Thuế là nguồn thu chủ yếu của ngân sách nhà nước. Do vậy, để đảm bảo nguồn thu cho ngân sách, tạo nguồn lực tài chính đủ mạnh để phát triển kinh tế, xây dựng đất nước, đòi hỏi phải thực hiện công tác quản lý thuế một cách hiệu quả. Trong đó, thanh tra, kiểm tra thuế và xử lý vi phạm pháp luật thuế là những nhiệm vụ trọng tâm. Muốn thực hiện tốt nhiệm vụ đó cần có những giải pháp hỗ trợ tốt nhất nhằm giúp cho việc thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm pháp luật thuế đạt được hiệu quả cao nhất. Để có thể hiểu rõ hơn về vấn đề này, em lựa chọn đề tài “Vấn đề thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật thuế thực trạng và những vấn đề cần hòan thiện ở Việt nam năm 2015”
Trang 1MỤC LỤC
Mở đầu 1
I Khái quát chung 1
1 Khái niệm về thanh tra, kiểm tra và xử lí vi phạm pháp luật thuế 1
a Thanh tra thuế 1
b Kiểm tra thuế 1
c Xử lý vi phạm pháp luật thuế 1
2 Sự cần thiết của công tác thanh tra, kiểm tra và xử lí vi phạm pháp luật thuế 1
3 Mục tiêu của thanh tra, kiểm tra và xử lí vi phạm pháp luật thuế trong công tác quản lí thuế của nước ta hiện nay 2
II Thực trạng vấn đề thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm pháp luật thuế ở Việt Nam năm 2015 2
1 Thực trạng về pháp luật về thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm pháp luật thuế ở Việt Nam hiện nay 2
a Những thành tựu đã đạt được 2
b Một số hạn chế, bất cập 5
2 Thực tiễn triển khai và áp dụng vấn đề thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật thuế ở Việt Nam năm 2015 6
III Định hướng hoàn thiện những vấn đề về thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật thuế năm 2015 ở Việt Nam 9
1 Hoàn thiện những quy định của pháp luật về quản lý thuế 9
2 Giải pháp nâng cao công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm pháp luật thuế 10
Kết luận 11
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 12
Trang 2Mở đầu
Thuế là nguồn thu chủ yếu của ngân sách nhà nước Do vậy, để đảm bảo nguồn thu cho ngân sách, tạo nguồn lực tài chính đủ mạnh để phát triển kinh tế, xây dựng đất nước, đòi hỏi phải thực hiện công tác quản lý thuế một cách hiệu quả Trong đó, thanh tra, kiểm tra thuế và xử lý vi phạm pháp luật thuế là những nhiệm vụ trọng tâm Muốn thực hiện tốt nhiệm vụ đó cần có những giải pháp hỗ trợ tốt nhất nhằm giúp cho việc thanh tra, kiểm tra,
xử lý vi phạm pháp luật thuế đạt được hiệu quả cao nhất Để có thể hiểu rõ hơn về vấn đề
này, em lựa chọn đề tài “Vấn đề thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật thuế - thực trạng và những vấn đề cần hòan thiện ở Việt nam năm 2015”
I Khái quát chung
1 Khái niệm về thanh tra, kiểm tra và xử lí vi phạm pháp luật thuế.
a Thanh tra thuế.
- Thanh tra là một chức năng thiết yếu của quản lý xã hội, là họat động kiểm tra, xem xét việc làm của các cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân; thường được thực hiện bởi một
cơ quan chuyên trách theo một trình tự, thủ tục do pháp luật quy định, nhằm kết luận đúng, sai, đánh giá ưu, khuyết điểm, phát huy nhân tố tích cực, phòng ngừa và xử lý các vi phạm góp phần hòan thiện cơ chế quản lí, tăng cương pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo về lợi ích của Nhà nước Đối với pháp luật thuế hiện hành, công tác thanh tra thuế được định nghĩa như sau:
“ Thanh tra thuế là kiểm tra đối tượng nộp thuế ở mức cao hơn, toàn diện hơn Thanh tra thuế được thực hiện theo định kì đối với người nộp thuế lớn, ngành nghề kinh doanh đa dang, quy mô lớn và phức tạp; hoặc đối với người nộp thuế có dấu hiệu vi phạm pháp luật thuế và thanh tra để giải quyết các khiếu nại, tố cáo về thuế hoặc theo yêu cầu của thủ trưởng cơ quan quản lí thuế các cấp hoặc Bộ trưởng Bộ tài chính”.
b Kiểm tra thuế
- Kiểm tra thuế hiểu theo cách khái quát nhất là việc xem xét các các chủ thể có chấp hành đúng chính sách pháp luật về thuế hay không, kiểm tra việc thực hiện các chính
sách về thuế do Nhà nước ban hành Vì vậy có thể hiểu khái niệm về kiểm tra thuế: “ Kiểm tra thuế là hoạt động do cơ quan thuế tiến hành nhằm xem xét tính đầy đủ, chính xác của thông tin, tài liệu trong hồ sơ thuế nhằm đánh giá sự tuân thủ pháp luật của người nộp thuế Kiểm tra thuế là công việc thường xuyên mang tính chất nghiệp vụ của cơ quan thuế Kiểm tra thuế được thực hiện theo hai phương thức: Kiểm tra thuế được tại trụ sở cơ quan thuế và kiểm tra thuế được tiến hành ở trụ sở của người nộp thuế ”.
c Xử lý vi phạm pháp luật thuế.
