HOÀN THIỆN BỘ MÁY CHÍNH QUYỀN CẤP TỈNH ĐÁP ỨNG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Chính vìvậy, từ khi khai sinh Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đến nay Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến việc củng cố, hoàn thiện bộ máy chính quyền địaphương và kết quả hoạt động

TRỊNH TUẤN THÀNH

hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh

đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa việt nam

Chuyờn ngành: Lý lu n và l ch s Nhà n c và phỏp lu t

TểM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2015

Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Ngư ờ i hư ớ ng dẫ n khoa họ c: PGS.TS Lê Thiên Hương

Phả n biệ n 1:

Phả n biệ n 2:

Phả n biệ n 3:

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện

họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Vào hồi giờ ngày tháng năm 2015

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia và

Thư viện Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chính quyền cấp tỉnh là bộ phận cấu thành quan trọng của hệ thống chínhquyền địa phương, là cầu nối trực tiếp giữa chính quyền trung ương với chínhquyền địa phương, trực tiếp chỉ đạo, giải quyết những công việc trong phạm vilãnh thổ địa phương Vì vậy, năng lực, hiệu lực và hiệu quả hoạt động của chínhquyền cấp tỉnh tác động trực tiếp đến việc phát huy quyền làm chủ tập thể củanhân dân, bảo đảm cho sự ổn định và phát triển của đất nước

Thực tiễn cho thấy ở đâu chính quyền cấp tỉnh mạnh thì ở đó các chủ

trương, chính sách, đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà nước được chấp hành

nghiêm chỉnh, quyền làm chủ của nhân dân lao động được phát huy và ở đâuchính quyền cấp tỉnh hoạt động kém hiệu lực, hiệu quả thì thì ở đó đời sống kinh

tế, văn hóa của nhân dân gặp nhiều khó khăn, trật tự an ninh mất ổn định Chính vìvậy, từ khi khai sinh Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đến nay Đảng và Nhà

nước ta luôn quan tâm đến việc củng cố, hoàn thiện bộ máy chính quyền địaphương và kết quả hoạt động của bộ máy chính quyền địa phương đã góp phần

vào nhiều thành tựu đạt được trên các lĩnh vực kinh tế - xã hội; quốc phòng - anninh; hội nhập quốc tế Tuy nhiên, trước yêu cầu cải cách hành chính nhà nước,hội nhập quốc tế và xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, bộ máy chính quyền

địa phương nói chung, bộ máy chính quyền cấp tỉnh ở nước ta nói riêng trong thời

gian qua cũng còn những tồn tại, hạn chế Đó là: cơ cấu tổ chức bộ máy chínhquyền địa phương hiện nay còn chưa có sự phân cấp rõ ràng về trách nhiệm,quyền hạn; hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy chính quyền cấp tỉnh với vai

trò là “cầu nối” giữa Trung ương và địa phương chưa đáp ứng các yêu cầu đặt ra;

vẫn còn tình trạng tham ô, lãng phí, quan liêu, tham nhũng của một số cán bộ,công chức của các cơ quan trong bộ máy nhà nước cấp tỉnh Từ năm 2005 đến

nay, để đánh giá mức độ hiệu quả của hoạt động điều hành chính sách kinh tế của

chính quyền cấp tỉnh, ở nước ta đã áp dụng 02 chỉ số là chỉ số năng lực cạnh tranhcấp tỉnh (PCI) và chỉ số cách hành chính (PAR INDEX), tuy nhiên, kết quả đánhgiá 2 chỉ số này của nhiều tỉnh trong những năm gần đây chưa tốt (ví dụ: năm

2012, có 13/63 tỉnh, thành phố xếp loại tốt về PCI; có 19/63 tỉnh xếp loại tốt vềPAR INDEX; năm 2013, có 13/63 tỉnh thành phố xếp loại rất tốt và tốt về PCI;28/63 tỉnh có kết quả PAR INDEX dưới mức trung bình của cả nước)

Nguyên nhân của thực trạng trên là do bộ máy chính quyền địa phương nóichung, bộ máy chính quyền cấp tỉnh chưa được tổ chức theo mô hình phù hợp; địa

vị pháp lý chưa được phân định cụ thể dẫn đến còn tình trạng chồng chéo công vụ,không rõ trách nhiệm; quyền tự quản và tự chủ của HĐND và hiệu quả hoạt độngcủa HĐND còn nhiều bất cập; thể chế cho tổ chức và hoạt động của bộ máy chínhquyền cấp tỉnh chưa được hoàn thiện; đội ngũ cán bộ, công chức ở nhiều tỉnh,

thành phố chưa đáp ứng được yêu cầu quản lý nhà nước trong điều kiện xây dựngNNPQ và hội nhập quốc tế; tính minh bạch, dân chủ trong bộ máy chính quyền ởnhiều địa phương chưa được đề cao…

