SKKN một số phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực cho học sinh khi học địa lí 4

Trong giai đoạn này, việc phát huy tính tích cựccủa học sinh trong việc dạy và học môn tự nhiên xã hội nói chung và phân môn Địa lí nói riêng là một phần quan trọng trong đổi mới phương

2.5 Phân tích, đánh giá các vấn đề về thực trạng mà đề tài đã đặt ra 11

3.5 Kết quả khảo nghiệm, giá trị khoa học của vấn đề nghiên cứu 19

Một năm khởi đầu từ mùa xuân

Một đời bắt đầu từ tuổi trẻ

Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội

Tuổi trẻ! Tương lai của đất nước Tuổi trẻ sẽ làm gì? Sẽ như thế nào sau này?Tất cả phải nhờ vào sự giáo dục Người xây nền tảng đó lại là những người có

việc rất quan trọng, cần thiết Mỗi giáo viên chúng ta cũng nhận thấy và đang thựchiện: Giáo dục những học sinh vừa có đức vừa có tài để phục vụ cho sự nghiệpcông nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Mục tiêu của giáo dục là phát triển toàndiện con người về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ Học không chỉ đơn giản đạtđến mục đích để hiểu biết có trình độ cao có kiến thức sâu rộng mà quan trọng hơn

là phải thực sự trở thành người

Chương trình phân môn Địa lí là phần nhập môn của môn khoa học tự nhiêngồm hai môn Lịch sử và Địa lí Môn tự nhiên xã hội cung cấp cho học sinh nhữnghiểu biết cơ bản ban đầu về các sự vật, hiện tượng và mối quan hệ giữa chúng trong

tự nhiên, về con người và xã hội, cách vận dụng chúng trong đời sống và sản xuất Cùng với môn Tiếng Việt và Toán, môn tự nhiên xã hội là môn quan trọngnhất trong chương trình Tiểu học Trong giai đoạn này, việc phát huy tính tích cựccủa học sinh trong việc dạy và học môn tự nhiên xã hội nói chung và phân môn Địa

lí nói riêng là một phần quan trọng trong đổi mới phương pháp dạy học của bộ mônnày Góp phần giáo dục toàn diện cho học sinh tiểu học Chương trình Địa lí lớp 5giúp học sinh lĩnh hội được một số tri thức ban đầu về Địa lí Việt Nam và nhữngnội dung nêu bật được một số nét tiêu biểu của từng châu lục và đại dương

Qua nhiều năm giảng dạy khối lớp 4, do đặc điểm tâm lý lứa tuổi học sinhnên việc dạy và học môn Địa lí còn khó với giáo viên và có phần tẻ nhạt với họcsinh Vì đa số phụ huynh và học sinh đều quan niệm Địa lí là môn học không cótính quyết định trong thi cử nên thường không thích đầu tư cho môn học Trước giờphần lớn các em chỉ được cung cấp các khái niệm Địa lí thông qua giáo viên nêngiờ học Địa lí chưa thực sự thu hút các em…Giáo viên cũng chưa thực sự chọnđược những phương pháp gây hứng thú mới mẻ trong cách dạy để thu hút các em.Với những trăn trở làm sao để chọn được những phương pháp nào hay, đặc trưng

để dạy Địa lí ở tiểu học và dạy như thế nào cho có hiệu quả? Đó không chỉ là vấn

đề bản thân tôi quan tâm mà hầu hết các Giáo viên Tiểu học đều quan tâm Để làm

thế nào bộ môn Địa lí không chỉ cung cấp kiến thức cơ bản cần thiết mà còn là bộ

môn khoa học hấp dẫn học sinh Vì thế tôi chọn đề tài: “ Một số phương pháp

dạy học nhằm phát huy tính tích cực cho học sinh khi học Địa lí 4”

2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài

2.1 Mục tiêu :

- Qua đề tài học sinh phát huy được tính tích cực trong học tập, không thụđộng, không lúng túng trong tiếp thu bài học Để từ đó các em tích cực, hăng saytrong học tập, nắm tri thức các môn học một cách chủ động Linh hoạt, sáng tạotrong việc tìm ra tri thức mới