- Vi phạm pháp luật thuế là hành vi làm trái các qui định của pháp luật thuế, do các
tổ chức, cá nhân thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý gây thiệt hại đến lợi ích của nhà nước, lợi ích công cộng Xử lý vi phạm pháp luật thuế chính là việc cơ quan có thẩm quyền tiến hành các hoạt động nhất định để áp dụng chế tài đối với các chủ thể vi phạm pháp luật thuế Trong thực tiễn pháp lí, các hành vi vi phạm pháp luật thuế diễn ra rất đa dạng, tinh
vi và phức tạp với nhiều dạng thức khác nhau
Qua việc phân tích các khái niệm về thanh tra, kiểm tra và xử lí vi phạm pháp luật thuế chúng ta đã có thể thấy tuy rằng chúng là những họat động riêng biệt với nhau, nhưng lại có mối quan hệ mật thiết với nhau, tác động qua lại và tạo thành một hệ thống để việc quản lý thuế đạt được hiệu quả tốt nhất
2 Sự cần thiết của công tác thanh tra, kiểm tra và xử lí vi phạm pháp luật thuế
Thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm pháp luật thuế là những hoạt động không thể thiếu trong quản lí nhà nước nói chung, mà còn mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong quản lí thuế nói riêng Họat động thanh tra, kiểm tra có nghĩa là tiến hành việc nghiên cứu,
Trang 3thu thập số liệu, đánh giá họat động quản lí và mục đích cuối cùng là tìm hiểu được kết quả tác động của chủ thể quản lí tới đối tượng quản líQua kiểm tra giúp nâng cao công tác quản
lí của các cơ quan có chức năng, ngòai ra họat động thanh tra, kiểm tra còn là một phương thức để đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân Thanh tra, kiểm tra thuế nhằm kịp thời phát hiện và xử lí các sai phạm trong lĩnh vực thuế; ngăn ngừa các hiện tượng vi phạm pháp luật thuế; chống thất thu ngân sách nhà nước Trong điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường
và hội nhập quốc tế nước ta đang thực hiện cải cách công tác quản lí thuế theo cơ chế tự khai, tự nộp thuế thì công tác thanh tra, kiểm tra và xử lí vi phạm pháp luật thuế ngày càng được coi trọng
3 Mục tiêu của thanh tra, kiểm tra và xử lí vi phạm pháp luật thuế trong công tác quản lí thuế của nước ta hiện nay.
- Phòng ngừa, phát hiện, xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về thuế Đây là mục đích chủ yếu của hoạt động thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm Công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm là hoạt động thường xuyên của cơ quan quản lý thuế nhằm đảm bảo cho các quy định về nộp thuế được chấp hành một cách đầy đủ Chính tính chất thường xuyên của hoạt động này đã có tính chất phòng ngừa các vi phạm pháp luật thuế Các cuộc thanh tra, kiểm tra thuế sẽ chỉ rõ các sai phạm của đối tượng bị thanh tra, kiểm tra và có tính chất răn đe với những người có ý định vi phạm pháp luật thuế
- Bảo đảm hiệu quả, hiệu lực của các chính sách thuế mà nhà nước ban hành Bảo đảm không bị thất thoát từ các khoản thu thuế của ngân sách nhà nước
- Bảo đảm pháp luật thuế được thi hành nghiêm trên thực tế; bảo đảm sự cân bằng trong nghĩa vụ nộp thuế; bảo vệ lợi ích hợp pháp của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp cuat công dân thực hiện các nghĩa vụ nộp thuế
- Nâng cao trách nhiệm của các cơ quan quản lý thuế mà cụ thể là cán bộ thực hiện công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm, nâng cao ý thức trách nhiệm tuân thủ các quy định của pháp luật thuế
II Thực trạng vấn đề thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm pháp luật thuế ở Việt Nam năm 2015.
1 Thực trạng về pháp luật về thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm pháp luật thuế ở Việt Nam hiện nay.
a Những thành tựu đã đạt được.