Để khắc phục những tồn tại, hạn chế trong hoạt động của bộ máy nhà nước

nói chung, bộ máy chính quyền cấp tỉnh nói riêng đáp ứng nhu cầu mở rộng dânchủ và thực hiện quyền làm chủ trực tiếp của nhân dân và những đòi hỏi mới của

thực tiễn, Đại hội XI của Đảng đã đặt ra nhiệm vụ:“Khẩn trương nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 1992 (được sửa đổi, bổ sung năm 2001) phù hợp với tình hình mới”, trong đó có vấn đề về chính quyền địa phương Thực hiện Nghị

quyết Đại hội XI, ngày 28/11/2013, Quốc hội đã thông qua Hiến pháp năm 2013,

trong đó có một chương (Chương IX) quy định về chính quyền địa phương, tuy

nhiên, những quy định của Hiến pháp 2013 về chính quyền địa phương mới chỉdừng ở những quy định có tính nguyên tắc, quy định chung và trong quá trình triểnkhai thi hành Hiến pháp cần phải khẩn trương sửa đổi, bổ sung các văn bản quyphạm pháp luật hiện hành về chính quyền địa phương

Từ thực trạng và yêu cầu nêu trên, tác giả chọn đề tài:“Hoàn thiệ n bộ máy chính quyề n cấ p tỉ nh đáp ứ ng yêu cầ u xây dự ng Nhà nư ớ c pháp quyề n xã hộ i chủ nghĩa Việ t Nam” nhằm phân tích, đánh giá cơ sở lý luận, thực trạng hoạt

động và đưa ra các giải pháp góp phần hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh có

ý nghĩa cấp thiết cả về mặt lý luận và thực tiễn, đáp ứng yêu cầu cải cách hành

chính nhà nước, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện

nay và những năm tới

2 Mục đích, nhiệm vụ của luận án

2.1 Mụ c đích củ a luậ n án

Mục đích của luận án là đề xuất quan điểm và những giải pháp nhằm hoànthiện tổ chức và hoạt động của bộ máy chính quyền cấp tỉnh đáp ứng yêu cầu xâydựng NNPQ XHCN ở Việt Nam hiện nay

2.2 Nhiệ m vụ nghiên cứ u củ a luậ n án

- Làm rõ khái niệm, vị trí, vai trò, chức năng của bộ máy chính quyền cấptỉnh trong bộ máy nhà nước

- Xác định các yêu cầu của công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền đốivới việc hoàn thiện tổ chức và hoạt động của bộ máy chính quyền cấp tỉnh ở ViệtNam hiện nay

- Phân tích các yếu tố ảnh hưởng và các tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiệntrong tổ chức và hoạt động của bộ máy chính quyền cấp tỉnh

- Khái quát lịch sử phát triển, thực trạng về bộ máy chính quyền cấp tỉnh từ

năm 1945 đến nay và xác định những yêu cầu cần hoàn thiện bộ máy chính quyền

cấp tỉnh đáp ứng yêu cầu xây dựng NNPQ XHCN Việt Nam

- Phân tích mô hình tổ chức chính quyền cấp tỉnh của một số nước trên thếgiới và rút ra những vấn đề có thể tham khảo, vận dụng vào việc xây dựng, hoànthiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh ở Việt Nam.

- Xác định quan điểm, định hướng và đề xuất các giải pháp hoàn thiện bộmáy chính quyền cấp tỉnh ở Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đố i tư ợ ng nghiên cứ u

Luận án nghiên cứu những vấn đề lý luận về hoàn thiện bộ máy chính quyềncấp tỉnh; đánh giá thực trạng tổ chức và hoạt động của bộ máy chính quyền cấptỉnh ở nước ta trong quá trình cải cách bộ máy nhà nước và cải cách nền hànhchính quốc gia, những tồn tại và định hướng đổi mới; cơ chế, chính sách và phápluật có liên quan đến tổ chức, hoạt động của bộ máy chính quyền cấp tỉnh

