CHƯƠNG 1: NHỮNG BÀI HỌC RÚT RA TRONG QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN TÁC PHẨM Để có được một tác phẩm báo chí hoàn chỉnh đến với độc giả, phóng viên phải trải qua các công đoạn: Xác định đề tài => Xâm nhập thực tế để thu thập thông tin => Thẩm định, xử lý thông tin => Viết bài. Tuy nhiên, qua quá trình xâm nhập thực tế, phóng viên có thể phát hiện ra những đề tài lý thú. Vì thế, quá trình xác định đề tài hoặc thu thập thông tin có thể đổi chỗ cho nhau. 1.1 Kỹ năng lựa chọn đề tài, thu thập thông tin Đề tài của một bài báo phải mang tính thời sự, có tầm ảnh hưởng lớn đến độc giả và phải được độc giả quan tâm. Khi đã xác định được đề tài, phóng viên cần xâm nhập thực tế để thu thập thông tin. Nhà báo thu thập thông tin thông qua sách, báo, thông cáo báo chí, các cơ quan nhà nước, tổ chức và cá nhân… Để thu thập thông tin cho một bài viết thì phỏng vấn là một bước không thể thiết được. Nó cũng đòi hỏi người viết biết cách sử dụng các nguồn tin khác nhau đã có sẵn. Một phóng viên giỏi biết rằng viết báo mà chỉ dựa trên một nguồn thông tin đơn thuần sẽ cho ra một bài viết không có chất lượng. Thường thì những bài báo như vậy không đáng đăng. Ngay cả khi muốn khắc họa chân dung một nhân vật cũng phải dựa trên nhiều nguồn tin, chứ không nên chỉ khai thác duy nhất một nhân vật đó. Để có cái nhìn toàn diện và đầy đủ, việc tiếp cận với những cá nhân có liên quan hoặc có biết đến nhân vật là một công việc quan trọng. Thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau là chìa khóa để cho ra đời một bài viết hay và truyền thông có hiệu quả. Đó là cách tốt nhất đảm bảo sự chính xác của bài viết. Khi càng nhiều nguồn tin được phối kiểm và so sánh, độ chính xác sẽ càng cao. Trong điều tra, tất nhiên, nguồn tin là cần thiết. Nhưng một phóng viên giỏi biết là trong bất kỳ bài viết nào, dù ngắn hay dài, đưa ra được thông tin đa chiều là cực kỳ quan trọng. Hơn nữa, thông tin nhiều chiều tạo sự tin cậy cho người đọc. Báo chí phải lấy nền tảng là sự tín nhiệm. Nếu thiếu nó, thì bất kỳ báo, tạp chí, truyền hình, hay báo trực tuyến cũng khó mà sống nổi với bạn đọc. Số lượng nguồn tin tiềm năng có thể khai thác theo cách thức truyền thống và dễ nhận thấy như: từ điển bách khoa, trên mạng, dữ liệu máy tính. Trong chương này, chúng ta cùng nhau tìm hiểu các nguồn thông tin tiềm năng. Phóng viên giỏi tìm cách sử dụng chúng thường xuyên. Chất lượng của cuộc phỏng vấn sẽ quyết định sự thành công hay thất bại của một bài báo. Chính vì thế, kỹ năng thực hiện một cuộc phỏng vấn là vô cùng quan trọng. Dưới đây là những kinh nghiệm em đã rút ra được trong quá trình phỏng vấn: Nghiên cứu kỹ chủ đề Một điều sơ đẳng song không phải ai cũng nghĩ đến khi chuẩn bị có một cuộc phỏng vấn! Có người cứ thong dong tay đút túi quần, đến nơi thì chĩa máy ghi âm ghi lại tuốt luốt và về nhà mới giải băng, viết tin. Tốt nhất phải hiểu rõ vấn đề, tìm kiếm trước thông tin mới nhất cũng như thông tin background về chủ đề đó từ kho tư liệu của chính tờ báo, các thư viện hay liên hệ với các nguồn khác. Lập sẵn một danh sách các câu hỏi Phải xác định xem mình muốn biết gì từ người được phỏng vấn và sắp xếp sẵn các câu hỏi một cách logic để không bị hỏi lộn xộn, lung tung. Người thông minh có thể sắp sẵn trong đầu nhưng tốt nhất là cứ viết ra các câu hỏi một cách vắn tắt và cụ thể. Nếu muốn mang một tài liệu nào đó cho người được phỏng vấn xem, hãy nhớ kèm danh sách các câu hỏi liên quan. Nếu muốn người được phỏng vấn trả lời hay nhận xét về một điều gì đó được viết ở một tài liệu khác
