Ngoại giao văn hóa trong việc gia tăng “sức mạnh mềm” của Nhật Bản ở Việt Nam từ năm 2004 đến nay

Ngoại giao Văn hóa từ lâu được coi là “sức mạnh mềm” hay “quyền lực mềm”, giữ một vị trí quan trọng trong chính sách đối ngoại của nhiều quốc gia, là một trong những phương tiện góp phần bảo vệ an ninh, nâng cao hình ảnh, tăng cường ảnh hưởng chính trị của quốc gia đối với quốc tế. Sức mạnh mềm đã được nhiều nước sử dụng trong chính sách đối ngoại của mình, điển hình là Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc, Pháp, Singapore, Hàn Quốc… Trên thực tế đã có những cuộc chạy đua ngầm về sức mạnh mềm giữa các quốc gia. Nhiều nước đã sử dụng sức mạnh mềm như một hướng chủ đạo trong quan hệ quốc tết thế kỉ XXI.

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết

Ngoại giao Văn hóa từ lâu được coi là “sức mạnh mềm” hay “quyền lựcmềm”, giữ một vị trí quan trọng trong chính sách đối ngoại của nhiều quốcgia, là một trong những phương tiện góp phần bảo vệ an ninh, nâng cao hìnhảnh, tăng cường ảnh hưởng chính trị của quốc gia đối với quốc tế

Sức mạnh mềm đã được nhiều nước sử dụng trong chính sách đối ngoại củamình, điển hình là Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc, Pháp, Singapore, HànQuốc… Trên thực tế đã có những cuộc chạy đua ngầm về sức mạnh mềmgiữa các quốc gia Nhiều nước đã sử dụng sức mạnh mềm như một hướngchủ đạo trong quan hệ quốc tết thế kỉ XXI

Để tăng cường sức mạnh trong quan hệ quốc tế và loại dần sự phụ thuộc vào

Mỹ, Nhật Bản đã và đang nỗ lực khẳng định mình không chỉ là người khổng

lồ về kinh tế Nhật Bản đang ra sức gây ảnh hưởng tới các nước châu Áthông qua ngoại giao Văn hóa Trong đó, Việt Nam là một quốc gia khôngthể bỏ qua trong chiến lược phát triển sức mạnh mềm của Nhật Bản

Với những chiến lược phát triển ngoại giao văn hóa tại Việt Nam, Nhật Bản

đã thu lại nhiều lợi ích chính trị cũng như kinh tế, đặc biệt sự phát triển ngàycàng cao giữa chính phủ hai nước trong những năm trở lại đây

Ngoại giao văn hóa không thể thiếu đối với Nhật Bản và các nước trên thếgiới trong sự phát triển và duy trì các mối quan hệ đa cực Ngoại giao vănhóa ảnh hưởng đến mọi vấn đề chính trị- xã hội và chính vì vai trò không thể

thiếu của sức mạnh mềm này, tôi lựa chọn đề tài “Ngoại giao văn hóa trong việc gia tăng “sức mạnh mềm” của Nhật Bản ở Việt Nam từ năm 2004 đến nay”

2 Tình hình nghiên cứu

Ngoại giao văn hóa của Nhật Bản không còn là đề tài mới, đề tài này đã thuhút sự quan tâm của nhiều học giả, chuyên gia, nhà báo trong và ngoài nướcthông qua các bài nghiên cứu, bài báo, sách và các bài viết đánh giá…

Trong đó có thể kể đến bài viết “Quan điểm của Nhật Bản và Hàn Quốc về quyền lực mềm” của TS Hoàng Minh Lợi đăng trên Tạp chí Nghiên cứu

Đông Bắc Á

Luận văn Thạc sĩ “Sức mạnh mềm Nhật Bản những năm đầu thế kỉ 21” của

Võ Thị Mai Thuận – Đại học Quốc gia Hà Nội

Và nhiều các bài nghiên cứu, bài báo có liên quan đến quyền lực mềm vàngoại giao văn hóa của Nhật Bản Tất cả các bài nghiên cứu trên đều nêulên vai trò, cách thức hoạt động của ngoại giao văn hóa Nhật Bản trong giaiđoạn mới Tuy nhiên chưa có đề tài nào nghiên cứu và đề cập đến vấn đề

“Ngoại giao văn hóa trong việc gia tăng “sức mạnh mềm” của Nhật Bản ở Việt Nam từ năm 2004 đến nay”.