3.2 Phạ m vi nghiên cứ u

Luận án được thực hiện theo mã số chuyên ngành Lý luận và lịch sử Nhà

nước và pháp luật với không gian nghiên cứu là tất cả các tỉnh, thành phố trong cảnước Thời gian nghiên cứu được giới hạn từ sau khi ban hành Hiến pháp năm

1992 đến nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở phương pháp luận cho việc nghiên cứu đề tài luận án là các quan điểm

của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà

nước ta về nhà nước và pháp luật, về xây dựng NNPQ XHCN, về cải cách bộ máy

nhà nước, nhất là đổi mới tổ chức và hoạt động của CQĐP Bên cạnh đó, tác giảLuận án cũng sử dụng các quan điểm khoa học được rút ra từ các công trìnhnghiên cứu khoa học trong nước và quốc tế

Các phương pháp nghiên cứu chủ đạo của Luận án là phương pháp duy vật

biện chứng và duy vật lịch sử Trong công trình nghiên cứu, tác giả Luận án cũng

sử dụng các phương pháp truyền thống như phương pháp lịch sử, phân tích, tổnghợp, quy nạp, so sánh, thống kê, kinh nghiệm thực tiễn tổ chức, hoạt động của bộmáy chính quyền cấp tỉnh trong quá trình cải cách bộ máy nhà nước ở nước ta hiện

nay Trong đó:

- Phương pháp lịch sử, phân tích, quy nạp được sử dụng chủ yếu tại chương 2,

nêu lên các cơ sở lý thuyết của vấn đề đặt ra, từ đó khái quát hóa thành những luậnđiểm, quan điểm làm nền tảng lý thuyết xuyên suốt toàn bộ nội dung luận án

- Phương pháp lịch sử, phân tích, tổng hợp, thống kê được áp dụng nhằmlàm rõ những nội dung của chương 3 Đây là chương đánh giá thực trạng bộ máychính quyền cấp tỉnh qua đó phát hiện được những ưu điểm, hạn chế tạo cơ sở choviệc đề xuất các giải pháp ở chương 4 Ngoài ra, phương pháp phân tích cũng

được áp dụng nhằm làm sáng tỏ những nhận định, quan điểm đã được nêu trướcđây về những vấn đề liên quan đến nội dung nghiên cứu của đề tài.

- Phương pháp phân tích, chứng minh được sử dụng chủ yếu ở Chương 4 đểlàm rõ những quan điểm, giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện bộ máy chínhquyền cấp tỉnh phù hợp với yêu cầu xây dựng NNPQ XHCN ở nước ta hiện nay

5 Những điểm mới về mặt khoa học của luận án

- Luận án sẽ là công trình nghiên cứu một cách có hệ thống và toàn diện về

vấn đề hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh từ góc độ nghiên cứu liên ngành:khoa học pháp lý và khoa học hành chính

- Trên cơ sở phân tích các quan điểm lý luận và thực tiễn, luận án đưa ra một

số vấn đề lý luận như: khái niệm, mục tiêu, yêu cầu, điều kiện bảo đảm hoàn thiện

bộ máy chính quyền cấp tỉnh ở Việt Nam

- Luận án cũng làm sáng tỏ quá trình hình thành và phát triển bộ máy chínhquyền cấp tỉnh ở Việt Nam qua các thời kỳ

- Trên cơ sở đánh giá thực trạng tổ chức và hoạt động của bộ máy chínhquyền cấp tỉnh, luận án đề xuất các quan điểm và giải pháp hoàn thiện bộ máychính quyền cấp tỉnh trong điều kiện xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam, trong

đó nêu rõ quan điểm của tác giả về mô hình tổ chức bộ máy chính quyền cấp tỉnh

ở Việt Nam

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

6.1 Ý nghĩa lý luậ n củ a luậ n án

- Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần đề xuất với Đảng, Nhà nước

phương hướng, giải pháp hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh dựa trên những

cơ sở khoa học và thực tiễn

- Kết quả nghiên cứu của luận án còn là tài liệu tham khảo cho học tập, nghiêncứu, giảng dạy ở các cơ sở đào tạo chuyên ngành luật học và hành chính học

6.2 Ý nghĩa thự c tiễ n củ a luậ n án

Việc nghiên cứu về bộ máy chính quyền cấp tỉnh trên cơ sở cách tiếp cậncủa khoa học lý luận nhà nước và pháp luật sẽ đóng góp một cách thiết thực choviệc triển khai thi hành Hiến pháp 2013, đồng thời, kết quả nghiên cứu của luận án

sẽ góp phần vào việc hoàn thiện bộ máy chính quyền địa phương nói chung, bộmáy chính quyền cấp tỉnh nói riêng ở nước ta