Trang 1PHẦN MỞ ĐẦU
Là sinh viên năm thứ 4, chuyên ngành Báo mạng điện tử Khoa Phát thanh -Truyền hình; vừa mới kết thúc đợt thực tập dài 12 tuần tại Báo điện tử VietnamPlus trực thuộc Thông tấn xã Việt Nam; bản thân em xin được gửi lời cảm ơn trân trọng nhất đến Khoa Phát thanh - Truyền hình, Báo điện tử VietnamPlus đã tạo điều kiện cho em có cơ hội tiếp xúc với nghề báo, được cọ sát với thực tiễn để thêm hiểu nghề, thêm yêu nghề, được học hỏi, để chúng em có những hành trang trên con đường sự nghiệp trong tương lai không xa
Trang 2PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: NHỮNG BÀI HỌC RÚT RA TRONG QUÁ TRÌNH THỰC
HIỆN TÁC PHẨM
Để có được một tác phẩm báo chí hoàn chỉnh đến với độc giả, phóng viên phải trải qua các công đoạn: Xác định đề tài => Xâm nhập thực tế để thu thập thông tin => Thẩm định, xử lý thông tin => Viết bài Tuy nhiên, qua quá trình xâm nhập thực tế, phóng viên có thể phát hiện ra những đề tài lý thú Vì thế, quá trình xác định đề tài hoặc thu thập thông tin có thể đổi chỗ cho nhau
1.1 Kỹ năng lựa chọn đề tài, thu thập thông tin
Đề tài của một bài báo phải mang tính thời sự, có tầm ảnh hưởng lớn đến độc giả và phải được độc giả quan tâm
Khi đã xác định được đề tài, phóng viên cần xâm nhập thực tế để thu thập thông tin Nhà báo thu thập thông tin thông qua sách, báo, thông cáo báo chí, các cơ quan nhà nước, tổ chức và cá nhân… Để thu thập thông tin cho một bài viết thì phỏng vấn là một bước không thể thiết được Nó cũng đòi hỏi người viết biết cách sử dụng các nguồn tin khác nhau đã có sẵn
Một phóng viên giỏi biết rằng viết báo mà chỉ dựa trên một nguồn thông tin đơn thuần sẽ cho ra một bài viết không có chất lượng Thường thì những bài báo như vậy không đáng đăng Ngay cả khi muốn khắc họa chân dung một nhân vật cũng phải dựa trên nhiều nguồn tin, chứ không nên chỉ khai thác duy nhất một nhân vật đó Để có cái nhìn toàn diện và đầy đủ, việc tiếp cận với những cá nhân có liên quan hoặc có biết đến nhân vật là một công việc quan trọng Thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau là chìa khóa để cho ra đời một bài viết hay và truyền thông có hiệu quả Đó là cách tốt nhất đảm bảo sự chính xác của bài viết Khi càng nhiều nguồn tin được phối kiểm và so sánh, độ chính xác sẽ càng cao
Trang 3Trong điều tra, tất nhiên, nguồn tin là cần thiết Nhưng một phóng viên giỏi biết là trong bất kỳ bài viết nào, dù ngắn hay dài, đưa ra được thông tin đa chiều là cực kỳ quan trọng Hơn nữa, thông tin nhiều chiều tạo sự tin cậy cho người đọc Báo chí phải lấy nền tảng là sự tín nhiệm Nếu thiếu nó, thì bất kỳ báo, tạp chí, truyền hình, hay báo trực tuyến cũng khó mà sống nổi với bạn đọc Số lượng nguồn tin tiềm năng có thể khai thác theo cách thức truyền thống và dễ nhận thấy như: từ điển bách khoa, trên mạng, dữ liệu máy tính Trong chương này, chúng ta cùng nhau tìm hiểu các nguồn thông tin tiềm năng Phóng viên giỏi tìm cách sử dụng chúng thường xuyên