3 Mục đích nghiên cứu

Tiểu luận làm rõ cơ sở lí luận, thực trạng về hoạt động “Ngoại giao văn hóa trong việc gia tăng “sức mạnh mềm” của Nhật Bản ở Việt Nam từ năm 2004 đến nay” Từ đó đề xuất một số giải pháp để tăng cường hoạt động ngoại

giao văn hóa của Việt Nam trong việc phát triển sức mạnh mềm của quốcgia

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: “Ngoại giao văn hóa trong việc gia tăng

“sức mạnh mềm” của Nhật Bản ở Việt Nam từ năm 2004 đến nay”

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Từ năm 2004 đến nay

5 Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lí luận

Đề tài nghiên cứu được thưc hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác –Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm cơ sở phương pháp luận cho đề tài nghiêncứu

Nội dung của đề tài được trình bày trên cơ sở những nguyên tắc về chínhsách công nghiệp văn hóa và Chiến lược của Nhật Bản trong thời đại quyềnlực mềm” được thông qua tháng 3/2004

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu dựa trên các phương pháp cơ bản chủ yếu là khoa học xãhội và nhân văn Trong đó có các phương pháp:

Phân tích, tổng hợp tài liệu, thống kê, tổng hợp số liệu: Sử dụng phương

pháp này để thu thập và đánh giá các nguồn tài liệu có liên quan đến đề tài

Phương pháp lịch sử - cụ thể: Các nghiên cứu đều bắt đầu từ lịch sử của vấn

đề, đặt vấn đề trong bối cảnh chung của thế giới và khu vực

6 Kết cấu tiểu luận

Tiểu luận kết cấu gồm 3 chương và 9 tiết

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ NGOẠI GIAO VĂN HÓA TRONG VIỆC GIA TĂNG SỨC MẠNH MỀM CỦA NHẬT BẢN Ở VIỆT NAM

TỪ NĂM 2004 ĐẾN NAY 1.1 Các khái niệm cơ bản

1.1.1 Khái niệm ngoại giao văn hóa

Để hiểu về khái niệm ngoại giao văn hóa, cần hiểu thế nào là văn hóa trướctiên

Theo UNESCO “Văn hóa phản ánh và thể hiện một cách tổng quát sống động mọi mặt của cuộc sống (của mỗi cá nhân và các cộng đồng) đã diễn ra trong quá khứ, cũng như đang diễn ra trong hiện tại, qua hàng bao thế kỷ,

nó đã cấu thành nên hệ thống các giá trị, truyền thống, thẩm mỹ và lối sống

mà dựa trên đó từng dân tộc tự khẳng định bản sắc riêng của mình”1

Hồ Chí Minh người trải nghiệm và am hiểu văn hóa phương Đông vàphương Tây, có quan niệm về văn hóa tương đồng với quan điểm của

UNESCO: “Văn hóa là toàn bộ những sáng tạo và phát minh về ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng… Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng với những yêu cầu của đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”2

Văn hóa là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần do con người sángtạo ra trong quá trình lịch sử Văn hóa là tổng thể những hệ thống biểu trưng,biểu tượng chi phối tư duy, cách ứng xử của mỗi con người trong cộng đồng

và làm cho cộng đồng ấy có những đặc thù riêng khác với những cộng đồng

1 Thập kỷ thế giới phát triển văn hóa Hà Nội, Bộ văn hóa TT, 1992, tr23

khác Văn hóa mang lại cho con người khả năng suy xét bản thân và thế giớixung quanh để nhận ra những gì tốt đẹp và phù hợp, đồng thời nhận ranhững gì còn hạn chế để con người không ngừng sáng tạo làm cho cuộcsống ngày càng tốt đẹp, hoàn thiện hơn

Nhà nghiên cứu Zhulite Antonius Sarborosi đại học Georgetown Mỹ cho

rằng “NGVH là sự đ ầu tư mang tính lâu dài được tiến hành nhằm thúc đẩy quan hệ giữa nhân dân ta với nhân dân các nước khác nhằm thúc đẩy hiểu biết hai bên, để nhân dân các nước khác hiểu hơn về lợi ích và chính sách quốc gia của chúng ta”3

Bộ ngoại giao Mỹ định nghĩa "NGVH là nội dung cốt lõi của ngoại giao công chúng, vì các hoạt động văn hóa thể hiện rõ nét nhất hình ảnh của một đất nước NGVH có thể góp phần tăng cường an ninh quốc gia theo cả chiều rộng lẫn chiều sâu, một cách bền vững Đồng thời cho rằng NGVH là con đường hai chiều giúp nhân dân nước ngoài hiểu nước Mỹ và đồng thời giúp nhân dân Mỹ hiểu các dân tộc khác đang nghĩ gì"4

Về khái niệm ngoại giao văn hóa Bộ Ngoại giao Singapore đã đưa ra khái

niệm "NGVH là hoạt động ngoại giao với mục tiêu phát triển và hợp tác và trao đổi văn hóa; tăng cường hiểu biết lẫn nhau và quan hệ với nhân dân các nước; tăng cường ý thức về bản sắc và nguồn gốc dân tộc, thúc đẩy ổn định xã hội và kinh tế trong khu vực, thông qua việc tạo ra và chia sẻ truyện, phim, kịch, múa, âm nhạc và các tác phẩm văn học và nghệ thuật của Sigapore".