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục công trình nghiên cứu của tác giả

đã công bố liên quan đến luận án và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của

luận án gồm 4 chương, 10 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

Nghiên cứu vấn đề hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh cần đặt trongtổng thể đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước nói chung và bộ máychính quyền địa phương nói riêng, vì vậy, việc đánh giá tổng quan tình hìnhnghiên cứu liên quan đến đề tài tập trung vào những nội dung sau:

1.1 MỘT SỐ CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN HOÀN THIỆN BỘ MÁY NHÀ NƯỚC

Nghiên cứu các tài liệu, công trình đã được công bố liên quan đến hoànthiện bộ máy nhà nước là cơ sở, định hướng cho việc hoàn thiện bộ máy chínhquyền cấp tỉnh Những vấn đề cơ bản mà các công trình nghiên cứu về hoànthiện bộ máy nhà nước đã đề cập có thể kể đến như: các quan điểm xây dựng

nhà nước pháp quyền trong điều kiện tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng

Cộng sản Việt Nam, phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong việc tham giaquản lý, giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước; mô hình tổ chức,

phương thức hoạt động, các mối quan hệ tương tác trong vận hành của các cơ

quan trong bộ máy nhà nước; sự thống nhất phân công và phối hợp quyền lực

nhà nước trong bộ máy nhà nước; những đòi hỏi phải đảm bảo sự vận hành

khoa học, sự minh bạch trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước; yêucầu phải phân cấp quản lý nhà nước; các tiêu chỉ đảm bảo sự phân cấp, phânquyền hợp lý và mối quan hệ giữa các cơ quan nhà nước ở trung ương và bộmáy chính quyền ở địa phương

1.2 MỘT SỐ CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN BỘ MÁY CHÍNH QUYỀN CẤP TỈNH

Những công trình nghiên cứu liên quan đến bộ máy chính quyền cấp tỉnh

được công bố đã làm rõ những vấn đề cơ bản về chức năng, vị trí, vai trò của

chính quyền địa phương; mô hình tổ chức bộ máy, thể chế, sự phân chia theo đơn

vị hành chính lãnh thổ; lịch sử phát triển của chính quyền địa phương; kinhnghiệm về xây dựng, quản lý chính quyền địa phương; mô hình tổ chức chínhquyền địa phương ở từng cấp; kinh nghiệm tổ chức chính quyền địa phương ở một

số quốc gia trên thế giới; yêu cầu đổi mới, nâng cao hiệu lực, hoạt động của bộmáy chính quyền địa phương, trong đó có bộ máy chính quyền cấp tỉnh;

Những vấn đề đặt ra

Những công trình khoa học được công bố trên đây ở chừng mực nhất

định đã đề cập đến hoàn thiện bộ máy nhà nước nói chung, bộ máy chính quyền

cấp tỉnh nói riêng Tuy vậy, trong thời gian tới cần phải nghiên cứu một cách

tương đối toàn diện các vấn đề liên quan đến hoàn thiện bộ máy chính quyền

- Phân tích mô hình tổ chức chính quyền cấp tỉnh của một số nước trên thếgiới và rút ra những giá trị pháp lý và thực tiễn có thể tham khảo, vận dụng vàoviệc xây dựng, hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh ở Việt Nam

- Xác định quan điểm, định hướng và đề xuất các giải pháp hoàn thiện bộmáy chính quyền cấp tỉnh ở Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh nghiên cứu, hoànthiện bộ máy nhà nước trên cơ sở Hiến pháp sửa đổi được thông qua vào ngày28/11/2013

Trên cơ sở những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu nêu trên, luận án là

công trình khoa học nghiên cứu tương đối hệ thống và toàn diện những vấn đề đó.Tuy vậy, các công trình khoa học đã được công bố ở mục 1.1 và 1.2 là những tàiliệu tham khảo có giá trị quan trọng cho việc nghiên cứu đề tài luận án

2.1.1 Quan niệm về chính quyền địa phương

Để quản lý nhà nước và xã hội, ở mỗi quốc gia đều tổ chức, thiết kế bộ máynhà nước phù hợp với những đặc điểm, điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội

của mình và việc tổ chức các mô hình chính quyền địa phương có sự đa dạng, phụthuộc vào điều kiện lịch sử, văn hoá xã hội, tự nhiên cũng như những quan điểmnhận thức của chính quyền nhà nước cấp trên Có hai xu hướng tổ chức mô hình

chính quyền địa phương là: tổ chức chính quyền địa phương theo cấp và tổ chức chính quyền địa phương theo nguyên tắc phân quyền.