Chất lượng của cuộc phỏng vấn sẽ quyết định sự thành công hay thất bại của một bài báo Chính vì thế, kỹ năng thực hiện một cuộc phỏng vấn là vô cùng quan trọng Dưới đây là những kinh nghiệm em đã rút ra được trong quá trình phỏng vấn:
Nghiên cứu kỹ chủ đề
Một điều sơ đẳng song không phải ai cũng nghĩ đến khi chuẩn bị có một cuộc phỏng vấn! Có người cứ thong dong tay đút túi quần, đến nơi thì chĩa máy ghi
âm ghi lại tuốt luốt và về nhà mới giải băng, viết tin Tốt nhất phải hiểu rõ vấn đề, tìm kiếm trước thông tin mới nhất cũng như thông tin background về chủ đề đó từ kho tư liệu của chính tờ báo, các thư viện hay liên hệ với các nguồn khác
Lập sẵn một danh sách các câu hỏi
Phải xác định xem mình muốn biết gì từ người được phỏng vấn và sắp xếp sẵn các câu hỏi một cách logic để không bị hỏi lộn xộn, lung tung Người thông minh có thể sắp sẵn trong đầu nhưng tốt nhất là cứ viết ra các câu hỏi một cách vắn tắt và cụ thể Nếu muốn mang một tài liệu nào đó cho người được phỏng vấn xem, hãy nhớ kèm danh sách các câu hỏi liên quan Nếu muốn người được phỏng vấn trả lời hay nhận xét về một điều gì đó được viết ở một tài liệu khác
Trang 4thì luôn nhớ mang theo một bản copy hay viết lại chính xác về điều đó trong sổ tay của bạn
Lên kế hoạch trước
Việc thu xếp cuộc phỏng vấn cũng nên tiến hành chu đáo Phải giới thiệu bản thân và mục đích viết bài một cách rõ ràng, cũng như lý do tại sao lại muốn phỏng vấn họ: “Tôi đang viết bài về tư nhân hóa liên quan đến nhiều công ty và tôi muốn biết kinh nghiệm của công ty ông?” Hãy hẹn chính xác giờ, địa điểm, ngày phỏng vấn, và nên gọi lại để xác nhận nếu hẹn quá xa
Có tác phong chuyên nghiệp
Nên đến đúng giờ và ăn mặc phù hợp Có thể bắt đầu cuộc phỏng vấn bằng một cuộc trò chuyện nhẹ nhàng để người được phỏng vấn cảm thấy thoải, nhưng nhớ là rất ngắn gọn Trước hết cần nhắc lại mục đích của cuộc phỏng vấn: “Như đã nói qua điện thoại, tôi đang viết bài về ” Hãy ghi lại chính xác tên, chức danh, tên công ty ngay lúc bắt đầu cuộc phỏng vấn để khỏi quên, tốt nhất là xin danh thiếp và kiểm tra với người được phỏng vấn xem có thay đổi gì về chức danh, phòng ban họ đang làm và số điện thoại liên hệ hay không
Giữ đúng chủ đề của cuộc phỏng vấn
Cố gắng hỏi những câu hỏi đã chuẩn bị sẵn, nhưng cũng không nên là nô lệ của chúng Hãy nghe người được phỏng vấn nói, và đặt những câu hỏi tiếp theo dựa trên những gì mà người đó đang nói đến Đừng để người được phỏng vấn đi quá
xa chủ đề hay lạc đề nhưng cũng nên nhã nhặn trong cách đưa họ quay lại với chủ đề chính của cuộc phỏng vấn bằng cách nói “Vấn đề ông đang nêu khá thú vị nhưng chúng ta có thể quay trở lại vấn đề ”
Hãy để người được phỏng vấn nói
Đừng đưa ra ý kiến riêng và đừng hỏi những câu dài dòng Thậm chí khi kết thúc cuộc phỏng vấn cũng nên tránh đưa ra chủ kiến của phóng viên Nếu bị buộc phải nhận xét về một điều gì đó, hãy nói với người được phỏng vấn là bạn thấy ý kiến của cả hai phía đều có giá trị Cần nhớ là luôn đưa ra câu hỏi một
Trang 5cách trung lập (“Một số người nói là tình hình tài chính của công ty A hết sức nguy ngập, ông/bà có đồng ý với ý kiến đó không?”)