3 Trường Ngọc Quốc “Lợi ích quốc gia và chính sách văn hóa”, Nxb Nhân dân Quảng Đông, 2005, tr 164, tr 164].

4 Bộ Ngoại giao Mỹ, Báo cáo của Uỷ ban Tư vấn về ngoại giao văn hóa Ngoại giao văn hóa, nội dung cốt lõi của nền ngoại giao nhân dân tháng 9/2005, tr.4., tr.4

Thái Lan cũng đưa ra khái niệm "Ngoại giao văn hóa là biện pháp ngoại giao nhằm quảng bá đất nước con người Thái Lan, gồm cả lịch sử, văn hóa, phong tục tập quán, lễ hội, văn học nghệ thuật, âm nhạc, hội họa, thông qua nhiều hình thức khác nhau, trong đó giới thiệu ẩm thực được đặt lên hàng đầu”

Ngoại giao văn hóa sử dụng văn hóa là công cụ kết nối quan hệ ngoại giao

Là phương thức ngoại giao hòa bình phục vụ cho các mục đích hòa bình vàphi hòa bình Là cách thức tìm kiếm lợi ích quốc gia trong quan hệ quốc tế:Kinh tế, Chính trị, sức mạnh mềm, sức ảnh hưởng của văn hóa, tiếp thu tinhhoa văn hóa nhân loại và khẳng định vị thế văn hóa quốc gia trong nền vănhóa thế giới

Ngoại giao văn hóa là việc sử dụng, vận dụng các yếu tố, nguồn lực văn hóatrong quan hệ đối ngoại nhằm đạt được lợi ích của chủ thể quan hệ quốc tế:Lợi ích về chính trị, kinh tế, vị thế, uy tín, phát huy ảnh hưởng đến các chủthể khác, lợi ích trong tiếp thu tinh hoa văn hóa dân tộc khác, giao lưu tìmhiểu văn hóa thế giới, tạo môi trường thuận lợi cho quan hệ quốc tế, xâydựng hình ảnh quốc gia trong lòng nhân dân thế giới

1.1.2 Khái niệm “sức mạnh mềm” (hay quyền lực mềm)

Quyền lực hiểu một cách đơn giản là quyền năng chỉ huy, sai khiến, gâyảnh hưởng lên người khác để đạt được hiệu quả mình mong muốn Có

nhiều cách để tác động lên hành vi của người khác như đe dọa, cưỡng ép hay dụ dỗ, mua chuộc, hoặc là kết hợp cả hai.

Theo GS Joseph Nye - giáo sư Đại học Harvard của Hoa kỳ- người được coi

là cha đẻ của thuyết “sức mạnh mềm”: sức mạnh tổng hợp của một quốc gia gồm có “sức mạnh cứng” (hard power, gồm sức mạnh quân sự, kinh tế, khoa học- công nghệ,…) và “sức mạnh mềm” (soft power, gồm sức mạnh

của văn hóa, thể chế xã hội và các chính sách đối nội, đối ngoại của quốc

Ở thời đại hiện nay, sức mạnh mềm đang là nhân tố cơ bản để nâng cao sức

cạnh tranh quốc gia cũng như để mở rộng phạm vi ảnh hưởng của một nước

trong khu vực và trên thế giới; nếu chỉ dựa vào sức mạnh cứng về quân sự

để thực hiện đường lối đối ngoại, theo “chủ nghĩa đơn phương”, theo chính

sách “ngoại giao pháo hạm” như trước đây thì dù sức mạnh cứng có ưu việt

đến đâu, cũng sẽ không thể giải quyết được vấn đề mà có khi còn để lạinhững hậu quả phức tạp, khó lường Vì vậy, để đạt thắng lợi trên bàn cờ liên

quốc gia hiện nay, đòi hỏi các nước phải biết phát huy sức mạnh mềm của

mình

Mối quan hệ giữa sức mạnh cứng và sức mạnh mềm là mối quan hệ giữa cái

hữu hình và cái vô hình Sức mạnh mềm là thể hiện sự nối dài và mở rộng của sức mạnh cứng Một quốc gia đã yếu kém về kinh tế và quốc phòng sẽ

khó có thể có sức mạnh mềm đáng kể; ngược lại, sức mạnh mềm sẽ làm tăng

sức mạnh cứng, ví như tính thống nhất dân tộc, sự đồng thuận quốc gia, sự

ổn định chính trị của đất nước, sức hấp dẫn về văn hóa và thể chế xã hội,…

là những yếu tố quan trọng tạo nên sức mạnh mềm, nó sẽ góp phần làm tăng

sức mạnh cứng, nhờ đó mà “bất chiến tự nhiên thành”

Ngược lại, nếu sức mạnh cứng khỏe, nhưng sức mạnh mềm yếu kém, không

có sức hấp dẫn về thể chế, chính sách và văn hóa,…thì cũng không gây được

cảm tình, không cạnh tranh được với ai Nói cách khác, sức mạnh cứng và sức mạnh mềm phải dựa vào nhau, thúc đẩy lẫn nhau để tạo ra sức mạnh tổng hợp quốc gia, nên cần phải tăng cường cả hai Hiện nay, các

nước lớn trong khi tăng cường sức mạnh cứng vẫn đang rất chú trọng pháthuy sức mạnh mềm của mình, nhất là về văn hóa