Từ việc nghiên cứu, phân tích những vấn đề cơ bản về chính quyền địa

phương, có thể quan niệm: Chính quyền địa phương là hệ thống các cơ quan nhà

nước được tổ chức phù hợp với các đặc điểm địa lý, điều kiện tự nhiên, kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội để thực hiện các chức năng quản lý nhà nước và sự phân quyền của bộ máy nhà nước ở trung ương trên phạm vi đơn vị hành chính- lãnh thổ theo quy định của pháp luật.

2.1.2 Chính quyền địa phương ở Việt Nam

2.1.2.1 Khái niệ m

Nghiên cứu lịch sử lập pháp và tổ chức bộ máy nhà nước ta từ sau Cách

mạng tháng Tám năm 1945 đến nay có thể khái niệm: Chính quyền địa phương ở Việt Nam là một bộ phận hợp thành của chính quyền nhà nước thống nhất của nhân dân, bao gồm các cơ quan đại diện quyền lực nhà nước ở địa phương do nhân dân địa phương trực tiếp bầu ra và các cơ quan, tổ chức nhà nước khác được thành lập trên cơ sở các cơ quan đại diện quyền lực nhà nước theo quy định pháp luật nhằm quản lý các lĩnh vực của đời sống xã hội ở địa phương trên cơ sở nguyên tắc tập trung dân chủ và đảm bảo lợi ích của nhân dân địa phương và lợi ích chung của cả nước.

2.1.2.2 Chứ c năng, nhiệ m vụ củ a chính quyề n đị a phư ơ ng

Từ thực tế tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương ở nước ta, chức

năng, nhiệm vụ của chính quyền địa phương có thể khái quát qua chức năng,

nhiệm vụ của HĐND và UBND Đó là:

- Chức năng đại diện: Chức năng đại diện của chính quyền địa phương thể

hiện ở vai trò đại diện cho lợi ích của địa phương, của các cộng đồng dân cư ở địa

phương và thay mặt cho cộng động dân cư để giải quyết các vấn đề thuộc thẩm

quyền được phân cấp, thẩm quyền tự quản địa phương

- Chức năng chấp hành và điều hành: Chức năng này thể hiện ở việc nhìn

nhận chính quyền địa phương trong mối quan hệ kép: vừa phụ thuộc vừa tự chủ.Việc thực hiện quyền lực nhà nước theo quan hệ cấp trên lãnh đạo, điều hành vàcấp dưới phục tùng cấp trên

- Chức năng hỗ trợ cộng đồng: Chức năng này thể hiện ở vai trò định hướng

của Nhà nước, đảm bảo tính dân chủ, minh bạch trong quản lý nhà nước để đảmbảo tính đích thực của quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân

2.1.3 Khái niệm, vị trí, vai trò, cơ cấu tổ chức bộ máy chính quyền cấp tỉnh

2.1.3.1 Khái niệ m bộ máy chính quyề n cấ p tỉ nh

Bộ máy nhà nước được tổ chức thống nhất từ trung ương đến địa phương, do

đó việc tổ chức chính quyền địa phương nhằm: (i) triển khai thực hiện các quyết định của các cơ quan nhà nước ở trung ương; (ii) để người dân tham gia vào các

hoạt động của các cơ quan nhà nước và quyết định các vấn đề liên quan đến quyền

lợi của người dân địa phương; (iii) phân cấp cho địa phương để giảm bớt công

việc cho cơ quan nhà nước ở trung ương nhằm tạo điều kiện cho các cơ quan ở

trung ương tập trung giải quyết các vấn đề có tính quốc gia và ở tầm vĩ mô; (iv)

tạo điều kiện để giải quyết hài hòa lợi ích của trung ương và của mỗi địa phươngtheo những đặc điểm, điều kiện của mỗi địa phương

Trên cơ sở xác định thẩm quyền, trách nhiệm của chính quyền cấp tỉnh, có

thể khái niệm: Bộ máy chính quyền cấp tỉnh là hệ thống cơ quan đại diện quyền lực nhà nước ở cấp tỉnh (HĐND) và các cơ quan được thành lập theo quy định pháp luật trên cơ sở HĐND (bao gồm: Thường trực HĐND cấp tỉnh, các ban của HĐND, UBND cấp tỉnh, các cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp tỉnh…) nhằm quản lý nhà nước trên các lĩnh vực của đời sống xã hội trên địa bàn cấp tỉnh, trên nguyên tắc tập trung dân chủ, sự phân cấp theo quy định của pháp luật và bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân trên địa bàn và lợi ích của nhà nước.