Giải thích rõ ràng những nguyên tắc cơ bản
Khi người được phỏng vấn không muốn một số điều mà họ nói được trích dẫn vào bài viết, hãy giải thích một cách rõ ràng nhưng lịch sự về những nguyên tắc của tờ báo Tuyệt đối không đề cập đến việc sẽ không trích dẫn thông tin người được phỏng vấn cung cấp, trừ trường hợp người được phỏng vấn yêu cầu Thông thường, tất cả các thông tin sẽ đều được trích dẫn trong bài báo
Ghi lại những quan sát riêng
Nhớ ghi lại những chi tiết như vẻ ngoài của văn phòng, người được phỏng vấn đang mặc đồ gì, thái độ khi đó ra sao, v,v – nói tóm lại là bất cứ điều gì có thể làm sinh động thêm cho bài viết Hãy ghi lại, đừng bao giờ chỉ dựa vào trí nhớ của mình
Đừng tự lừa bản thân
Nếu không hiểu một điều gì đó, hãy đề nghị người được phỏng vấn giải thích rõ ràng Chớ làm ra vẻ biết nhiều hơn những điều mình thực sự biết, trừ khi nghĩ rằng đó là điều lẽ ra phải đọc và tìm hiểu trong lúc chuẩn bị nhưng bây giờ mới phát hiện biết mình là thiếu sót Nếu nghe không kịp điều gì đó, hãy đề nghị người được phỏng vấn nhắc lại
Kết thúc cuộc phỏng vấn
Hãy nói với người được phỏng vấn là bạn cần lướt qua các vấn đề đã hỏi xem có quên điều gì không Thậm chí hãy hỏi thẳng người được phỏng vấn: “Có điều gì đó mà ông/bà muốn nói thêm mà tôi chưa hỏi không?” và nếu có thể thì đề nghị: “Có ai đó khác mà tôi cần phải nói chuyện với không, hay có tài liệu gì mà tôi cần phải đọc để làm rõ, hiểu rõ những gì mà chúng ta đang nói không?” Hãy kiểm tra lại tất cả các số liệu, con số, ngày giờ, hay địa điểm (các chi tiết nhỏ nhưng quan trọng) Cũng nên xin phép rằng có thể bạn sẽ phải gọi điện lại cho họ để hỏi thêm một vài điều
1.2 Kỹ năng thẩm định nguồn tin
Trang 6Sau khi đã thu thập được thông tin, nhà báo phải thẩm định nguồn tin xem
nguồn tin nào chính xác, tin cậy; nguồn tin nào nên dùng và nguồn tin nào không nên dùng
Những người đã quen với kiểu làm việc của thời đại a còng thấy rằng họ luôn có một trợ thủ đắc lực, lại được cái hay là phụng sự hết mình mà chẳng đòi tiền công Chỉ cần gõ vài từ khóa, sử dụng các công cụ tìm kiếm của thế giới như Google, MSN, Altavista, Yahoo hay các công cụ tìm kiếm của Việt Nam như Vinaseek thì trước mắt là hàng triệu trang thông tin
Đương nhiên, cách thức để nhanh chóng tìm ra thông tin mình cần trong cả cái đống tả pí lù đó cũng là một vấn đề, song khó khăn hơn chính là cách thẩm định những nguồn tin vô tư và không mất tiền này Nếu sử dụng đúng, ta sẽ có một bài viết chững chạc, nhiều thông tin, nếu trích dẫn sai thì bên cạnh những tác động xấu gián tiếp có thể có đối với vấn đề hoặc đối tượng của bài viết, thì kẻ chịu hậu quả trực tiếp chính là bản thân ta
Vậy có cách nào để các nhà báo biết được thông tin này hay bài viết kia trên mạng là có thể dùng được? Dưới đây là một số chỉ dẫn để kiểm tra:
+ Kiểm tra độ tin cậy về người hoặc cơ quan đăng tải tài liệu đó Ai gửi văn bản đó lên mạng? Họ có nêu rõ danh tính không?