1.2 Tầm quan trọng của ngoại giao văn hóa trong việc gia tăng “sức

mạnh mềm” của Nhật Bản

Khái niệm “quyền lực mềm” mới xuất hiện từ thập kỷ 90 của thế kỷ XX,song ở Nhật Bản, những nội dung cơ bản của luận thuyết này đã được sửdụng từ sau Chiến tranh thế giới thứ Hai Chẳng hạn, chính quyền thời hậuchiến đã công khai khuyến khích phát triển quyền lực mềm nhằm trấn an dưluận về sự hiện diện quốc tế của họ ở một số quốc gia Châu Á Tuy nhiên,việc sử dụng quyền lực mềm thời kỳ ấy đã bộc lộ những hạn chế bởi những

lý do khách quan, chủ quan của thời đại, đặc biệt là sự chi phối khá mạnhcủa “ quyền lực cứng” được nhiều quốc gia sử dụng

Bước vào thập kỷ 90 của thế kỷ XX, tình hình thế giới thay đổi nhanh chónggắn với sự sụp đổ của Liên Xô, Nhật Bản cũng đối mặt với sự sụp đổ củanền kinh tế “bong bóng” khiến nền kinh tế Nhật Bản bước vào thời kỳ trì trệkéo dài cho đến ngày nay Song, đây lại là thời kỳ văn hóa đại chúng phát

triển tạo đà cho một thị trường tiêu thụ văn hóa rất lớn trong nước và lan tỏa

ra bên ngoài Trên thực tế, phương hướng chiến lược phát triển văn hóa củaNhật Bản đã định hình và triển khai như là một nội dung quan trọng củaquyền lực mềm mà những thành tựu đạt được không chỉ về văn hóa mà baohàm những giá trị kinh tế, chính trị, ngoại giao, giáo dục mà nền văn hóaNhật Bản mang lại

Chính phủ Nhật Bản cho rằng, quyền lực mềm (đặc biệt là giá trị văn hóaquốc gia) là phương tiện hữu hiệu để quảng bá hình ảnh nước Nhật ra nướcngoài, một nước Nhật Bản mới Đó là nước Nhật không phải như quá khứ(một nước có tư tưởng quân phiệt); hay chỉ mạnh về kinh tế mà là quốc giahòa bình, phát triển hài hòa, thân thiện trên thế giới Dựa trên quan điểm nhưvậy, từ đầu thế kỷ XXI đã bắt đầu xuất hiện những công bố liên quan tớitriển vọng trong chính sách đối ngoại của Nhật Bản trong những năm đầucủa thập kỷ

Trong bối cảnh như vậy, quyền lực mềm giành được sự quan tâm ngày cànglớn của chính phủ Nhật Bản và coi đó như nền tảng của đường lối ngoại giao(và cả an ninh quốc gia) của mình trong quan hệ quốc tế Trong đó, giá trịvăn hóa quốc gia được nhìn nhận như phương tiện của quyền lực mềm đểNhật Bản thay đổi cách tiếp cận quan hệ quốc tế thời đại toàn cầu hóa sâurộng

Tiếp cận với luận thuyết “quyền lực mềm” của Joseph Nye, giới học giả, cácnhà hoạch định chiến lược của Nhật Bản căn cứ vào bối cảnh trong nước vàquốc tế để nhận định rằng, quyền lực mềm được thực hiện không chỉ bằngvăn hóa quốc gia mà còn từ nhiều nhân tố khác như: tư tưởng, chính trị,ngoại giao, chính sách ngoại giao kinh tế, giáo dục, du lịch…

Trong thời gian khá dài, Nhật Bản sử dụng sức mạnh kinh tế gắn với hìnhảnh của một siêu cường kinh tế để “thuyết phục”, lôi kéo các nước khác,song với tình hình kinh tế suy thoái kéo dài thì sức “thuyết phục” không cònhiệu quả như trước nữa Chính vì vậy, các nhà chiến lược, hoạch định chínhsách của Nhật Bản hết sức quan tâm tới luận thuyết “quyền lực mềm” củaJoseph Nye để có thể nhận định, phân tích “sức cuốn hút” của nước mìnhthông qua các chính sách ngoại giao, văn hóa, kinh tế trong thời đại toàn cầuhóa

Song, họ cũng khẳng định rằng văn hóa là yếu tố then chốt, là “nội lực củaquốc gia” trong thời đại ngày nay

Sự phát triển mạnh mẽ và ảnh hưởng sâu rộng của văn hóa đại chúng NhậtBản tới đời sống văn hóa thế giới ngày nay đã trở thành nền tảng để chính

phủ nước này đề xuất ý tưởng “xuất khẩu văn hóa Nhật Bản” ra nước ngoài.