Thứ nhất, các văn bản quy phạm pháp luật chung về thanh tra
Thời gian qua, các văn bản quy phạm pháp luật về thanh tra đã có nhiều đổi mới Luật Thanh tra năm 2010 thay thế cho Luật Thanh tra năm 2004, đã khắc phục về cơ bản những bất cập phát sinh trong quá trình tổ chức thực hiện hoạt động thanh tra của các cơ quan nhà nước đối với các hoạt động kinh tế - xã hội Theo đó, Luật Thanh tra năm 2010
đã bổ sung những quy định pháp luật mới để điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong quá trình thanh tra mà Luật Thanh tra năm 2004 chưa quy định Luật Thanh tra năm 2010 cũng sửa đổi những quy định không còn phù hợp với thực tiễn của Luật Thanh tra năm 2004
Đặc biệt, việc sửa đổi và bổ sung quy định về thanh tra chuyên ngành chi phối trực tiếp đến tổ chức hoạt động của thanh tra thuế theo hướng bao quát đầy đủ hơn những vấn
đề pháp lý cần có của hoạt động thanh tra chuyên ngành Theo đó, đã quy định rõ hơn thẩm quyền ra quyết định thanh tra chuyên ngành, nhiệm vụ và quyền hạn của người ra quyết định thanh tra chuyên ngành, các tiêu chuẩn của thanh tra viên, cộng tác viên thanh tra chuyên ngành, trình tự và thủ tục thanh tra…
Thứ hai, các văn bản quy phạm pháp luật riêng về thanh tra, kiểm tra thuế
Điểm cải cách nổi bật trong quy phạm pháp luật riêng về thanh tra, kiểm tra thuế thời gian qua gắn liền với sự ra đời của Luật Quản lý thuế năm 2006 Theo đó, lần đầu tiên
ở Việt Nam pháp luật về thanh tra, kiểm tra thuế được quy định riêng trong văn bản luật về quản lý thuế Trước đó, quy định pháp luật riêng về thanh tra, kiểm tra thuế chưa thống
Trang 4nhất và thiếu tính hệ thống do được quy định ở nhiều văn bản pháp luật khác nhau Luật Quản lý thuế năm 2006 cũng đã dành một chương (Chương X) quy định riêng về kiểm tra, thanh tra thuế Với sự ra đời của Luật Quản lý thuế năm 2006, các nghị định và thông tư quy định chi tiết Luật Quản lý thuế, hành lang pháp lý của hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế đã được hoàn thiện hơn Cụ thể:
(i) Đã đảm bảo tính hệ thống, thống nhất của các quy định pháp luật về thanh tra, kiểm tra thuế;
(ii) Lần đầu tiên ở Việt Nam các quy định pháp luật về trình tự, thủ tục, hồ sơ, thời hạn thanh tra, kiểm tra thuế được thể hiện rõ trong văn bản luật và hướng dẫn luật về quản
lý thuế Điều này đảm bảo tính công khai, minh bạch của quy định pháp luật về thanh tra, kiểm tra thuế; giúp nâng cao hiệu lực, hiệu quả thanh tra, kiểm tra thuế; góp phần phòng ngừa các hành vi nhũng nhiễu của công chức thuế trong thanh tra, kiểm tra thuế;
(iii) Làm rõ và công khai quyền và trách nhiệm của cơ quan thuế và công chức thuế trong thanh tra, kiểm tra thuế để người nộp thuế giám sát việc thực thi pháp luật của người thi hành công vụ;
(iv) Quy định rõ quyền và nghĩa vụ của người nộp thuế trong thanh tra, kiểm tra thuế Qua đó, giúp cơ quan thuế thực hiện tốt nhiệm vụ thanh tra, kiểm tra thuế; nâng cao hiệu lực thanh tra, kiểm tra thuế
Những hạn chế, bất cập phát sinh trong quá trình thực hiện Luật Quản lý thuế năm
2006, đã được hoàn thiện hơn trong Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quản lý thuế năm 2012
Ngoài những điểm mới về quản lý thuế, một số bất cập về thanh tra, kiểm tra thuế
đã được khắc phục Đó là:
(i) Một số thời hạn giải quyết thủ tục hành chính về thanh tra, kiểm tra thuế đã được rút ngắn so với trước đây Qua đó, tạo điều kiện đẩy nhanh tiến độ thực hiện các cuộc thanh tra, kiểm tra;
(ii) Bổ sung một số thủ tục phải thực hiện trong quá trình thanh tra thuế để đảm bảo quá trình thanh tra được chặt chẽ và minh bạch, đó là: Thủ tục giới thiệu thành viên đoàn thanh tra, thông báo thời gian thanh tra; thủ tục yêu cầu người nộp thuế giải trình khi tài liệu cung cấp chưa rõ; thủ tục niêm phong tài liệu, kiểm kê tài sản; thủ tục và cách thức xử