+ Có số điện thoại hay địa chỉ email trên trang Web đó để trực tiếp kiểm tra tính xác thực của thông tin hay không?
+ Cơ quan nào phụ trách website đó? Cũng cần xem kỹ phần giới thiệu trong mục “About Us”
+ Trên website phải nêu rõ các mục tiêu của tổ chức đó, và những mục tiêu này phải nhất quán với các mục tiêu đăng tải ở các nơi khác Nói chung phải là một website chi tiết với phong cách và nội dung "có tầm cỡ"
Trang 7+ Phân biệt rõ giữa thông tin và ý kiến riêng của người viết.
+ Kiểm tra đường dẫn (URL) – có thể nhanh chóng biết được một số thông tin khi nhìn vào đường dẫn của một website
Một (đường dẫn) tên miền có đuôi com mà đơn thuần chỉ nhằm vào mục tiêu kiếm lợi nhuận có thể sẽ cung cấp những thông tin định kiến;
Các tên miền có đuôi org thường được coi là phi lợi nhuận, nhưng lại hô hào cho chủ trương riêng – tuy nhiên có thể có lợi cho một khía cạnh phê bình trong chủ đề của bạn;
Các tên miền có đuôi edu có thể là website của một trung tâm nghiên cứu, một học viện hay thậm chí của một học sinh – vì thế nên kiểm tra kỹ Thông thường tên miền có ký hiệu ~ là directory của cá nhân
+ Nếu website đó trích dẫn thông tin từ nguồn khác thì phải kiểm tra
+ Nếu không thấy số để liên hệ trên trang web này thì dùng phím backspace xóa dần trên đường dẫn cho tới khi tìm được một địa chỉ email hoặc một số điện thoại
+ Kiểm tra mức độ cập nhật và tính chính xác của tài liệu - cần lưu ý xem tài liệu bị “lạc hậu” tới mức nào
+ Kiểm tra xem đường link dẫn tới đâu Nếu nối với các website đáng tin cậy thì đó là một dấu hiệu nữa rằng trang này có giá trị
Nhà báo Mỹ Anna Quindlen nói rằng: "Làm phóng viên thì công việc chủ yếu là chuẩn hóa thông tin" Nói cách khác, như một nhà báo lão thành của Việt Nam thì "nhà báo phải tra cứu suốt đời, không chỉ thẩm định thông tin hiện tại, mà còn phải kiểm tra cả thông tin trong quá khứ…"
Trang 8Việc thẩm định nguồn tin không phải chỉ là đúng hay sai mà còn là đúng về bản chất hay chưa Về điều này, nhà báo Đỗ Phượng chia sẻ: Sự sai sót sẽ gõ cửa không phải chỉ các nhà báo trẻ mà cả những người có kinh nghiệm Bởi lẽ người làm báo luôn thường trực thói quen muốn thông tin nhanh, nhất là những thông tin phù hợp với mục đích bài viết, chương trình của mình Những sai sót phần lớn không phải có dụng ý xấu Vì vậy, vấn đề cốt lõi là ý thức trách nhiệm của người làm báo Cũng cần có bản lĩnh để không chạy theo thời hạn đăng bài, để trình bày thẳng thắn những nghi ngờ của mình về một vấn đề nào đó Vì làm báo là làm suốt đời, chứ không phải chỉ là một lần!
