SKKN kinh nghiệm dạy học chương phân số cho học sinh dân tộc thiểu số lớp 4

quá tải bao gồm các môn theo qui định trong chương trình, còn thêm các môn học nhưtiếng Anh, Tin học, Ê- đê 4 tiết/ tuần, nhiều giáo viên dạy/ 1lớp, đối với học sinh dântộc vùng khó khăn

2.1 Giúp học sinh nắm chắc khái niệm về phân số 72.2 Giúp học sinh hiểu rõ về đặc điểm và tính chất cơ bản 82.3 Hướng dẫn quy đồng và rút gọn phân số 11

3 Điều kiện để thực hiện các giải pháp, biện pháp 16

4 Mối quan hệ giữa các giải pháp, biện pháp 16 5.Kết quả khảo nghiệm, giá trị khoa học của vấn đề nghiên cứu 16

C/ KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 17

Tài liệu tham khảo 19

Môn toán ở Tiểu học bước đầu hình thành và phát triển năng lực trừu tượng hoá,khái quán hoá, kích thích trí tưởng tượng, gây hứng thú học tập toán, phát triển hợp lýkhả năng suy luận và biết diễn đạt đúng bằng lời, bằng viết, các suy luận đơn giản, gópphần rèn luyện phương pháp học tập và làm việc khoa học, linh hoạt sáng tạo

Môn toán là ''chìa khoá'' mở của cho tất cả các ngành khoa học khác, nó là công

cụ cần thiết của người lao động trong thời đại mới

Trong tất cả các môn học ở trường tiểu học thì môn toán được coi là trọng tâmvới số lượng tiết tương đối lớn (5 tiết/ tuần) Qua việc học toán, học sinh bước đầu nắmđược kiến thức toán học cơ bản, có cơ sở để học tốt các môn khác

Trong chương trình học của Toán 4 thì phần dạy học phân số tương đối mới mẻ

và tương đối khó đối với các em

2 Lý do chủ quan:

Trên thực tế, dạy học “phân số” ở trường Tiểu học Tình Thương là phần dạy họcrất khó đối với các em và giáo viên Hiện nay, với lượng kiến thức và số lượng môn học

quá tải bao gồm các môn theo qui định trong chương trình, còn thêm các môn học nhưtiếng Anh, Tin học, Ê- đê (4 tiết/ tuần), nhiều giáo viên dạy/ 1lớp, đối với học sinh dântộc vùng khó khăn quả là quá khó khăn Học 2 buổi/ ngày nhưng không còn tiết để dạytăng thêm Thông thường, rèn cho các em các kĩ năng cộng, trừ, nhân, chia đơn giản, cónhớ và yêu cầu phải chính xác đã là một điều vất vả đối với giáo viên ở đây Khả năngtiếp nhận kiến thức của các em quá yếu so với mặt bằng chung, đặc biệt là việc dạy họcphần phân số Học sinh thường hay lẫn lộn giữa cách cộng, trừ, nhân, chia, cùng mẫu số,khác mẫu số, cách quy đồng, rút gọn,… Ở đây, học sinh phần lớn là học sinh dân tộcthiểu số tại chỗ chiếm 98% (gồm dân tộc Ê – đê, dân tộc Mnông) Trong dạy học phầnphân số, phần lớn các em còn lúng túng trong việc quy đồng mẫu số, chọn mẫu sốchung nhỏ nhất hay rút gọn còn quá nhiều bước, hay lẫn lộn giữa cách cộng, trừ, nhân,chia phân số…

Mặt khác trong dạy học trong 1 lớp có nhiều giáo viên khác nhau dạy, phươngpháp dạy của mỗi giáo viên dạy cũng khác nhau, gây lúng túng cho hs dân tộc thiểu sốvốn đã không nhanh nhạy trong tư duy

Mặt khác, đây là phần kiến thức vô cùng quan trọng theo suốt học sinh trong quátrình học toán lớp 4, lớp 5 cho đến khi học các lớp trên Đây là cơ sở để lên các lớp trêncác em học về số hữu tỷ được dễ dàng hơn

Kế thừa từ những kinh nghiệm dạy học sinh dân tộc thiểu số tại chỗ trong nhữngnăm công tác và trước thực trạng trên, bản thân tôi luôn suy nghĩ phải làm gì để khắcphục những hạn chế trong việc dạy học phần phân số ở Tiểu học, góp phần nâng cao

chất lượng dạy học trong nhà trường, tôi đã chọn nghiên cứu đề tài: “Kinh nghiệm dạy học chương phân số cho học sinh dân tộc thiểu số lớp 4”