- Trang bị cho các em những kiến thức cần thiết về các môn học Tự nhiên xãhội

- Giúp học sinh biết tìm hiểu, phân tích, phân biệt tìm được cách học, cáchtrình bày đúng, chủ động với các đối tượng đã học

- Giáo dục học sinh ý thức, thái độ học tập đúng đắn, biết quan tâm đến môitrường và bảo vệ môi trường thiên nhiên một cách tích cực hơn

- Một đề tài ít giáo viên đề cập đến, với hy vọng phần nào giúp bản thân dạytốt hơn môn Địa lí để Địa lí không xa lạ chán nản với các em Để góp phần nhỏ béxây dựng một nền móng vững chắc cho đất nước từ những lớp học sinh hoàn thiện

về mặt trí thức và nhân cách Vì có biết có hiểu, có quan tâm thì các em mới yêu

mến quê hương, yêu mến biển đảo đất nước, yêu những gì mà thiên nhiên đã bantặng cho con người Từ đó các em sẽ tích cực tự nguyện tham gia góp phần bảo vệmôi trường tự nhiên, môi trường biển đảo và trân trọng giữ gìn những thành tựukinh tế đất nước Để tự hào làm rạng danh nước Việt, sánh vai với các cường quốcnăm châu

2.2 Nhiệm vụ cụ thể:

- Tạo môi trường học tập tích cực Tạo môi trường thân thiện “ Mỗi ngày đếntrường là một ngày vui”

- Tìm phương pháp giảng dạy thích hợp, có trọng tâm, nhằm thẳng vào cácyêu cầu quan trọng nhất, với mức độ yêu cầu vừa sức các em để nâng dần kiếnthức

- Tổ chức học tổ, học nhóm trong điều kiện thời gian quy định

- Phối hợp với gia đình tạo điều kiện cho các em học tập, đôn đốc thực hiện

kế hoạch học tập ở trường và ở nhà Duy trì sĩ số, giảm tỉ lệ bỏ học

3 Đối tượng nghiên cứu

Biện pháp nhằm phát huy tính tích cực cho học sinh khi học Địa lí 4

4 Phạm vi nghiên cứu:

Một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực cho học sinh khi học Địa lí 4cho học sinh lớp 4C, trường Tiểu học Trần Quốc Toản, năm học 2014 – 2015

5 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp hình thành biểu tượng Địa lí

- Phương pháp sử dụng bản đồ

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp giảng giải

- Phương pháp luyện tập, thực hành

- Phương pháp hoạt động nhóm

- Phương pháp kiểm tra, đánh giá

II PHẦN NỘI DUNG

1 Cơ sở lý luận

Con người dù hoạt động trong lĩnh vực nào cũng cần có kiến thức về Địa lí.Giáo viên là cầu nối giữa tri thức và nhân loại Giáo viên có nhiệm vụ giúp Họcsinh khám phá những kiến thức cơ bản cần thiết về trái đất Môi trường sống củacon người, về những hoạt động của loài người trên bình diện quốc tế, quốc gia.Trong thời kỳ công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước, Địa lí là một trong những bộmôn quan trọng đòi hỏi mỗi người phải có kiến thức am hiểu về nó Trong sựnghiệp giáo dục hiện nay theo tinh thần đổi mới phương pháp dạy học, trong những

giờ lên lớp tôi luôn giữ vai trò tổ chức chỉ đạo, học sinh tích cực chủ động nắm trithức, tạo cho học sinh sự tham gia hứng thú và trách nhiệm Tôi luôn đảm nhận vaitrò xây dựng kế hoạch, hướng dẫn hoạt động và hợp tác học sinh luôn được ngườidạy theo sát giúp đỡ nên tích cực tự giácthể hiện sự năng động trong hoạt động họctập Kết quả là học sinh lớp tôi dạy đã tiếp thu được những nguồn tri thức mới,bằng sự khám phá của bản thân với sự định hướng giúp đỡ của giáo viên Khi tựmình khám phá ra tri thức học sinh sẽ cảm nhận được sự hứng thú, say mê và yêumến môn học hơn ngàn lần những gì học sinh tiếp nhận một cách thụ động từ giáoviên