Từ ý tưởng như vậy, chính phủ Nhật Bản đã đưa ra những kế hoạch cụ thể

để trở thành một trong những chiến lược phát triển đất nước trong thời đạimới Kết quả là ngày 8/6/2010 chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa

của Nhật Bản ra nước ngoài được hiện thực hóa bằng sự ra đời của “Phòng văn hóa Nhật Bản”

Cũng trong năm 2010, Hội nghị Chiến lược (có sự tham gia của nhiều ban,ngành) với nội dung là xây dựng các chính sách hỗ trợ của chính phủ nhằmđào tạo nguồn nhân lực cho ngành công nghiệp văn hóa trong nước và xúctiến khai thác thị trường nước ngoài Sau khi thông qua nội dung của Hộinghị, một chiến dịch tổng hợp quảng bá văn hóa Nhật Bản ra nước ngoàiđược thực hiện như văn hóa ẩm thực (do Bộ Nông Lâm Ngư nghiệp chủ trì),

du lịch đến Nhật Bản (do Sở Du lịch đảm nhận), lễ hội văn hóa và giáo dục

sáng tạo (do Cục Văn hóa Tokyo, phòng văn hóa các địa phương phối hợpvới các trường đại học, cao đẳng thực hiện triển khai)

1.3 Quan điểm của Nhật Bản về quyền lực mềm và ngoại giao văn

hóa

Toàn cầu hóa tiếp tục là xu hướng trong nhiều năm tới tất sẽ ảnh hưởng sâurộng đến mọi mặt đời sống xã hội và văn hóa Do vậy, hội nhập quốc tế hóavẫn sẽ là xu thế tất yếu cho sự phát triển của Nhật Bản

Chính phủ Nhật Bản cho rằng, quyền lực mềm văn hóa của quốc gia khôngchỉ là nhân tố thúc đẩy sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế của Nhật Bản ởtrong và ngoài nước mà còn tạo nên “một sức hút Nhật Bản” trong nhữngnăm tới và tương lai Sự biến đổi của tình hình trong nước và quốc tế hiệnnay, chính phủ Nhật Bản chỉ rõ phải có sự điều chỉnh trong chính sách đốingoại song vẫn giữ được hình ảnh quốc gia như nhận định của học giả

Reinhard Drifre: “Cái bóng của Nhật Bản hiện ra lớn chưa từng thấy và Nhật Bản đã tìm ra cách mới để bảo đảm được lợi ích an ninh và lợi ích quốc gia trong một môi trường ngày càng phức tạp và hay biến động Nhật Bản ngày càng cố gắng hoạt động như một người đứng đầu có ảnh hưởng lớn” 5 , để thực hiện điều này, “người ta bắt đầu nói đến sự điều chỉnh chính sách của Nhật Bản bằng việc sử dụng “quyền lực mềm” và “ngoại giao văn hóa” trong hoạt động ngoại giao”6 Thật vậy, một trong những nguyên tắc

về chính sách công nghiệp văn hóa của Nhật Bản là : “quảng bá nền văn hóa Nhật Bản trên toàn thế giới” đồng thời nêu rõ mục tiêu trong dự án

“chính sách thúc đẩy công nghiệp giải trí: Chiến lược của quốc gia trong

Nxb Thống kê, Hà Nội, tr 215, 216

Nxb Thống kê, Hà Nội, tr 215, 216

thời đại quyền lực mềm” được thông qua tháng 3/2004 Quan điểm này cho

thấy, Chính phủ Nhật Bản không chỉ coi công nghiệp giải trí là một trongnhững trụ cột của công nghiệp văn hóa (công nghiệp Contents) mà của cảnền kinh tế trong thập niên đầu của thế kỷ XXI và những năm tiếp theo Như vậy, văn hóa quốc gia là nhân tố then chốt của quyền lực thì côngnghiệp giải trí trở thành hạt nhân của công nghiệp văn hóa bởi vai trò quantrọng cả về phương diện văn hóa và kinh tế của nó Cơ sở của nhận định này

được ghi trong bản báo cáo “Nghiên cứu liên quan đến chiến lược phát triển công nghiệp giải trí” (tháng 5/2010) của Bộ Công Thương Nhật Bản khẳng định “Công nghiệp giải trí là mũi nhọn” (Content is King), đồng thời đưa ra bản đề án “Chiến lược tăng trưởng công nghiệp giải trí” (14/5/2010) Không dừng lại ở đó, chính phủ Nhật Bản nêu rõ mục tiêu: “Đẩy mạnh vai trò “quyền lực mềm” của nền công nghiệp văn hóa” ở thế kỷ XXI được nhấn mạnh trong đề án “Hướng tới một cường quốc Công nghiệp văn hóa: Vai trò lãnh đạo của công nghiệp hóa” của Bộ Công Thương Nhật Bản

(tháng 6/2010)

Chiến lược chung trong quan hệ quốc tế của Nhật Bản từ những năm đầu thế

kỷ XXI đến nay là “hòa bình và ổn định thế giới” với sức lôi cuốn của mộtquốc gia hòa bình, đậm đà bản sắc văn hóa, sức mạnh kinh tế và công nghệcao, tư tưởng minh triết… Tất cả được khuyến khích thực hiện thông qua