II MỤC TIÊU, NHIỆM VỤ ĐỀ TÀI:

1 Mục tiêu:

Tìm ra biện pháp phù hợp trong quá trình dạy học nhằm giúp học sinh dân tộc thiểu

số lớp 4 có kĩ năng:

- Nắm được khái niệm của phân số, hiểu đúng bản chất của nó

- Biết đọc, viết, so sánh các phân số

- Biết quy đồng, rút gọn các phân số (biết chọn MSC nhỏ nhất, biết đưa phân số vềphân số tối giản một cách nhanh gọn)

- Biết thực hiện cộng, trừ, nhân, chia hai phân số có cùng hoặc không có cùng mẫu

số hoặc cộng, trừ, nhân, chia số tự nhiên với phân số hoặc ngược lại

- Biết tính giá trị các biểu thức có không quá 3 dấu phép tính với các phân số

2 Nhiệm vụ:

Tìm hiểu thực trạng và đưa ra những giải pháp, biện pháp thiết thực để rèn kĩ nănglàm tính với phân số cho học sinh trường Tiểu học Tình Thương nói riêng và học sinhdân tộc thiểu số tại chỗ ở các trường Tiểu học vùng khó khăn ở Tây Nguyên nói chung

III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU:

Học sinh dân tộc thiểu số lớp 4 trường Tiểu học Tình Thương

Chương trình, SGK Toán lớp 4

IV PHẠM VI NGHIÊN CỨU:

- Học sinh dân tộc thiểu số trường Tiểu học Tình Thương

- Chương trình, sách giáo khoa lớp 4

- Các phương pháp giảng dạy, các tài liệu tham khảo, Sách giáo viên, thiết kế bàigiảng, kinh nghiệm của bản thân và đồng nghiệp

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:

- Phương pháp nêu gương

- Phương pháp thống kê, tổng hợp, đánh giá

B NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÝ LUẬN ĐỂ THỰC HIỆN ĐỀ TÀI :

Trong dạy học toán giúp học sinh nắm vững tri thức, phát triển tư duy và hình thành

kỹ năng, kỹ xảo, ứng dụng toán học vào thực tiễn Thông qua việc giải quyết bài tập,học sinh phải thực hiện những hoạt động nhất định, bao gồm cả nhận dạng và thể hiệnđịnh nghĩa, quy tắc hay phương pháp những hoạt động toán học phức tạp, những hoạt

động trí tuệ phổ biến trong toán học, những hoạt động trí tuệ chung và những hoạt độngngôn ngữ Thông qua việc dạy học phân số đã giúp các em ứng dụng vào thực tế cuộcsống Từ các sự vật hiện tượng đơn giản đã giúp các em có thể giải quyết được những sựvật, hiện tượng phức tạp Nội dung phân số giúp các em hiểu được nhiều mặt của cuộcsống Vì vậy có thể nói nội dung “phân số” trong chương trình Toán ở tiểu học có vai tròquan trọng trong quá trình học tập chiếm lĩnh tri thức của các em, giải quyết những vấn

đề phức tạp mang tính trừu tượng trong cuộc sống Nó góp phần phát triển ở các emnăng lực tư duy, óc sáng tạo, năng lực thực hành giúp các em trở thành một con người

đủ năng lực, phẩm chất, trí tuệ của người lao động

Phân số là một tuyến kiến thức mới lạ đối với học sinh Việc dạy học phân số ở lớp

4 nó sẽ giúp các em phát triển tư duy, giúp việc ứng dụng vào bài toán hình học, giảitoán có lời văn được dễ dàng hơn, từ đó làm phong phú hơn về nội đung dạy học toán ởTiểu học

- GV có đầy đủ ĐDDH giúp các em rèn kĩ năng quan sát nhiều hơn qua thực tế

- Các dự án đã quan tâm cung cấp đầy đủ các loại sách giáo khoa cho học sinh dântộc thiểu số

- Thư viện đạt chuẩn, có nhiều đầu sách cho giáo viên nghiên cứu, tham khảo

- Sĩ số học sinh/1 lớp ít, giúp giáo viên có cơ hội giúp đỡ, kèm cặp từng học sinh

- Giáo viên nhiệt tình, có nhiều năm trong công tác

b Khó khăn :

* Học sinh:

- Phần lớn học sinh là người dân tộc thiểu số Mặt bằng kinh tế, trình độ dân trí củaphụ huynh ở đây còn thấp, cho nên khả năng phát triển tư duy, ngôn ngữ của các emcòn kém do ảnh hưởng lối sống, sinh hoạt, giao tiếp của gia đình

- Khả năng giải quyết những vấn đề trừu tượng của các em còn hạn chế.