lý trong trường hợp đã hết thời hạn thanh tra mà vẫn chưa nhận được kết quả giám định; thủ tục báo cáo tiến độ thực hiện nhiệm vụ thanh tra thuế;
(iii) Bổ sung cách thức xử lý và thủ tục để giải quyết những vướng mắc trong quá trình tổ chức thực hiện thanh tra, kiểm tra thuế nhưng không có quy định pháp luật để giải quyết Đó là: Quy định rõ các trường hợp và thủ tục bãi bỏ hoặc hoãn quyết định thanh tra, kiểm tra thuế; trường hợp và thủ tục thay đổi trưởng đoàn hoặc thành viên đoàn thanh tra; thủ tục chuyển giao hồ sơ cho cơ quan điều tra trong trường hợp quá trình thanh tra thuế phát hiện hành vi trốn thuế đến mức phải xử lý hình sự;
(iv) Bổ sung nguyên tắc áp dụng quản lý rủi ro trong quản lý thuế (trong đó có thanh tra, kiểm tra thuế) Điều này tạo cơ sở pháp lý quan trọng để cơ quan thuế tập trung nguồn lực vào thanh tra, kiểm tra những trường hợp có rủi ro lớn về thuế mà thông thường đây là các trường hợp có dấu hiệu gian lận, trốn thuế
Như vậy, có thể thấy, các văn bản quy phạm pháp luật riêng trong lĩnh vực thanh tra, kiểm tra thuế đã hướng đến các yêu cầu thiết yếu của hoạt động thanh tra thuế là: Công khai, minh bạch, chặt chẽ và toàn diện Qua đó, vừa tạo điều kiện thuận lợi để nâng cao hiệu lực và hiệu quả của hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế, vừa đảm bảo để người nộp thuế giám sát hoạt động thực thi công vụ của cơ quan thuế và góp phần ngăn ngừa hành vi nhũng nhiễu của người thi hành công vụ trong hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế
Thứ ba, các văn bản quy phạm pháp luật xử lý vi phạm trong lĩnh vực thuế
Trang 5Điểm cải cách nổi bật trong quy phạm pháp luật riêng về thanh tra, kiểm tra thuế thời gian qua gắn liền với sự ra đời của Luật Quản lý thuế năm 2006 Theo đó, lần đầu tiên
ở Việt Nam pháp luật về thanh tra, kiểm tra thuế được quy định riêng trong văn bản luật về quản lý thuế
Các văn bản quy phạm pháp luật về xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực thuế tuy đã được sửa đổi, bổ sung theo hướng ngày càng đầy đủ chặt chẽ và có tính răn đe Cụ thể là:
- Sau khi Luật Quản lý thuế ra đời, trên cơ sở các quy định của luật này và Pháp lệnh Xử lý vi phạm hành chính, Chính phủ đã ban hành Nghị định 98/2007/NĐ-CP quy định về xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực thuế, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư 61/2007/TT-BTC hướng dẫn thực hiện Nghị định này Những văn bản pháp luật này đã sửa đổi, bổ sung nhiều điểm chưa hợp lý hoặc không còn phù hợp với thực tiễn khách quan của các quy định xử lý vi phạm hành chính thuế đã ban hành trước đó Đáng chú ý là những vấn đề sau: (i) Bổ sung các quy định về các hành vi vi phạm và hình thức xử phạt trước đây chưa quy định những đã phát sinh trong thực tiễn, đó là hành vi khai thiếu thuế
và một số hành vi vi phạm về thủ tục thuế; (ii) Sửa đổi thẩm quyền xử lý vi phạm hành chính thuế cho phù hợp với Luật Quản lý thuế; (iii) Quy định rõ mức xử phạt trong trường hợp không có tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ để tránh sự vận dụng tùy tiện của người thực thi công vụ; (iv) Sửa đổi quy định về xử lý hành vi trốn thuế khi quá thời hiệu xử phạt, theo đó, hành vi trốn thuế bị phát hiện khi đã quá thời hiệu xử phạt thì không xử phạt hành chính nhưng vẫn bị truy thu thuế (trước đây không truy thu và không xử phạt khi quá thời hiệu)
- Để giải quyết những vướng mắc và bất cập phát sinh trong quá trình thực hiện Luật Quản lý thuế, Nghị định 98/2007/NĐ-CP Chính phủ đã ban hành Nghị định 129/2013/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính thuế và cưỡng chế thi hành quyết định hành chính thuế thay thế cho các Nghị định 98/2007/NĐ-CP và
