực trong sản xuất nông nghiệp giai đoạn 1955-1968 Error! Bookmark not defined.
Bảng 2.3 Sự tăng giảm diện tích, năng suất và tổng sản lượng của ngành nông nghiệp
trồng lúa ở Hải Phòng giai đoạn 1969-1972: Error! Bookmark not defined.
Trang 10ta, Hải Phòng cũng là một địa bàn trọng điểm của cuộc chiến tranh nhân dân chống chiến tranh phá hoại
Cùng với đồng bào miền Nam chống lại cuộc chiến tranh quy mô lớn và tàn bạo của đế quốc Mỹ có tiềm lực kinh tế, quân sự hùng mạnh, quân dân Hải Phòng cùng quân dân miền Bắc đã lập nên những chiến công xuất sắc, để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu Đặc biệt, dưới sự lãnh đạo của Ban chấp hành Trung ương Đảng, Đảng bộ, quân và dân Hải Phòng đã giành được thắng lợi to lớn trong việc thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược, chiến đấu chống chiến tranh phá hoại và phong tỏa của đế quốc Mỹ, đồng thời giữ vững và phát triển sản xuất, ổn định đời sống nhân dân, góp phần không nhỏ vào công cuộc xây dựng cơ sở vật chất, kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, tích cực chi viện sức người sức của cho tiền tuyến miền Nam
Những thành tích trong quá trình thực hiện Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất (1961-1965) và chiến đấu chống chiến tranh phá hoại của quân dân Hải Phòng rất nổi bật, vì vậy đã được nhiều nhà khoa học quan tâm, nghiên cứu Trong thời kỳ lịch sử đặc biệt sôi động, hào hùng nhưng cũng nhiều khó khăn, thử thách ấy, song song với sự chỉ đạo, quyết tâm của Đảng bộ và quân dân thành phố đập tan mọi âm mưu, hành động của đế quốc Mỹ, còn có quá trình lãnh đạo xây dựng kinh tế của
Trang 112
Đảng bộ Hải Phòng với nhiều thành tựu đáng ghi nhận Chính những thành tựu ấy
đã góp phần quan trọng làm nên thắng lợi của cuộc chiến tranh nhân dân chống chiến tranh phá hoại ở Hải Phòng Phản ánh và làm rõ sự lãnh đạo của Đảng bộ thành phố Hải Phòng trong quá trình xây dựng kinh tế từ năm 1961 đến 1975 là một yêu cầu khoa học bức thiết, mang tính kế thừa, bổ sung, làm phong phú cho một trong những vấn đề của khoa học lịch sử
Hiện nay, trong bối cảnh thế giới có nhiều biến động phức tạp, công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc đã và đang đặt ra cho chúng ta nhiều vấn đề phải quan tâm, nghiên cứu, nhất là việc phải đúc rút những kinh nghiệm lịch sử về vấn đề bảo
vệ, xây dựng và phát triển kinh tế trong giai đoạn chống Mỹ cứu nước để vận dụng vào thực tiễn, phục vụ công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đặc biệt trong hoàn cảnh tương tự nếu chiến tranh xảy ra
Vì vậy, tìm hiểu về “Đảng bộ thành phố Hải Phòng lãnh đạo phát triển kinh
tế từ năm 1961 đến năm 1975” không chỉ nhằm bổ sung cho sự nhận thức đầy đủ
hơn, khoa học hơn về một trong những vấn đề quan trọng của khoa học lịch sử mà còn có giá trị thực tiễn cao
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Thành phố Hải Phòng trong những năm chống Mỹ, đặc biệt ở thời điểm diễn
ra hai cuộc chiến tranh phá hoại là một hướng đề tài nghiên cứu vô cùng hấp dẫn, thu hút nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Từ trước đến nay, các nhà nghiên cứu lịch
sử hiện đại chủ yếu tập trung vào mảng quân sự, xã hội Nghiên cứu riêng về lĩnh vực kinh tế cũng có một số công trình, nhưng số lượng còn ít và chưa đưa ra một bức tranh kinh tế tổng hợp đầy đủ Có thể phân chia các công trình nghiên cứu liên quan thành 3 nhóm tư liệu như sau:
- Các công trình nghiên cứu chung về cuộc kháng chiến chống Mỹ trong những năm 1961 - 1975
Ban chỉ đạo tổng kết chiến tranh trực thuộc Bộ chính trị (1995), Tổng kết
cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, thắng lợi và bài học, Nxb CTQG, Hà Nội;
Viện Lịch sử quân sự Việt Nam (1991), Cuộc chiến tranh xâm lược thực dân kiểu
Trang 123
mới của đế quốc Mỹ ở Việt Nam, Nxb QĐND, Hà Nội; Viện Lịch sử quân sự Việt
Nam (1997), Lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước 1954-1975, tập 3, Nxb CTQG, Hà Nội; Viện Sử học (1985), Sức mạnh chiến thắng của cuộc kháng chiến
chống Mỹ cứu nước, Nxb KHXH, Hà Nội; Viện Lịch sử quân sự Việt Nam (1997), Hậu phương chiến tranh nhân dân Việt Nam (1945-1975), Nxb QĐND, Hà Nội;
Nguyễn Duy Trinh (1985), Miền Bắc xã hội chủ nghĩa trong quá trình thực hiện hai
nhiệm vụ chiến lược, Nxb ST, Hà Nội; Bùi Quý Khang (1986), Vai trò của miền Bắc xã hội chủ nghĩa - hậu phương lớn của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước,
Khóa luận cử nhân Lịch sử, Trường ĐH KHXH & NV (ĐHQGHN), Hà Nội;
Nguyễn Quốc Thái (2002), Đảng lãnh đạo cuộc đấu tranh nhân dân chống chiến
tranh phá hoại của đế quốc Mỹ ở miền Bắc thời kỳ 1965 - 1968, Khóa luận cử nhân
Lịch sử, Trường ĐH KHXH & NV (ĐHQGHN), Hà Nội; Vũ Khắc Cư (1974),
Chiến tranh nhân dân vô địch của quân và dân miền Bắc đánh bại chiến tranh phá hoại bằng không quân và thủy quân của đế quốc Mỹ lần hai, Khóa luận cử nhân
Lịch sử, Trường ĐH KHXH & NV (ĐHQGHN), Hà Nội; Lê Duẩn, Phạm Văn
Đồng (1974), Về tổ chức lại sản xuất và cải tiến quản lý nông nghiệp theo hướng
sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa, Nxb ST, Hà Nội; Võ Nguyên Giáp (1972), Thắng lợi của chiến tranh nhân dân chống chiến tranh phá hoại ở các thành phố và khu công nghiệp miền Bắc XHCN, Nxb QĐND, Hà Nội; Đào Văn Tập (1990), 45 năm kinh tế Việt Nam (1945-1990), Nxb KHXH, Hà Nội; Duy Thị Hải Đường (1999), Đảng lãnh đạo nhân dân miền Bắc thực hiện chủ trương chuyển hướng kinh tế và chống chiến tranh phá hoại lần thứ nhất của đế quốc Mỹ (1965 - 1968), Khóa luận cử
nhân Lịch sử, Trường ĐH KHXH & NV (ĐHQGHN), Hà Nội…
Những công trình này đi sâu nghiên cứu về cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước một cách tổng thể, tập trung vào những nội dung căn bản nhất của cuộc kháng chiến như xây dựng hậu phương miền Bắc, diễn biến cuộc chiến tranh nhân dân chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ, nguyên nhân thắng lợi, tổng kết một số bài học quan trọng trong xây dựng và chiến đấu của quân dân miền Bắc những năm chống Mỹ Vấn đề Đảng lãnh đạo xây dựng và chuyển hướng kinh tế trong những
Trang 134
năm 1961 - 1975 đã được đề cập, song chưa toàn diện, chi tiết và chưa đưa ra được cái nhìn so sánh thời điểm trước và sau khi miền Bắc phải đương đầu với chiến tranh phá hoại
- Các công trình nghiên cứu về cuộc kháng chiến chống Mỹ ở Hải Phòng trong những năm 1961 - 1975
Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ, các địa phương, đơn vị, các cấp, các ngành ở Hải Phòng đều tiến hành tổng kết và biên soạn lịch sử chiến tranh Các công trình này thường đề cập chung đến các mặt, các lĩnh vực công tác và chiến đấu của quân dân thành phố Cảng trong thời gian diễn ra cuộc kháng chiến
chống Mỹ như cuốn “Lịch sử Đảng bộ Hải Phòng, tập 2 (1955-1975)” của Ban chấp hành Đảng bộ Hải Phòng, (Nxb HP, HP, 1996), “Hải Phòng - 50 năm chiến
đấu, xây dựng và trưởng thành (1955-2005) của Thành ủy Hải Phòng (Nxb HP, HP,
2005), “Hải Phòng - lịch sử kháng chiến chống đế quốc Mỹ xâm lược” của Bộ chỉ huy quân sự Hải Phòng (Nxb QĐND, HN, 1989), “Hai lần đánh thắng chiến tranh
phá hoại của đế quốc Mỹ tại Hải Phòng” của Bộ tư lệnh Hải Phòng, (Nxb HP, HP,
1977), “Đánh thắng chiến tranh phá hoại lần thứ nhất của đế quốc Mỹ tại Hải