- Học sinh hay nghỉ học, nhiều học sinh thuộc gia đình khó khăn, con đông, các emphải ở nhà trông em, đi làm rẫy

- Phụ huynh chưa ý thức được tầm quan trọng của việc học tập của con em mình vàhầu như không quan tâm đến việc học của con em Các em chưa có động cơ học tập

- Đây là lĩnh vực kiến thức khá mới mẻ với các em Nhiều thuật ngữ toán học các

em phải được lặp đi lặp lại nhiều mới nhớ được

- Còn một số học sinh ngại tư duy, gặp vấn đề phức tạp, khó hiểu là bỏ cuộc

* Giáo viên:

Một số giáo viên trước sự khó khăn của đối tượng HS như vậy nên ngại khai thác,hướng dẫn kèm cặp học sinh mà lạm dụng phương pháp cho học sinh làm mẫu theo sáchgiáo khoa…

2 Thành công và hạn chế khi thực hiện đề tài:

a Thành công:

- Học sinh nắm chắc cấu tạo, hiểu được bản chất và mối quan hệ giữa các phân số.Biết quy đồng, rút gọn các phân số, thực hiện các phép tính cộng trừ, nhân chia phân số,tính giá trị biểu thức

- Học sinh tự tin hơn trong học toán

b Mặt yếu:

Đòi hỏi giáo viên phải thực sự nhiệt tình, tâm huyết với học sinh, kiên trì thựchiện tốt các giải pháp, biện pháp mà đề tài đã đưa ra để đạt hiệu quả cao trong dạy học.Khả năng tiếp thu của học sinh có nhiều hạn chế, đòi hỏi giáo viên phải nhẹ nhàng,hướng dẫn cụ thể, động viên, khuyến khích học sinh kịp thời (lấy động viên, khuyếnkhích học sinh là chính, không gò ép học sinh.) Công tác chữa bài, nhận xét, tư vấn thúc

đẩy đòi hỏi mất nhiều thời gian và đòi hỏi sự cẩn trọng, sửa chữa tỉ mỉ của giáo viên.Thời lượng của tiết học kéo dài Giáo viên phải tăng cường cung cấp vốn từ “toán học”phần phân số nhiều cho học sinh, sử dụng trực quan nhiều trong dạy học.

4 Nguyên nhân, các yếu tố tác động:

- Giáo viên chuẩn bị, nghiên cứu bài chu đáo, dự kiến trước những lỗi mà đốitượng học sinh mình mắc phải để tìm cách sửa chữa kịp thời Đồng thời chuẩn bị, dựkiến trước những vấn đề có thể xảy ra để giúp đỡ, định hướng cho các em trong cáchnghĩ, cách giải quyết vấn đề

- Giáo viên thực hiện đúng quy trình đã nghiên cứu, kiên trì sửa sai, bổ sung kiếnthức cho học sinh

- Được sự quan tâm của lãnh đạo trường qua các buổi sinh hoạt chuyên môn, cũngnhư sự trao đổi kinh nghiệm dạy học của các giáo viên trong tổ chuyên môn

- Học sinh yêu thích môn học hơn khi được giáo viên giúp đỡ và hướng dẫn tỉ mỉ

- Giáo viên thường xuyên mượn sách, tài liệu tham khảo

- Do đối tượng học sinh lười tư duy, thấy khó là chán nản, không muốn động não,

sự nhanh nhạy, sáng tạo của các em còn hạn chế Do đó dẫn đến thời lượng tiết dạythường kéo dài thời gian

5 Phân tích, đánh giá các vấn đề về thực trạng mà đề tài đặt ra:

Học sinh Tiểu học, phần lớn các em thích ham chơi mà các em lại sống trong môitrường gia đình không quan tâm đến việc học tập của con em mình, trình độ dân trí ởđây còn thấp nên các em chưa có động lực thúc đẩy học tập Việc học của con em, phụhuynh phó mặc cho nhà trường và ý thức của các em, đa số phụ huynh đứng ngoài cuộc