13/2009/NĐ-CP Trên cơ sở đó, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư 166/2013/TT-BTC quy định chi tiết
về xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực thuế Các quy định pháp luật này đã tiếp tục sửa đổi, bổ sung những điểm bất hợp lý hoặc không còn phù hợp với thực tiễn quản lý thuế, trong đó có những điểm đáng chú ý sau đây:
(i) Hành vi trốn thuế bị phát hiện khi hết thời hiệu thì bị truy thu trong thời hạn tối
đa 10 năm, trừ trường hợp kinh doanh mà không đăng ký thuế Trước đây không giới hạn thời hạn truy thu nên rất không khả thi trong tổ chức thực hiện
(ii) Bổ sung quy định mức xử phạt vi phạm hành chính đối với cá nhân bằng một nửa so với tổ chức
(iii) Nâng mức xử phạt khai thiếu thuế từ 10% lên 20%
(iv) Áp dụng cách tính tiền chậm nộp thuế lũy tiến theo số ngày chậm nộp: trong 90 ngày đầu tiên tỷ lệ tính tiền chậm nộp thuế là 0,05%/ngày; quá 90 ngày, tỷ lệ này là 0,07%/ ngày Đồng thời, bổ sung quy định tính tiền phạt chậm nộp trên cả số tiền chậm nộp
(v) Bổ sung hình thức xử phạt đối với một số hành vi vi phạm thủ tục trước đây chưa xử phạt
(vi) Bổ sung quy định về thi hành quyết định xử phạt hành chính thuế trong trường hợp cá nhân bị xử phạt bị chết, mất tích hoặc mất năng lực hành vi dân sự; tổ chức bị xử phạt bị phá sản, giải thể
(vii) Bổ sung quy định cho phép người bị xử phạt hành chính có thể được nộp phạt làm nhiều lần
Thứ tư, các văn bản quy phạm pháp luật về các sắc thuế
Thanh tra, kiểm tra thuế thực chất là hoạt động của cơ quan thuế và cơ quan nhà nước có thẩm quyền về việc chấp hành pháp luật thuế của ngcười nộp thuế Do vậy, các
Trang 6văn bản quy phạm pháp luật về các sắc thuế thuộc hệ thống thuế của một quốc gia cũng thuộc hành lang pháp lý của hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế
Những năm qua, các luật thuế cũng dần được hoàn thiện Xét riêng những nội dung liên quan đến thanh tra, kiểm tra thuế, các luật thuế và văn bản hướng dẫn thi hành các luật thuế đã được sửa đổi, bổ sung theo các hướng sau: (i) Quy định rõ hơn các căn cứ tính thuế
để người nộp thuế có thể hiểu và dễ dàng tự tính thuế và cơ quan thuế có cơ sở kết luận đúng đắn về tính tuân thủ của người nộp thuế qua hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế; (ii) Các quy định pháp luật về thuế chặt chẽ, rõ ràng và minh bạch hơn, qua đó, đảm bảo tính nhất quán trong thực thi pháp luật, ngăn ngừa hành vi nhũng nhiễu của công chức thuế và ngăn ngừa hành vi gian lận, trốn thuế của người nộp thuế
b Một số hạn chế, bất cập
Bên cạnh những thành tựu quan trọng như đã nêu trên, quy định pháp luật về thanh tra, kiểm tra thuế vẫn còn những hạn chế, bất cập nhất định thể hiện trên các phương diện chủ yếu sau:
Thứ nhất, thẩm quyền của cơ quan thuế trong thanh tra, kiểm tra thuế còn bị hạn chế Theo quy định pháp luật hiện hành về thanh tra thuế, cơ quan thuế đã được trao một
số quyền quan trọng để đảm bảo hiệu quả thanh tra thuế như quyền khám nơi cất giấu tài liệu, tang vật liên quan đến trốn thuế, gian lận thuế (Điều 94 Luật Quản lý thuế); các quyền tạm giữ tiền, đồ vật, giấy phép (Điều 90 Luật Quản lý thuế và Điều 69 Thông tư 156/2013/ TT-BTC), niêm phong tài liệu, kiểm kê tài sản (Khoản 3 và 4 Điều 69 Thông tư 156/2013/ TT-BTC) Tuy nhiên, quyền kiểm kê tài sản chỉ được thực hiện trong thanh tra thuế tại trụ
sở DN Điều này hàm ý rằng, việc kê khai tài sản đã được báo trước vì khi có quyết định thanh tra, người nộp thuế có thể biết rằng họ có khả năng bị kiểm kê tài sản Tức là, theo quy định pháp luật hiện hành, cơ quan thuế không có quyền kiểm kê đột xuất tài sản của người nộp thuế khi phát hiện có dấu hiệu trốn thuế, gian lận thuế Điều này đã phần nào làm hạn chế khả năng chứng minh hành vi trốn thuế của người nộp thuế, đặc biệt là trường hợp trốn thuế qua hành vi bán hàng không phản ánh vào sổ sách kế toán