2.1.3.2 Vị trí, vai trò củ a bộ máy chính quyề n cấ p tỉ nh

Bộ máy chính quyền cấp tỉnh luôn giữ vị trí trung tâm và chi phối hoạt độngcủa chính quyền địa phương, đặc biệt là trong điều kiện hội nhập quốc tế, cấp tỉnhngày càng thể hiện là cấp có vị trí chiến lược, có tầm quan trọng đặc biệt trênnhiều phương diện của đời sống xã hội

Vai trò của bộ máy chính quyền cấp tỉnh thể hiện qua vai trò của HĐND vàUBND cấp tỉnh Đó là:

- HĐND cấp tỉnh có vai trò đoàn kết, tập hợp; thống nhất ý chí và hành độngcủa quần chúng, động viên được mọi nguồn lực vật chất và tinh thần của mỗi địa

phương góp phần vào thắng lợi chung của sự nghiệp cách mạng của cả nước.HĐND cấp tỉnh là cầu nối giữa chính quyền Trung ương với chính quyền địaphương; vừa bảo đảm sự tập trung thống nhất trong hoạt động của bộ máy nhà nước

trên phạm vi toàn quốc, vừa đảm bảo phát huy được nội lực từng địa phương

- UBND cấp tỉnh có vai trò là cơ quan thực hiện chức năng quản lý hành

chính nhà nước vừa do HĐND cấp tỉnh giao, vừa do Chính phủ giao; là cơ quan

hành chính nhà nước hoạt động thường xuyên ở địa phương, thực hiện việc chỉđạo, điều hành hàng ngày công việc hành chính nhà nước trên địa bàn cấp tỉnh.

2.1.3.3 Cơ cấ u tổ chứ c củ a bộ máy chính quyề n cấ p tỉ nh

Hiến pháp năm 2013 đã được ban hành quy định về chính quyền địa

phương, tuy nhiên, do chưa có các văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn thi

hành Hiến pháp 2013 nên bộ máy chính quyền cấp tỉnh vẫn được tổ chức và vận

hành theo quy định của Luật Tổ chức và hoạt động của HĐND và UBND hiện

hành, bao gồm: HĐND và UBND tỉnh

HĐND cấp tỉnh bao gồm: Chủ tịch, các Phó Chủ tịch, Thường trực HĐND;

các ban của HĐND, cơ quan chuyên môn giúp việc Thường trực HĐND gồm cóChủ tịch, các Phó Chủ tịch HĐND, thành viên của HĐND không thể đồng thời làthành viên UBND cùng cấp Đại biểu HĐND là hạt nhân cấu thành HĐND

UBND cấp tỉnh gồm: Chủ tịch, các Phó Chủ tịch, 1 Ủy viên thư ký và các

Ủy viên khác Thường trực UBND cấp tỉnh gồm Chủ tịch, các Phó Chủ tịch, và

Ủy viên thư ký

Bộ máy giúp việc của chính quyền địa phương cấp tỉnh gồm Văn phòng

Đoàn đại biểu Quốc hội và HĐND; Văn phòng UBND và các sở, ban, ngành

2.2 NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VÀ YÊU CẦU HOÀN THIỆN BỘ MÁY CHÍNH QUYỀN CẤP TỈNH

2.2.1 Sự cần thiết và ý nghĩa của việc hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh theo yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền

- Quan niệ m về Nhà nư ớ c pháp quyề n

Trên cơ sở nghiên cứu các quan điểm, các tiếp cận khác nhau, có thể đưa ra

quan điểm chung nhất về NNPQ là: “NNPQ là một hình thức tổ chức nhà nước

với sự phân công lao động khoa học, hợp lý giữa các quyền lập pháp, hành pháp

và tư pháp, có cơ chế kiểm soát quyền lực, nhà nước được tổ chức và hoạt động trên cơ sở pháp luật, nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, pháp luật có tính khách quan, nhân đạo, công bằng, tất cả vì lợi ích chính đáng của con người”.