Do đó dẫn đến học sinh chưa ham học, chưa thích học, tiếp thu bài của các em cònchậm Công tác phối kết hợp giữa nhà trường và phụ huynh chưa đạt hiệu quả cao dophụ huynh chưa có ý thức hợp tác Ví dụ: Học sinh không đi học, giáo viên vào nhà làmviệc với phụ huynh, gọi học sinh đi học, phụ huynh chỉ trả lời: không biết hoặc nó khôngthích học, nó thích làm rẫy,…Học sinh có thói quen sử dụng trực quan, những vấn đềđòi hỏi tư duy trừu tượng là các em nhụt chí, hay làm máy móc, thiếu chính xác

Trước đặc thù của đối tượng học sinh trên địa bàn, vấn đề dạy học Toán cho các

em nói chung và dạy phần phân số nói riêng gặp rất nhiều khó khăn, dẫn đến việc định hướng cho sự lựa chọn các phương pháp dạy học của một số giáo viên còn lúng túng

Do đó việc sử dụng phương pháp dạy học ở một số giáo viên còn qua loa, chưa đi vào nghiên cứu đối tượng học sinh cụ thể để lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp Giáo viên dạy không đúng trình tự, chưa liên kết các tiết dạy để đi đến hoàn chỉnh, khái quát từng phần để học sinh nắm chắc mạch kiến thức hoặc quá dựa dẫm vào SGK, chưa dám thoát ly SGK Việc sử dụng đồ dụng dạy học đôi khi chưa khai thác triệt để kênh hình giúp HS quan sát, tự phát hiện, tự chiếm lĩnh kiến thức mà phần lớn giáo viên nói thay, làm thay học sinh cho nhanh để tránh mất nhiều thời gian hay đốt cháy giai đoạn, đi tắt nhiều công đoạn dẫn đến khả năng tiếp thu bài của học sinh trung bình, yếu không đảm bảo, hiệu quả dạy học còn chưa cao Với cách dạy đó rất khó để thực hiện yêu cầu phân hóa đối tượng thường dẫn đến dạy học theo lối áp đặt, bình quân và đồng loạt.

Đứng trước thực trạng đó đòi hỏi giáo viên phải nhiệt tình, tâm huyết Nếu giáoviên nghiên cứu kĩ nội dung chương trình, mạch kiến thức của chương học, dựa vào đặcđiểm tâm lý học sinh (đi từ dễ đến khó, từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng)vàtình hình thực tế của đối tượng học sinh lớp mình thì giáo viên sẽ giúp học sinh vượtqua được những khó khăn trong học phần này

III GIẢI PHÁP, BIỆN PHÁP:

1 Mục tiêu của giải pháp, biện pháp: Giúp học sinh

+ Có những kiến thức cơ bản ban đầu về phân số

+ Hiểu được đặc điểm, tính chất cơ bản của phân số, mối quan hệ giữa các phân

số Biết quy đồng, rút gọn các phân số, thực hiện các phép tính cộng trừ, nhân chia phân

số, tính giá trị biểu thức

+ Có thói quen ham tìm tòi, tự phát hiện và chiếm lĩnh kiến thức, tìm ra đượcnhững điều mới mẻ, thú vị trong môn toán Biết chọn lọc, vận dụng vào giải từng dạngtoán một cách linh động, sáng tạo, trình bày khoa học, ngắn gọn, dễ hiểu

+ Bồi dưỡng cho các em lòng ham thích học toán

2 Nội dung và cách thức thực hiện:

Chất lượng học sinh là một vấn đề được tất cả giáo viên quan tâm hàng đầu Là mộtgiáo viên trực tiếp giảng dạy và làm công tác chủ nhiệm Tôi rất quan tâm và lo lắng vềchất lượng học sinh của lớp mình phụ trách Xác định rõ “phân số” là phần học hết sứcquan trọng nhưng lại rất khó khăn đối với các em Điều đó làm tôi suy nghĩ, mày mò tìm

các giải pháp để cải thiện chất lượng học phần “phân số” cho học sinh Với một số kinh

nghiệm của tôi trong những năm dạy học, tôi đã tìm ra những giải pháp, biện pháp sau:

2.1.Giúp học sinh nắm chắc khái niệm về phân số:

Trước khi bước vào chương phân số, giáo viên cần cho học sinh biết được đây là mộtdạng toán mới Ở lớp 1,2,3 các em học về số tự nhiên Lên lớp 4 các em biết thêm mộtdạng số mới đó là “ phân số” Vậy phân số có cấu tạo như thế nào? Bản chất của nó rasao? Nhằm để thu hút sự quan tâm chú ý của học sinh, giúp học sinh có hứng thú tìm tòi,khám phá kiến thức mới này Qua kinh nghiệm dạy học cho thấy nhiều học sinh sau khihọc xong lớp 4 vẫn chưa hiểu thế nào là phân số