“quyền lực mềm của Nhật Bản”

Trên thực tế, “Phòng văn hóa Nhật Bản” được xây dựng trên cơ sở thống nhất ý tưởng của các đề án về “Chấn hưng ngành công nghiệp văn hóa Nhật Bản” do các ban ngành thuộc Bộ Kinh tế Nhật Bản đóng góp Văn hóa quốc

gia là nhân tố then chốt của quyền lực mềm, do đó, Chính phủ Nhật Bản nêu

quan điểm rõ ràng đó là phát triển công nghiệp văn hóa ra nước ngoài là mộttrong những chính sách quan trọng nằm trong chiến lược phát triển đất nước.Các nhà chiến lược, hoạt định chính sách của Nhật Bản hiểu rõ rằng, vănhóa một quốc gia muốn phát huy ảnh hưởng quốc tế của mình thì phải đi rathế giới trên cơ sở hiện đại hóa văn hóa và phù hợp với xu thế văn hóa củathế giới

Bên cạnh yếu tố văn hóa, các yếu tố khác như xã hội ổn định, tinh thần bền

bỉ, kiên cường, kỷ luật tốt trong các thảm họa, sức mạnh khoa học côngnghệ, sự tham gia và vai trò của Nhật Bản trong các tổ chức quốc tế cũnggóp phần quan trọng làm nên quyền lực mềm của Nhật Bản Cũng như khánhiều quốc gia khác, Nhật Bản hết sức đề cao quyền lực mềm (đặc biệt trongthời hiện đại toàn cầu hóa ) bởi sự hữu ích của nó Thật vậy, chi phí choquyền lực mềm có thể không cao, song lợi ích thu được lại không hề nhỏ và

có tác dụng lâu dài

Không chỉ vậy, “đầu tư” vào quyền lực mềm ít rủi ro mà hiệu quả đạt được

có khi vượt qua sự mong đợi, chưa tính đến nguồn thu lớn về mặt kinh tế.Như đã đề cập, Nhật Bản coi văn hóa là nhân tố then chốt nhất trong sốnhững nhân tố tạo nên quyền lực mềm của một quốc gia, đặc biệt trong thờiđại thông tin toàn cầu như hiện nay Sở dĩ như vậy là bởi thông qua các công

cụ như báo chí, phát thanh, truyền hình, mạng internet đã khiến cho văn hóatrở thành một loại “vũ khí mềm” có sức mạnh to lớn Trong nhiều trườnghợp thay vì sử dụng quyền lực cứng (có thể phản tác dụng) người ra dùngquyền lực mềm mà vẫn có được kết quả như mong đợi

CHƯƠNG 2: NGOẠI GIAO VĂN HÓA TRONG VIỆC GIA TĂNG

“SỨC MẠNH MỀM” CỦA NHẬT BẢN Ở VIỆT NAM TỪ NĂM 2004

ĐẾN NAY 2.1 Hoạt động ngoại giao văn hóa của Nhật Bản trong lĩnh vực

giáo dục ở Việt Nam

2.1.1 Hỗ trợ và trao tặng học bổng cho du học sinh Việt Nam

Nhật Bản là một trong các quốc gia cung cấp nhiều học bổng nhất cho sinh viên Việt Nam Số lượng học bổng chính thức của Chính phủ Nhật Bản (học bổng Monbukagakusho-MEXT) trao cho sinh viên Việt Nam hằng năm chỉ đứng sau số học bổng ADS của chính phủ Úc

Đầu tư cho giáo dục của Nhật Bản ở Việt Nam đang ngày được hai nước chútrọng Hàng năm có hàng chục học bổng không chỉ Chính phủ Nhật Bản màhọc bổng từ các công ty tư nhân, tập đoàn lớn nhỏ của Nhật Bản cung cấphọc bổng cho học sinh, sinh viên Việt Nam

Ngoài học bổng MEXT, người có nguyện vọng du học tại Nhật Bản còn có thể nộp đơn xin một số học bổng khác như học bổng JDS do Cơ quan hợp tác quốc tế của Nhật (JICA) cấp, học bổng của Hiệp hội giáo dục quốc tế Nhật Bản (AIEJ), học bổng của Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB), hay nhiều trường đại học, tổ chức và cá nhân khác.

Các học bổng này có thể là học bổng toàn phần hay học bổng bán phần Họcbổng toàn phần bao gồm tiền vé máy bay đến Nhật và quay về Việt Nam khikết thúc khóa học, tiền học phí, trợ giúp nghiên cứu và một khoản trợ cấphàng tháng Học bổng bán phần thường chỉ hỗ trợ sinh viên tiền học phíhoặc một khoản trợ cấp sinh hoạt hàng tháng Tùy theo loại học bổng, sốtiền trợ cấp du học sinh có thể nhận nằm trong khoảng từ 50.000 tới 180.000yên mỗi tháng

Thông qua đầu tư, cung cấp học bổng cho du học sinh Việt, Nhật Bản đangđưa gián tiếp văn hóa nước mình đến với giới trẻ Việt Nam