Phòng” của Bộ chỉ huy quân sự HP, (Nxb HP, HP, 1970), Luận án tiến sỹ “Cuộc chiến đấu bảo vệ thành phố Cảng - Khu công nghiệp Hải Phòng (1965-1972)” của
Vũ Tang Bồng (Viện Lịch sử quân sự, HN, 2003), “Quân khu 3 - lịch sử kháng
chiến chống Mỹ cứu nước” của Bộ tư lệnh quân khu 3 (Nxb QĐND, HN, 1993),
“Hải Phòng hai lần chống phong tỏa” của Nguyễn Quốc Dũng (Nxb QĐND, HN, 1994), Lịch sử Đảng bộ, Lịch sử đấu tranh vũ trang của các quận, huyện, thị xã
Các công trình này đã khai thác được nguồn tư liệu rất phong phú và sinh động Tuy nhiên lĩnh vực nghiên cứu lại mang tính tổng hợp, khái quát, trọng tâm là về mảng
quân sự
- Các công trình nghiên cứu về kinh tế Hải Phòng trong những năm 1961 -
1975
Vấn đề kinh tế Hải Phòng từ năm 1961 đến năm 1975 đã được nghiên cứu
trong một số công trình như “Kinh tế Hải Phòng - 50 năm xây dựng và phát triển
Trang 145
(1955-2005)” của Sở kế hoạch và đầu tư thành phố Hải Phòng (Nxb Thống kê, HN,
2005), “Lịch sử nông nghiệp Hải Phòng 40 năm phát triển” của Nguyễn Huy Đông (Nxb HP, HP, 2001), “Đảng bộ Hải Phòng lãnh đạo đảm bảo công tác giao thông
vận tải thời kỳ 1965-1975”, Khóa luận cử nhân Lịch sử của Nguyễn Phương Hải,
Trường ĐH KHXH & NV (ĐHQGHN), HN, 2000 Ngoài ra còn phải kể đến các công trình lịch sử Đảng bộ các nhà máy, xí nghiệp như Cảng Hải Phòng, Xi Măng, Đóng tàu Bạch Đằng, các ngành như Bưu điện, Thương Nghiệp, Tài chính,… Đây
là những nguồn tư liệu có tầm quan trọng hàng đầu đối với tác giả vì chúng đề cập đến lĩnh vực nghiên cứu của đề tài
Một cách tổng quát, khi khảo cứu các công trình đã liệt kê, có thể rút ra những kết luận cơ bản sau:
- Thành quả của những công trình nghiên cứu nêu trên, ở những mức độ khác nhau đã soi rọi và là cơ sở để tác giả có điều kiện đi sâu nghiên cứu về quá trình Đảng bộ Hải Phòng lãnh đạo phát triển kinh tế từ năm 1961 đến năm 1975
- Trong những công trình nghiên cứu trên, chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống về quá trình lãnh đạo phát triển kinh tế từ năm 1961 đến năm 1975 của Đảng bộ Hải Phòng như đề tài mà tôi đã lựa chọn
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là quá trình lãnh đạo phát triển kinh tế của Đảng bộ Hải Phòng
Trang 151975 Qua đó, khẳng định sự lãnh đạo của Đảng bộ thành phố trên lĩnh vực kinh tế
đã góp phần làm nên thắng lợi của công cuộc xây dựng và bảo vệ thành phố Cảng,
có ý nghĩa quan trọng đối với sự nghiệp xây dựng, bảo vệ miền Bắc XHCN và giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước Đồng thời, rút ra những kinh nghiệm phục
vụ cho quá trình lãnh đạo phát triển kinh tế của Đảng bộ Hải Phòng trong những hoàn cảnh tương tự
4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích nghiên cứu như đã nêu ở trên, tác giả triển khai thực hiện những nhiệm vụ nghiên cứu sau:
- Làm rõ đặc điểm và tác động từ những điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của thành phố Hải Phòng đối với sự phát triển kinh tế và vị trí chiến lược của Hải Phòng
- Khái quát một số nét cơ bản về kinh tế Hải Phòng trước năm 1961
- Phân tích, luận giải, làm rõ những chủ trương và sự chỉ đạo phát triển kinh
tế của Đảng bộ Hải Phòng trong hai giai đoạn (1961 -1965 và 1965 - 1975)
- Đánh giá thành tựu, hạn chế, đúc rút một số đặc điểm và kinh nghiệm chủ yếu
5 Cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu
5.1 Cơ sở lý luận
Đề tài dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam và tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng và chuyển hướng kinh tế trong điều kiện có chiến tranh
5.2 Phương pháp nghiên cứu
Để hoàn thành mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu, ngoài việc sử dụng rộng