1.3 Viết bài là một công đoạn quan trọng của một bài báo
Phải biết lựa chọn và sắp xếp các chi tiết trong một bài báo Bên cạnh đó, nhà báo cần phải giữ gìn và phát huy sự trong sáng của tiếng Việt Ngôn ngữ trong sáng, dễ hiểu Văn phong phải mạch lạc Tít và sapo phải hấp dẫn
Tít (đầu đề) cho độc giả biết chuyện gì đã xảy ra và vì sao độc giả phải quan
tâm tới nó Tít là phần độc giả đọc trước tiên Nếu bạn viết hay độc giả có thể sẽ tiếp tục đọc bài báo Nếu bạn viết hỏng, toàn bộ bài báo công phu của bạn sẽ bị bỏ qua Vì vậy hãy dành nhiều công sức để viết tít Đừng coi tít là phần phụ cần hoàn thành gấp rút sau khi bạn đã viết xong bài báo Một tít cần đảm bảo 4 yêu cầu: trung thực, hấp dẫn, chính xác, trình bày đẹp
Sapô phải "đội mũ cho bài báo mà không che khuất nó" Nếu một vài dòng của
sapô đã đủ cho một độc giả không có nhiều thời gian, thì mục đích của nó không phải là nói với người đó rằng phần còn lại của bài báo không có gì đáng quan tâm cả Trái lại, nó phải làm cho người ta muốn đọc và muốn biết thêm chi tiết
Trang 9Mở đầu và kết thúc sao cho hấp dẫn
Mở đầu: Đanh thép, cô đọng, nhịp nhàng, đó nhất thiết phải là một câu ngắn Các từ ngữ đi thẳng vào vấn đề, sao cho độc giả hiểu ngay chủ đề của bài báo Mở đầu phải độc lập với các tít, sapô và viết một cách tự do Đây là một mẹo viết thu hút sự quan tâm chú ý của độc giả Đây là sản phẩm của trí tưởng tượng sáng tạo của mỗi người
Kết bài: Yêu cầu cũng giống như với phần mở đầu Mạnh mẽ, dứt khoát, kết luận phải dùng câu ngắn, hình tượng, độc đáo Nó đem lại cảm tưởng cuối cùng Thông thường, trước phần kết có hai hoặc ba câu, cũng ngắn, chuẩn bị cho "kết luận của kết luận" Đôi khi chỉ cần một hay hai chữ là đủ
Trang 10CHƯƠNG 2: KHẢO SÁT, ĐÁNH GIÁ CHUYÊN MỤC ĐỜI SỐNG CỦA BÁO ĐIỆN TỬ VIETNAMPLUS – THÔNG TẤN XÃ VIỆT NAM 2.1 Giới thiệu về Thông tấn xã Việt Nam
Ngày 15/9/1945, Việt Nam Thông tấn xã, với tên viết tắt bằng tiếng Việt là VNTTX, bằng tiếng Anh là VNA và bằng tiếng Pháp là AVI đã phát đi toàn thế giới bằng ba thứ tiếng Việt, Anh và Pháp bản Tuyên ngôn độc lập lịch sử do Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc tại Quảng trường Ba Đình khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa Từ đó, ngày 15/9 trở thành Ngày truyền thống của ngành thông tấn
Sau ngày đất nước thống nhất, Thông tấn xã Giải phóng (thành lập ngày 12/10/1960) - cơ quan thông tin chính thức của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam và Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam - đã hợp nhất với Việt Nam Thông tấn xã Theo Nghị quyết số 84/UBTVQH ngày 12/5/1977 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam, Việt Nam Thông tấn xã (VNTTX) được đổi thành Thông tấn xã Việt Nam (TTXVN)
Là cơ quan sự nghiệp thuộc Chính phủ, TTXVN thực hiện chức năng thông tấn Nhà nước trong việc phát tin, văn kiện chính thức của Đảng và Nhà nước; cung cấp thông tin phục vụ yêu cầu lãnh đạo của Đảng và quản lý Nhà nước; thu thập, phổ biến thông tin bằng các loại hình báo chí phục vụ các đối tượng có nhu cầu ở trong và ở nước ngoài
Để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ được giao, ngoài cơ quan Tổng xã tại Hà Nội, với các đơn vị giúp việc Tổng Giám đốc, các ban biên tập tin, ảnh, các tòa soạn báo, bản tin chuyên đề, các Trung tâm kỹ thuật- dịch vụ (kỹ thuật, dữ
kiện-tư liệu, nghe-nhìn, bồi dưỡng nghiệp vụ và hợp tác quốc tế), Nhà xuất bản và các doanh nghiệp, TTXVN còn có các cơ quan đại diện tại Thành phố Hồ Chí