Để được sang Nhật du học, các bạn trẻ Việt Nam phải trải qua khóa họctiếng Nhật, mà ngôn ngữ là nguồn gốc của văn hóa, từ ngôn ngữ, các thế hệtrẻ Việt sẽ ngấm dần các phong tục tập quán và cách ứng xử văn hóa truyềnthông của người Nhật

Giao lưu đào tạo con người cũng là một hướng quan trọng trong giao lưuvăn hóa bác học của Nhật Bản Đó là các chương trình trao đổi lưu học sinh,theo đó, hàng năm Chính phủ Nhật Bản dành hàng ngàn suất học bổng duhọc Nhật cho sinh viên và nghiên cứu sinh các nước, trong đó có Việt Nam.Chính sách nhập cư của Nhật Bản rất khó khăn nhưng có thể chấp nhận cácchương trình đến Nhật như nhận lưu học sinh nước ngoài đến Nhật Bản họctập kể cả sinh viên du học tự túc Bên cạnh đó, Nhật Bản còn triển khai cácchương trình giao lưu văn hóa thanh, thiếu niên, trao đổi các đoàn văn hóa,tình nguyện viên, chuyên gia… Chẳng hạn, chương trình thanh niên ASEANthực hiện với 100 người/năm sang Nhật Bản giao lưu, học tập Đặc biệt, theosáng kiến của cựu Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe năm 2007, chương trìnhgiao lưu thế hệ Đông Á thế kỷ XXI (JENESYS) mỗi năm mời khoảng 6000thanh thiếu niên sang thăm Nhật Bản đã được thực hiện từ năm 2008 và sẽkéo dài trong 5 năm Đối với Việt Nam, từ tháng 8/2009 đến 7/2010 đã cókhoảng 400 em học sinh được mời sang thăm Nhật Bản trong chương trìnhnày Nhìn chung, các chương trình giao lưu con người mà Nhật Bản tiếnhành đều không ngoài mục đích quảng bá giới thiệu đất nước, con ngườiNhật Bản, khi họ quay trở về nước thì hầu hết đều có ấn tượng tốt về quốcgia này

2.1.2 Tổ chức nhiều trung tâm dạy tiếng Nhật tại Việt Nam

Phổ cập và tăng cường số lượng người Việt Nam học tiếng Nhật luôn là mộttrong những ưu tiên của chính sách ngoại giao văn hóa của Chính phủ NhậtBản

Nếu như thập niên 90 của thế kỷ XX, tại nhiều quốc gia (trong đó có ViệtNam), chương trình dạy tiếng Nhật còn lạc hậu với những bộ giáo trình đượcbiên soạn từ thập kỷ 70, 80, cơ sở vật chất nghèo nàn, thiếu thốn, chỉ chútrọng đến dạy ngữ pháp… thì từ đầu thế kỷ XXI, đặc biệt vào năm gần đây,tiếng Nhật là bộ môn ngoại ngữ được cung cấp những phương tiện giảng dạytiên tiến nhất, đội ngũ giáo viên có trình độ cao, hầu hết đều được tu nghiệpngắn hạn hoặc dài hạn tại Nhật Bản theo chương trình tài trợ của Quĩ Giaolưu quốc tế Nhật Bản

Giáo trình giảng dạy tiếng Nhật tại Việt Nam ngày càng phong phú, đa dạng

và được cập nhật liên tục Đội ngũ giáo viên tu nghiệp tại Nhật Bản trở vềnước đã sử dụng các phương pháp giảng dạy mới, chú trọng đến mục đíchnâng cao khả năng giao tiếp để học nên có thể nhanh chóng sử dụng vốnkiến thức đã học vào giao tiếp thực tiễn

Giảng dạy tiếng Nhật tại Việt Nam thường được tiến hành theo từng giaiđoạn Giai đoạn đầu, tiếng Nhật được dạy chủ yếu tại các trường đại học vàcác trung tâm tiếng Nhật tư nhân (hoặc trực thuộc một trường đại học) tạicác thành phố lớn Giai đoạn hai, mở rộng về đối tượng học viên (dạy cả ởbậc giáo dục phổ thông), mở rộng về phạm vi địa lý, có thêm nhiều cơ sởgiảng dạy ở các địa phương

Những thành quả đạt được là nhờ sự hỗ trợ rất lớn từ phía Nhật Bản về vốn,

Nhật Bản, năm 2006, có gần 3.000.000 người trên thế giới đã chọn học thêmtiếng Nhật, tăng gấp 3 lần so với năm 1990, là những năm mà nền kinh tếNhật Bản chưa bước vào giai đoạn suy thoái

Nhật Bản tin tưởng rằng ngôn ngữ sẽ giúp người học hiểu về văn hóa, conngười cũng như tăng độ "cảm tình" với đất nước có ngôn ngữ mà mình sửdụng Hàng năm, Chính phủ Nhật Bản, đại diện là Quĩ Giao lưu Quốc tế "đãmời khoảng 500 giáo viên tiếng Nhật ở khoảng 50 nước trên thế giới đếnNhật theo các chương trình tu nghiệp tiếng, trao đổi văn hóa7 Tại Việt Nam