Khi tôi đến lớp giảng dạy bất cứ môn gì thì cũng cần phải có sự hỗ trợ củadụng cụ dạy học hay còn gọi là thiết bị dạy học, nhất là ở môn địa lí cần phải có:bản đồ, lược đồ, tranh ảnh địa lí … Kết hợp các phương pháp dạy học nhằm phục

vụ học sinh những tri thức vững chắc để hiểu về những cơ sở khoa học, những kỹnăng vận dụng các tri thức đó vào cuộc sống đồng thời giúp học sinh phát triểntoàn diện, rèn luyện tính tích cực độc lập cho học sinh

Đặc điểm môn địa lí lớp 4 là giúp các em biết được các sự vật hiện tượng vàmối quan hệ địa lí ở Việt Nam và một số nước trên thế giới Sách giáo khoa lớp 4được biên soạn phù hợp với tâm lý nhận thức của học sinh tiểu học và không quátải về kiến thức Tạo điều kiện cho giáo viên đổi mới phương pháp dạy học và giúphọc sinh tự rèn tại lớp, tại nhà Nhằm giúp các em phát huy hết năng lực của mìnhcũng như rèn học sinh tính tự giác học tập

- Ban giám hiệu năng động nhiệt tình, luôn tư vấn cho giáo viên nhữngphương pháp dạy học tích cực.

- Giáo viên ham học hỏi, nhiệt tình đóng góp ý kiến giúp đỡ lẫn nhau, sẵnsàng chia sẻ những hiểu biết về chuyên môn để cùng nhau tiến bộ Luôn được sựủng hộ giúp đỡ của đồng nghiệp, nhất là anh chị em trong khối 4,5 (nhất là khối lớp4)

- Đồ dùng dạy học đã được trang bị, một số đồ dùng tự làm đạt hiệu quả cao

- Các em học sinh có đủ sách giáo khoa, đồ dùng học tập phục vụ cho mônhọc

- Học sinh có ý thức học tập, ý thức cầu tiến, chuyên cần Đa số học sinhham học hỏi, hay tìm tòi khám phá cái mới

- Đa phần phụ huynh quan tâm đến việc học của con em mình

2.1.2 Khó khăn

- Giáo viên:

Giáo viên chưa quan tâm sâu sát đến từng đối tượng học sinh, nhất là họcsinh có hoàn cảnh học tập khó khăn

Sử dụng phương pháp dạy học chưa phù hợp

Các hoạt động dạy học còn mang phương pháp cũ, chưa có tính chủ độngsáng tạo

Giáo viên chưa chú ý đến những học sinh yếu, chưa quan tâm đều đến cácđối tượng học sinh

Thư viện chưa có nhiều sách, báo để tham khảo Thời gian chưa nhiều đểnghiên cứu kỹ làm tốt đề tài nghiên cứu

- Học sinh:

Lớp có nhiều em có hoàn cảnh gia đình khó khăn, gia đình chưa có sự quantâm đúng đắn về việc học của học sinh, một số em nhà quá xa trường Đồ dùng dạyhọc tuy được trang bị nhưng chưa đầy đủ và phong phú

Khả năng đọc, hiểu chậm, tiếp thu bài chậm, không chịu khó tìm tòi phươngpháp học tập Học sinh chưa có ý thức nhận biết rõ tầm quan trọng của việc học,lười học, chưa quan tâm việc học và còn tự ti ở vùng khó khăn

2.2.2 Hạn chế

- Tuy vậy, đề tài được thực nghiệm trong phạm vi nhỏ, chưa được thựcnghiệm rộng rải trên các đối tượng ở các vùng khác nhau nên sẽ có một số hạn chếnhất định

2.3 Mặt mạnh - mặt yếu

2.3.1 Mặt mạnh

- Đề tài có thể được thực hiện rộng rải trên tất cả học sinh tiểu học thuộc đốitượng lớp 4; học sinh dễ tiếp thu, dễ nắm được nội dung bài học ngay qua các hoạtđộng trực quan cụ thể…

2.3.2 Mặt yếu

- Tuy nhiên cũng sẽ bất cập nếu dạy tại các vùng khó khăn, thiếu về cơ sởvật chất, đồ dùng dạy học… thì hiệu quả giờ học sẽ không cao