Theo quy định pháp luật hiện hành, cơ quan thuế không có quyền kiểm kê đột xuất tài sản của người nộp thuế khi phát hiện có dấu hiệu trốn thuế, gian lận thuế Điều này đã phần nào làm hạn chế khả năng chứng minh hành vi trốn thuế của người nộp thuế, đặc biệt
là trường hợp trốn thuế qua hành vi bán hàng không phản ánh vào sổ sách kế toán
Thứ hai, một số quy định trong các văn bản pháp luật về các sắc thuế cụ thể còn chưa rõ ràng, chưa minh bạch và có thể hiểu theo nhiều cách khác nhau, gây khó khăn cho hoạt động thực thi pháp luật Ví dụ: Khoản chi không được trừ tại Điểm 2.18, Khoản 2, Điều 6, Thông tư 78/2015/TT-BTC được quy định như sau “Phần chi trả tiền vay vốn tương ứng với phần vốn điều lệ (đối với DN tư nhân là vốn đầu tư) đã đăng ký còn thiếu theo tiến độ góp vốn ghi trong điều lệ của DN kể cả trường hợp DN đã đi vào sản xuất, kinh doanh”
Như vậy, để loại bỏ chi phí lãi vay trong trường hợp các thành viên góp vốn vào
DN chưa góp đủ vốn điều lệ theo tiến độ góp vốn thì cần sử dụng một lãi suất nào đó để tính toán Tuy nhiên, một DN có thể vay nhiều khoản vay từ nhiều ngân hàng khác nhau với các kỳ hạn khác nhau và đương nhiên những khoản vay này sẽ có các lãi suất khác nhau
Vậy vấn đề đặt ra là: Sử dụng lãi suất nào để loại bỏ chi phí lãi vay trong trường hợp này? Vấn đề này chưa được hướng dẫn cụ thể cho nên trong thực tế khi thanh tra, kiểm tra thuế sẽ rất khó thống nhất cách xử lý hoặc xử lý tùy thích Có thể tìm thấy không
ít ví dụ tương tự như trên trong văn bản pháp luật về thuế hiện hành Đặc biệt, một hiện tượng khá phổ biến là việc sử dụng các câu ghép và câu phức trong diễn đạt các quy định pháp luật thuế dẫn đến những cách hiểu khác nhau Những ý khác nhau trong các câu ghép
và câu phức này thường nằm liên tục trong một đoạn văn và cách nhau bởi rất nhiều dấu
Trang 7chấm phẩy hoặc dấy phẩy làm cho ý nghĩa của cụm từ bổ nghĩa sau cùng không rõ là dùng cho cụm từ gần nhất hay dùng cho cả đoạn văn Điển hình cho rắc rối này là trường hợp quy định về đối tượng không chịu thuế đối với hoạt động cho vay vốn quy định tại Thông
tư 129/2008/ TT-BTC đã làm dấy lên cuộc tranh cãi dài ngày giữa cơ quan thuế và DN về việc DN (không phải tổ chức tín dụng) cho nhau vay vốn thì có thuộc đối tượng chịu thuế giá trị gia tăng không Cụ thể là, Khoản 8 Mục II Phần A Thông tư 129/2008/TT-BTC quy định “Dịch vụ cấp tín dụng gồm các hình thức: cho vay; chiết khấu và tái chiết khấu công
cụ chuyển nhượng và các giấy tờ có giá khác; bảo lãnh; cho thuê tài chính và các hình thức cấp tín dụng khác theo quy định của pháp luật do các tổ chức tài chính, tín dụng tại Việt Nam cung ứng” Khi đó, có thể hiểu cụm từ “do các tổ chức tài chính, tín dụng tại Việt Nam cung ứng” chỉ áp dụng đối với “các hình thức cấp tín dụng khác” mà cũng có thể hiểu
áp dụng đối với cả đoạn văn trên Tất nhiên, rắc rối này đã được giải quyết, song những trường hợp tương tự như vậy còn ở một số văn bản pháp luật thuế cần được khắc phục triệt để
Thứ ba, các thủ tục cần thiết phải thực hiện trong thanh tra, kiểm tra thuế, mặc dù
đã được bổ sung, song vẫn chưa được quy định đầy đủ trong các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý thuế và quy phạm pháp luật chuyên biệt về thanh tra tài chính Đó là các quy định về cách thức và thời hạn yêu cầu người nộp thuế cung cấp thông tin trước khi tiến hành thanh tra (có nhất thiết phải bằng văn bản không, trong thời hạn bao lâu); thời hạn tạm dừng thanh tra, kiểm tra thuế trong quá trình thanh tra, kiểm tra thuế tại trụ sở người nộp thuế; thời hạn bãi bỏ quyết định kiểm tra trong những trường hợp được bãi bỏ quyết định kiểm tra thuế theo quy định của pháp luật; quy định về trình tự, thủ tục kiểm tra lại các kết luận kiểm tra thuế (đã có quy định về thanh tra lại kết luận thanh tra thuế