"chỉ sau hơn 10 năm, đến năm 2008, số học viên đã tăng trên 30.000 người, với hơn 100 trường và trung tâm đào tạo và trên 1000 giáo viên, đưa Việt Nam trở thành nước có số người học tiếng Nhật đứng thứ 8 trên thế giới8.Hiện nay, tiếng Nhật đã được mở rộng đến các trường trung học cơ sở, trunghọc phổ thông và các trung tâm tiếng Nhật và hơn nửa số người đang họctiếng Nhật tại Việt nam đều học tại các trung tâm tiếng Nhật tư nhân Bêncạnh đó, các hoạt động giảng dạy tiếng Nhật cũng được chú trọng như: hỗtrợ biên soạn giáo trình, tổ chức và hỗ trợ các hội thảo giành cho giáo viên,

hỗ trợ giảng dạy tiếng Nhật tại các trường học, cửa các chuyên gia giảng dạytiếng Nhật sang giúp đỡ v.v…

Có thể nói các trung tâm tư nhân dạy tiếng Nhật đang hỗ trợ đáng kể chocông tác giảng dạy tiếng Nhật ở Việt Nam Các trung tâm tiếng Nhật tư nhân được mở ra chủ yếu ở Hồ Chí Minh, HàNội Nhưng đến nay đã được nhân rộng ra các tỉnh thành khác như HảiPhòng, Huế, Đà Nẵng, Phú Thọ trong đó với các trung tâm tiếng Nhậtnhư: trường Nhật ngữ Đông Du, trường Nhật ngữ Sakura, trung tâm hợp tác

7 http:// www VJC.JP

8 iện Nghiên cứu Đông Bắc Á (2010), "Xây dựng đối tác chiến lược Việt Nam - Nhật Bản: nội dung và lộ

trình", Hội thảo khoa học Quốc tế, Hà Nội, tr 242.

nguồn lực Việt- Nhật, trung tâm Nhật ngữ Link Việt Nhật

Việt Nam đang có nguyện vọng muốn đưa dạy tiếng Nhật vào giảng dạychính thức tại các trường trung học cơ sở, trung học phổ thông của ViệtNam Để thực hiện được điều đó, Đại sứ quán Nhật bản và Bộ giáo dục vàđào tạo Việt Nam đã thống nhất đưa tiếng nhật vào giảng dạy theo từng giai

Năm 2013 đã có 29 trường trung học cơ sở và trung học phổ thông của Việtnam đang giảng dạy tiếng Nhật Điều này giúp trẻ em Việt Nam ngày cànghiểu biết hơn về Nhật Bản và sau này sẽ trở thành những nhịp cầu hữu nghịnối liền hai nước Việt Nam và Nhật Bản

2.2 Hoạt động ngoại giao văn hóa của Nhật Bản trong lĩnh vực

truyền thông các sản phẩm văn hóa, công nghệ mang nhẫn hiệu Japanese

2.2.1 Đẩy mạnh các hoạt động truyền thông quảng bá sản phẩm

công nghệ Nhật Bản

Sản phẩm công nghệ là tinh hoa tri thức của con người Sản phẩm công nghệcủa một quốc gia còn chứa đựng trong nó văn hóa tri thức của một đất nước.Nhật Bản là đất nước nổi tiếng về công nghệ trên thế giới, đây cũng là thếmạnh của người Nhật, một đất nước vốn nghèo tài nguyên thiên nhiên

Nhật Bản thông minh khi tận dụng được thế mạnh công nghệ để truyềnthông quảng bá đến Việt Nam

Việt Nam còn yếu kém về mặt công nghệ, thế mạnh Nhật Bản lại là côngnghệ Khi công nghệ Nhật Bản xâm nhập vào thị trường Việt Nam cùng vớitruyền thông mạnh mẽ, hàng công nghệ của Nhật Bản nhanh chóng đượcngười dân đón nhận và yêu thích chỉ dùng hàng Nhật Bản

Các thương hiệu nổi tiếng Nhật Bản như Sony, Honda, Cannon,Panasonic… đã có chỗ đứng vững chắc trong tâm thức mọi người dân Khinói đến mua đồ điện tử hay xa máy, 90% người dân Việt Nam đều lựa chọnthương hiệu Nhật.

Sản phẩm công nghệ của tập đoàn Sony, Nhật Bản tại Việt Nam

Thông qua truyền thông các sản phẩm công nghệ, tâm thức người Việt đã rấtyêu thích sản phẩm Made in Japan, việc đẩy mạnh văn hóa từ công nghệcũng trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết

Ví dụ như người máy Doremon, Pikachu… được Nhật Bản công nghệ hóathành những người máy hiện đại, mang chúng đến các nước để quảng bá vềcông nghệ tiên tiến nhưng qua đó cũng chính là quảng bá hình ảnh văn hóa

đã được nhiều người yêu thích