Trong NNPQ, Hiến pháp, pháp luật có tính tối cao và là công cụ quan trọng nhất

để xác lập và phân định các quyền

- Sự cầ n thiế t và ý nghĩa củ a việ c xây dự ng Nhà nư ớ c pháp quyề n Việ t Nam

Có thể nói rằng quá trình xây dựng NNPQ ở Việt Nam là một quá trình lịch

sử được bắt đầu ngay từ Tuyên ngôn độc lập năm 1945 và Hiến pháp năm 1946với việc thể hiện nguyên tắc phân quyền trong bộ máy nhà nước, được thể hiện từ

khi thành lập và trong quá trình phát triển với vị thế là nhà nước hợp hiến, hợppháp; bộ máy nhà nước được tổ chức và hoạt động trên cơ sở các quy định củaHiến pháp và pháp luật và luôn vận hành trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật.

Điểm khác biệt của NNPQ XHCN Việt Nam so với các nhà nước pháp

quyền ở các nước khác là ở cơ chế vận hành của nhà nước, đó là cơ chế phâncông, phối hợp giữa các cơ quan trong thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư

pháp để bảo đảm quyền lực nhà nước là thống nhất Do đó, yêu cầu xây dựng Nhànước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là tất yếu khách quan; là cơ sở cho

việc thực hiện quyền lực cũng như thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mọi chủthể trong xã hội

2.2.2 Yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền đối với hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh

Hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh đáp ứng yêu cầu xây dựng và hoànthiện NNPQ XHCN phải đáp ứng các yêu cầu sau:

- Bộ máy chính quyền cấp tỉnh trong nhà nước pháp quyền phải được tổchức và hoạt động theo nguyên tắc phân quyền, các địa phương phải chịu tráchnhiệm về các hoạt động của mình theo quy định của pháp luật

- Bộ máy tổ chức và hoạt động của chính quyền cấp tỉnh phải được tổchức với các mô hình đa dạng, phù hợp với đặc điểm, điều kiện thực tế của từng

địa phương

- Cần có các quy định minh bạch về phân cấp phân quyền giữa trung ươngvới cấp tỉnh theo nguyên tắc: những vấn đề nào chính quyền cấp tỉnh có thể làmtốt thì chính quyền cấp tỉnh có quyền quyết định và tự chịu trách nhiệm về quyết

định của mình

- Hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh phải trên cơ sở dân chủ để chínhquyền cấp tỉnh được tổ chức và hoạt động phải thực sự do nhân dân địa phươngquyết định; cán bộ, công chức thực sự là công bộc của nhân dân

- Bộ máy chính quyền cấp tỉnh được tổ chức và hoạt động trên các nguyêntắc của Nhà nước văn minh, hiện đại với các tiêu chí pháp quyền, minh bạch vàtrách nhiệm trước nhân dân

2.2.3 Các tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh theo yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền

Đánh giá mức độ hoàn thiện của bộ máy chính quyền cấp tỉnh theo yêu cầu

xây dựng NNPQ cần dựa trên các tiêu chí sau:

- Tính đại diện cho quyền lực nhà nước và đại diện ý chí, nguyện vọng, lợiích của cộng đồng dân cư trên địa bàn tỉnh.

- Tính độc lập, tự chủ, tự quản của bộ máy chính quyền cấp tỉnh

- Hiệu lực, hiệu quả thực hiện các chủ trương, đường lối, chính sách, phápluật của Đảng và Nhà nước trên địa bàn cấp tỉnh và khả năng điều hành, kiểm soát,phối hợp hoạt động với các cơ quan nhà nước trên địa bàn và thuộc thẩm quyềnquản lý

2.2.4 Những bảo đảm cho việc hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền

Việc xây dựng và hoàn thiện bộ máy chính quyền cấp tỉnh đáp ứng yêu cầuxây dựng Nhà nước pháp quyền cần có những bảo đảm sau:

- Bảo đảm về chính trị: Đối với bộ máy chính quyền cấp tỉnh, sự lãnh đạo

của Đảng chính là yếu tố quan trọng đầu tiên quyết định chất lượng, hiệu lực, hiệuquả của hoạt động này Mọi hoạt động bộ máy chính quyền cấp tỉnh đều phải căn

cứ vào tư tưởng chỉ đạo của các cấp uỷ Đảng

- Bảo đảm về pháp luật: Để nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ

máy chính quyền cấp tỉnh thì trước hết phải ban hành đầy đủ các quy định phápluật về tổ chức và hoạt động của bộ máy chính quyền cấp tỉnh