Giáo viên cần đưa ra ví dụ minh họa cụ thể (trong SGK hoặc lấy ở ngoài) đểgiúp học sinh nhận biết về phân số, về tử số và mẫu số Biết viết rồi đọc phân số Nắmđược cấu tạo: mỗi phân số có tử và mẫu số; tử số là số tự nhiên viết trên gạch ngang,mẫu số là số tự nhiên khác 0 viết dưới gạch ngang Cho học sinh nhắc đi nhắc lại nhiềulần các thuật ngữ như “tử số” và “mẫu số” nhằm tăng cường tiếng Việt cho các em.Nhận diện đâu là tử số, đâu là mẫu số

Học sinh phải biết được trong mỗi phân số: Mẫu số cho biết gì? Tử số cho biết gì? Đây là vấn đề hết sức qua trọng mà giáo viên thường hay bỏ qua Một trong những sai lầm của giáo viên là chỉ cung cấp cho học sinh biết phân số có tử số là 5, mẫu số là 6, chứ không xoáy sâu cho học sinh hiểu được là: 5 chỉ 5 trong 6 phần bằng nhau của hình tròn Do đó dẫn đến có những học sinh hiểu máy móc là 2 số Giáo viên cần nhấn mạnh bằng hình ảnh trực quan: mẫu số cho biết số phần bằng nhau được chia ra

trong một hình tròn thành 6 phần, 5 là số phần đã được tô màu Cần phải gắn với mộtđơn vị cụ thể (hình tròn) thì học sinh mới nắm chắc về bản chất của phân số.Sau khi giới thiệu phân số (như SGK) giáo viên củng cố cho học sinh về nhận biết phân

số qua phiếu học tập sau:

(Giáo viên phát cho học sinh mỗi em một phiếu học tập, hướng dẫn học sinh làm trên phiếu)

PHIẾU HỌC TẬP

Em hãy hoàn thành bài tập sau:

a) Chia hình vuông thành các phần bằng nhau

Em chia hình vuông thành……phần bằng nhau

b) Tô màu một số phần :

Em tô màu … phần

c) Điền vào chỗ chấm:

Em chia hình vuông thành … phần bằng nhau, em tô màu …… phần Như vậy em đã

tô màu …… …hình vuông;… là một phân số Phân số…… có tử số là… ,mẫu số là…

2.2.Giúp học sinh hiểu rõ về đặc điểm và tính chất cơ bản của phân số qua bài:

“Phân số và phép chia số tự nhiên” và “Phân số bằng nhau”

a) Phân số và phép chia số tự nhiên:

Đây là một trong những nội dung cơ bản giúp học sinh hiểu rõ hơn về phân số Giúp các em có cái nhìn khái quát hơn về phân số và giải quyết nhanh gọn hơn các phép tính và bài toán về phân số và đặc biệt giúp các em vận dụng tốt về so sánh các phân số, rút gọn, quy đồng,…trong các bài sau

Ví dụ:

- Giáo viên đưa ra vấn đề, yêu cầu học sinh giải quyết:

1 Có 4 cái bánh chia đều cho 4 bạn Hỏi mỗi bạn được bao nhiêu bánh?

2 Có 3 cái bánh chia đều cho 4 bạn Hỏi mỗi bạn được bao nhiêu bánh?

3 Có 5 cái bánh chia đều cho 4 bạn Hỏi mỗi bạn được bao nhiêu bánh?

- Hướng dẫn giúp học sinh giải quyết vấn đề:

* Có 4 cái bánh chia đều cho 4 bạn Mỗi bạn được 1 bánh

* Có 3 cái bánh chia đều cho 4 bạn (xem mỗi cái bánh như hình vuông) Mỗi bạn

được 3 phần tư cái bánh (3

4 )

*Có 5 cái bánh chia đều cho 4 bạn Mỗi bạn được 5 phần tư cái bánh (5

4cái bánh nhiều hơn 1 cái bánh hay 5

4> 1Qua ví dụ và hình ảnh minh họa, giáo viên cần cho hs rút ra được các nhận xét vànêu ví dụ cụ thể (học sinh tự nêu ví dụ)

+ Thương của phép chia số tự nhiên cho số tự nhiên (khác 0) có thể viết thành phân

số, tử số là số bị chia, mẫu số là số bị chia a : b =

b

a

( với b ≠ 0 ).Ví dụ: 12 : 8 =

812

;