2 Thực tiễn triển khai và áp dụng vấn đề thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật thuế ở Việt Nam năm 2015
Năm 2015, ngành Thuế ưu tiên đẩy mạnh công tác thanh tra, kiểm tra chống các hành vi gian lận, trốn thuế, kiểm soát chặt chẽ việc hoàn thuế giá trị gia tăng, chống các hoạt động chuyển giá thông qua giao dịch liên kết để khai thác nguồn thu ngân sách nhà nước Toàn ngành Thuế đã thực hiện thanh tra, kiểm tra tại 20.708 doanh nghiệp và kiểm tra 732.578 hồ sơ khai thuế tại cơ quan thuế Số thuế xử lý tăng thu qua thanh tra, kiểm tra
là 4.089,04 tỷ đồng, trong đó: truy thu, truy hoàn là 2.594,6 tỷ đồng; tiền phạt là 909,8 tỷ đồng; tiền thuế điều chỉnh qua kiểm tra hồ sơ tại cơ quan thuế là 584,7 tỷ đồng Số tiền thuế đã nộp ngân sách nhà nước là 2.532,8 tỷ đồng
Qua công tác thanh tra, kiểm tra đã phát hiện các đối tượng nộp thuế có hành vi vi phạm về thuế GTGT như: ghi nhận doanh thu không đúng trong kỳ tính thuế; Kê khai doanh thu và thuế GTGT đầu ra theo tỷ giá quy đổi thấp hơn tỷ giá liên ngân hàng tại thời điểm phát sinh doanh thu; không xuất hóa đơn, không kê khai thuế GTGT đầu ra đối với khối lượng công việc xây dựng, lắp đặt đã hoàn thành, nghiệm thu, bàn giao; không xuất hóa đơn, không kê khai thuế GTGT đầu ra đối với hàng hoá, dịch vụ dùng để trao đổi, biếu tặng; Không hạch toán doanh thu vào sổ sách kế toán để trốn thế (khai thác tài nguyên, kinh doanh ăn uống, kinh doanh vận tải, Nhiều đối tượng đã lợi dụng kẽ hở của pháp luật như quy định cho phép các doanh nghiệp được tự in, sử dụng hóa đơn; điều kiện thành lập doanh nghiệp thông thoáng để thành lập nhiều "doanh nghiệp ma" mà chủ doanh nghiệp
là những người cùng gia đình, họ hàng đứng tên thành lập, mua bán hóa đơn lòng vòng với nhau nhằm kê khai khấu trừ, chiếm đoạt tiền hoàn thuế của nhà nước
Công tác thanh tra chống chuyển giá trong 6 tháng đầu năm 2015 được tăng cường,
cơ quan thuế đã tiến hành thanh tra, kiểm tra 361 doanh nghiệp lỗ, có dấu hiệu chuyển giá
và doanh nghiệp có hoạt động liên kết Qua đó đã truy thu, truy hoàn và xử phạt 287,2 tỷ đồng, giảm khấu trừ là 17,6 tỷ đồng, giảm lỗ là 1.232,5 tỷ đồng
Trang 8Sáu tháng đầu năm 2015, cơ quan Hải quan tập trung thanh tra việc chấp hành pháp luật về hải quan, pháp luật về thuế đối với hoạt động kinh doanh nhập nguyên liệu để sản xuất hàng xuất khẩu và gia công cho thương nhân nước ngoài, loại hình ưu đãi đầu tư; hàng xuất nhập khẩu là thuốc tân dược và thiết bị y tế; việc phân loại, áp mã, thuế suất đối với hàng nhập khẩu là thực phẩm dinh dưỡng, sữa bột Ensure, vani Trong 6 tháng đầu năm 2015, đã triển khai thực hiện 17 cuộc thanh tra chuyên ngành Tổng số tiền kiến nghị truy thu là 2.500 triệu đồng, đã thu nộp ngân sách nhà nước 11.899 triệu đồng (bao gồm thu từ số kiến nghị của năm trước)
Bên cạnh công tác thanh tra chuyên ngành, Tổng cục Hải quan đã quan tâm, chỉ đạo các đơn vị thực hiện tốt công tác kiểm tra sau thông quan (KTSTQ) và đã được một số kết quả đáng ghi nhận Tổng số cuộc đã kết thúc KTSTQ là 660 cuộc, truy thu 210,3 tỷ đồng (bằng 69% cùng kỳ năm 2013), trong đó bao gồm 17,1 tỷ đồng tiền phạt vi phạm hành chính, phạt chậm nộp; đã thực thu vào NSNN (bao gồm cả thu nợ từ những năm trước) 184,1 tỷ đồng (bằng 72% cùng kỳ năm 2013), trong đó bao gồm 32,6 tỷ đồng tiền phạt vi phạm hành chính, phạt chậm nộp Riêng Cục Kiểm tra sau thông quan đã kiểm tra
22 cuộc, quyết định truy thu 41,2 tỷ đồng, đã thực thu vào NSNN (bao gồm cả thu nợ từ những năm trước) 39,4 tỷ đồng