- Bảo đảm về tổ chức bộ máy và đội ngũ cán bộ, công chức: Để đảm bảo

hiệu quả hoạt động của bộ máy chính quyền cấp tỉnh đòi hỏi phải có một bộ máy

được tổ chức hợp lý và đồng bộ; đủ khả năng thực hiện một cách tốt nhất chứcnăng, nhiệm vụ, thẩm quyền được giao

- Bảo đảm về cơ sở vật chất - kỹ thuật, khoa học - công nghệ: Hoàn thiện bộ

máy chính quyền cấp tỉnh hướng đến một nền hành chính hiện đại đòi hỏi cần phải

có sự đầu tư thỏa đáng về cơ sở vật chất cũng như trang thiết bị nhằm bảo đảmhiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, dặc biệt là việc ứng dụng công nghệ thông tinvào hoạt động quản lý

2.3 MÔ HÌNH T CH C B MÁY CHÍNH QUY N C P T NH

M T S N C TRÊN TH GI I VÀ NH NG GIÁ TR THAM KH O CHO

VI T NAM

Trên cơ sở nghiên cứu mô hình tổ chức bộ máy chính quyền cấp tỉnh ở một

số nước trên thế giới (như: Cộng hòa Pháp, Thụy Điển, Đan Mạch, Italia, Hoa Kỳ,Liên hiệp Vương Quốc Anh và Bắc Ailen, Trung Quốc, Inđônêxia, Thái Lan,

Nhật Bản, Hàn Quốc với những đặc điểm, điều kiện khác nhau), luận án rút ra một

số nhận xét có thể áp nghiên cứu áp dụng trong quá trình hoàn thiện bộ máy chínhquyền cấp tỉnh ở Việt Nam như sau:

Thứ nhất, mô hình tổ chức chính quyền địa phương một số nước trên thế

giới được tổ chức rất đa dạng, tuỳ thuộc vào quan điểm chính trị của các nhà quản

lý và cách thức áp dụng nguyên tắc tổ chức chính quyền địa phương

Thứ hai, mỗi nước có những đặc điểm khác nhau về điều kiện địa lý, kinh tế,

tự nhiên, văn hoá, truyền thống… nên không có một mô hình chung thống nhất chochính quyền địa phương nói chung, chính quyền địa phương cấp tỉnh nói riêng

Thứ ba, tổ chức bộ máy chính quyền địa phương của các nước có xu hướng

dựa trên sự phân chia quyền lực theo nguyên tắc pháp quyền; đề cao tính đại diệncủa chính quyền địa phương (nhất là cấp tỉnh với vai trò là cấp trung gian giữa

trung ương và địa phương) của nhân dân, thực hiện phân quyền mạnh hơn cho địaphương và tăng cường sự giám sát của các cơ quan nhà nước cấp trên

Thứ tư, trong bộ máy chính quyền, cấp tỉnh nhìn chung được coi là cấp có

vai trò quan trọng trong việc kết nối giữa chính quyền nhà nước ở Trung ương với

địa phương

Thứ năm, trong điều kiện hội nhập quốc tế, để thực hiện tốt các nhiệm vụ

của chính quyền địa phương, đòi hỏi chính quyền địa phương, đặc biệt là cấp tỉnhphải tự đổi mới cách điều hành và quản lý cho phù hợp

Thứ sáu, ở một số nước, nông thôn được tách biệt khỏi đô thị nên mô hình

tổ chức chính quyền nông thôn được xác định có những nét khác biệt nhất định sovới chính quyền đô thị

Chương 3 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN VÀ THỰC TRẠNG

BỘ MÁY CHÍNH QUYỀN CẤP TỈNH Ở VIỆT NAM

3.1 KHÁI LƯỢC SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN BỘ MÁY CHÍNH QUYỀN CẤP TỈNH Ở NƯỚC TA TỪ NĂM 1945 ĐẾN NAY

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, luận án tập trung nghiên cứu, đánh giá

về những kinh nghiệm lịch sử tổ chức bộ máy chính quyền cấp tỉnh thông qua 5dấu mốc lập pháp quan trọng là Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992 và Hiến phápsửa đổi năm 2013