2.4 Các nguyên nhân, các yếu tố tác động…

Nguyên nhân khách quan: Phim ảnh, sách về Địa lí của ta chưa phong

phú, sức hấp dẫn chưa cao Những chương trình trên ti vi, báo đài giáo dục về phânmôn Địa lí chưa nhiều, việc nắm Địa lí tự nhiên trong các tỉnh thành, các khuvực… chưa được cập nhật thường xuyên trong phụ huynh do việc chia tách một sốtỉnh

Nguyên nhân chủ quan: Trang thiết bị phục vụ cho môn học còn thiếu, giáo

viên chưa đi sâu nghiên cứu tài liệu giảng dạy, chưa nhiệt tình trong các giờ dạyĐịa lí Các hình thức dạy học còn đơn điệu khô cứng Bản thân giáo viên có phầnxem nhẹ phân môn này so với Toán và Tiếng Việt, chính vì thế khi tham gia cácđợt hội giảng giáo viên rất dè dặt khi lựa chọn phân môn Địa lí

Qua một số năm giảng dạy ở khối lớp 4, qua trao đổi cùng đồng nghiệp vàthăm dò ý kiến của học sinh tôi nhận thấy: Học sinh hiểu biết còn mơ hồ về cácđiều kiện tự nhiên và vị trí Địa lí của các địa danh huyện, tỉnh (thành), các nước,các khu vực trong nước và trên thế giới, không hứng thú trong giờ học Địa lí.…

2.5 Phân tích, đánh giá các vấn đề về thực trạng mà đề tài đã đặt ra

Học sinh đến với môn Địa lí là học sinh hình thành kỹ năng quan sát sự vật,hiện tượng, thu thập tìm kiếm tư liệu Địa lí từ sách giáo khoa, từ cuộc sống gần gũivới học sinh… Học sinh biết đặt câu hỏi trong quá trình học tập, đặt câu hỏi với

bạn bè, nhóm, với thầy cô và biết thông tin để giải đáp Biết nhận đúng các sự vậthiện tượng Địa lí Học sinh biết trình bày kết quả học tập qua nhiều hình thức: lờinói, bài viết, hình vẽ, sơ đồ, bảng thống kê… Để từ những giờ học trên lớp, các embiết đem về vận dụng vào cuộc sống thực tế, từ đó các em hình thành thái độ hamhọc hỏi, tìm hiểu để biết về quê hương đất nước, môi trường xung quanh Để thêmyêu thiên nhiên, yêu biển đảo, yêu con người, yêu đất nước và khát khao được học

để trở thành người có ích cho gia đình, xã hội Trở nên năng động sáng tạo, đemhết sức mình để góp phần xây dựng một đất nước Việt Nam văn minh, giàu mạnhhơn

- Tuy nhiên, với điều kiện của học sinh ở môi trường nông thôn điều kiệnthông tin đại chúng hạn hẹp, một số vùng khó khăn sẽ ảnh hưởng không nhỏ đếnviệc sử dụng trực quan, việc chiếm lĩnh tri thức của các em trong môn học

3 Giải pháp, biện pháp:

3.1 Mục tiêu của giải pháp, biện pháp

Để phát huy tính tích cực của học sinh khi dạy môn Địa lí thì việc lựa chọnphương pháp dạy học và hướng dẫn học sinh cách học là rất quan trọng

Giáo viên phải lựa chọn phương pháp cho phù hợp với từng loại bài, từngđối tượng học sinh Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh sẽ tự khám phá rakiến thức

Dạy môn Địa lí cần sử dụng các phương pháp đặc trưng của nhiều môn họckhác nhau Do tính tích hợp của nội dung Đề cao vai trò chủ thể của người học,tăng cường tính tự giác tích cực và sáng tạo của hoạt động học tập

3.2 Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp, biện pháp

Ở bậc tiểu học do đặc điểm tâm lý của lứa tuổi học sinh nên yêu cầu về mặttri thức của dạy học Địa lí chủ yếu chỉ dừng lại ở việc cung cấp các biểu tượng Địa

lí Bước đầu hình thành một số khái niệm, xây dựng một số mối quan hệ Địa lí đơngiản.

Để giúp học sinh học tốt một Địa lí, Tôi luôn tâm niệm: Giáo viên phải hìnhthành biểu tượng Địa lí và rèn luyện cho học sinh một số kỹ năng Địa lí như: sửdụng bản đồ, phân tích bảng số liệu và biểu đồ…Do đó việc hình thành biểu tượngĐịa lí và rèn luyện kỹ năng sử dụng bản đồ là hai nhiệm vụ quan trọng của phầnĐịa lí ở bậc tiểu học Theo tôi nghĩ có sử dụng tốt hai phương pháp này thì ngườigiáo viên mới dạy tốt môn Địa lí được

1 Phương pháp hình thành biểu tượng Địa lí: Một số biểu tượng Địa lí

được dạy ở Tiểu học: núi, đồi, rừng rậm nhiệt đới, đồng bằng, sông hồ, thác … Với phương pháp hình thành biểu tượng Địa lí tốt nhất là cho các em quansát các sự vật hiện tượng có thể trực tiếp quan sát được trên thực địa như: núi, rừng,lễ hội …ở thị trấn, hoặc quan sát qua tranh ảnh, băng hình

Trước khi cho học sinh quan sát tôi xác định cho học sinh quan sát theo cácbước cụ thể :

* Bước 1: Lựa chọn đối tượng quan sát: Tùy theo nội dung học tập, tôi sẽ lựa

chọn đối tượng quan sát phù hợp với trình độ học sinh và điều kiện của trường

* Bước 2: Xác định mục đích quan sát: Với mỗi đối tượng địa lý, tôi xác

định mục đích của việc quan sát (Ví dụ: Khi hình thành biểu tượng về một consông, nếu đối tượng quan sát là tranh ảnh, thì đặc điểm “động” của nó như hiệntượng nước chảy không nên là đối tượng quan sát của học sinh Tuy nhiên hoc sinh

có thể quan sát được nó, nếu các em được tiếp xúc với một con sông thực hoặc xem

nó trong băng hình)

* Bước 3: Tổ chức hướng dẫn học sinh quan sát thông qua hệ thống câu hỏi,

bài tập Hệ thống này được xây dựng dựa trên mục đích quan sát và trình độ hiểu

+ Hướng cho học sinh chú ý đến đối tượng quan sát

+ Điều khiển tri giác và hướng dẫn tư duy của học sinh theo hướng quan sátcần thiết

+ Giúp học sinh tổng kết và khái quát những điều đã quan sát, liên hệ với cácđối tượng cùng loại mà các em đã nhìn thấy, rồi rút ra những kết luận khách quan,khoa học

* Bước 4: Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả Tôi sẽ cùng các em trao

đổi, thảo luận, xác nhận và hoàn thiện kết quả nhằm giúp các em có biểu tượngđúng về đối tượng

2 Phương pháp sử dụng bản đồ: Đồ dùng dạy học không thể thiếu trong

giảng dạy môn Địa lí là bản đồ, lược đồ, tranh ảnh, báng số liệu … Vì bản đồ địa lí

là hình vẽ thu nhỏ bề mặt Trái Đất hoặc một bộ phận của bề mặt Trái Đất trên mặtphẳng dựa vào các phương pháp toán học, phương pháp biểu hiện bằng kí hiệu đểthể hiện các thông tin về Địa lí Do đó, giáo viên sử dụng bản đồ, lược đồ cần chínhxác và hiệu quả để khai thác kiến thức mới

Quan niệm của tôi là sử dụng bản đồ để học sinh khai thác, tìm tòi kiến thức.Nên cho từng nhóm học sinh quan sát bản đồ thay vì cho cả lớp chỉ quan sát mộtbản đồ Với cách cho từng nhóm sử dụng bản đồ giáo viên phải tổ chức các hoạtđộng học tập để học sinh được tự tìm ra kiến thức mới trên cơ sở kết hợp giữa kiếnthức với kỹ năng Địa lí mà học sinh đã có Chính vì vậy kiến thức các em thu đượcbền vững hơn, đồng thời trong quá trình tìm tòi kiến thức, kỹ năng Địa lí của họcsinh cũng được rèn luyện và củng cố

Sử dụng bản đồ, tôi cần hướng dẫn học sinh nắm được kĩ năng sử dụng bản

đồ, lược đồ theo các bước:

* Bước 1: Nắm mục đích làm việc với bản đồ.