Phát huy những kết quả đạt được trong công tác điều tra chống buôn lậu, các Cục Hải quan địa phương, Cục Điều tra chống buôn lậu tiếp tục thực hiện các kế hoạch, xác lập chuyên án đấu tranh có qui mô lớn, liên tỉnh như: kế hoạch chống buôn lậu rượu ngoại; kế hoạch chống buôn lậu, vận chuyển trái phép xăng dầu qua biên giới; vận chuyển trái phép khoáng sản ra nước ngoài; chuyên đề xe ôtô tạm nhập tái xuất Tính đến ngày 15/5/2015, các đơn vị nghiệp vụ thuộc Cục đã trực tiếp, phối hợp phát hiện, bắt giữ, xử lý 65 vụ, trị giá hàng vi phạm khoảng 87 tỷ 845 triệu đồng, thu NSNN ước đạt 4 tỷ 436 triệu đồng; đã ban hành 03 Quyết định khởi tố Một số vụ việc điển hình như: đã phối hợp chặt chẽ với các đơn vị trong và ngoài Ngành đấu tranh thành công 4 vụ, thu giữ 75 bánh heroin; 5.8 kg
ma tuý đá ICE; 9.600 viên ma tuý tổng hợp; 300 gam ma tuý tổng hợp dạng viên, 9.752 gam búp lá cần sa khô; Tại cửa khẩu sông Bắc Luân – Móng Cái - Quảng Ninh, đã kiểm tra, khám xét 06 tàu phương tiện vận tải thuỷ vận chuyển hàng hoá không có hoá đơn chứng từ thu giữ khoảng 120 tấn thịt trâu, bò và nội tạng trâu, bò đông lạnh trị giá ước tính khoảng 6 tỷ đồng; khám xét đối với xe ô tô BKS 14C-05013 vận chuyển 150 thùng rượu Chivas 18 (900 chai 750ml) không có hóa đơn chứng từ chứng minh nguồn gốc nhập khẩu (trị giá khoảng 1 tỷ đồng)
Những thủ đoạn gian lận thuế điển hình
Qua thực tế công tác thanh tra, kiểm tra thuế, ngành Thuế đã phát hiện nhiều thủ đoạn gian lận thuế của các DN, có thể liệt kê những thủ tục, cách thức điển hình như:
- Lợi dụng cơ chế thông thoáng về thủ tục thành lập DN, thủ tục tự in hóa đơn, một
số cá nhân ở Đồng Nai, Bình Dương, TP Hồ Chí Minh đã thành lập một chuỗi DN để cung cấp hóa đơn giá trị gia tăng (GTGT) cho các DN “đen” tại Tây Nguyên làm thất thoát tiền hoàn thuế GTGT, gây thất thu NSNN
- Lợi dụng cơ chế xuất khẩu tiểu ngạch qua biên giới đất liền, chính sách thanh toán biên mậu Việt Nam – Campuchia (thanh toán bằng đồng Việt Nam thông qua tài khoản vãng lai mở tại các chi nhánh ngân hàng thương mại Việt Nam sát biên giới), cơ chế miễn kiểm tra Hải quan hoặc kiểm tra theo tỷ lệ (phân luồng xanh) đối với hàng hóa xuất khẩu tiểu ngạch, mua hóa đơn của các DN "ma", siêu thị… hợp thức hóa đầu vào để lập hồ sơ xuất khẩu khống một phần hoặc toàn bộ hàng hóa nhằm chiếm đoạt tiền hoàn thuế từ NSNN
- Lợi dụng sự thông thoáng về thủ tục thành lập DN của Luật DN, một số cá nhân
sử dụng chứng minh thư nhân dân thất lạc, hoặc thuê, mua chứng minh nhân dân rồi báo
Trang 9mất sau đó thuê người làm giám đốc để thành lập DN nhằm kinh doanh mua bán bất hợp pháp hóa đơn, tiếp tay cho việc chiếm đoạt tiền hoàn thuế từ NSNN
- Tạo chứng từ thanh toán qua ngân hàng cho hàng hóa mua vào từ 20 triệu đồng trở lên để được khấu trừ thuế đầu vào (hoàn thuế) thông qua phương thức nộp tiền mặt vào tài khoản của người mua hóa đơn, sau đó người mua hóa đơn chuyển trả vào tài khoản cho người bán hóa đơn; Hoặc sau khi người mua chuyển khoản thanh toán cho người bán thì lập tức người bán chuyển trả cho người mua qua một tài khoản khác Hành vi này diễn ra khá phổ biến và song trùng với hành vi mua bán, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp đã phát hiện tại một số địa phương như: TP Hồ Chí Minh, Hà Nội, Hải Phòng, Lâm Đồng, Đắc Lắk…
- Tạo chứng từ thanh toán qua ngân hàng cho hàng hóa xuất khẩu qua biên giới đất liền để đủ điều kiện được hoàn thuế xuất khẩu thông qua phương thức quay vòng tiền thanh toán hàng hóa nhập khẩu (của người nước ngoài) nộp vào tài khoản vãng lai, để hợp thức hóa thủ tục thanh toán qua ngân hàng đối với doanh thu hàng xuất khẩu nhằm gian lận tiền hoàn thuế Hành vi này khá phổ biến và song trùng với hành vi xuất khẩu khống một phần hoặc toàn bộ hàng hóa, hoặc khai không đúng mặt hàng xuất khẩu đã được phát hiện được tại các tỉnh Tây Nam Bộ, TP Hồ Chí Minh, Hà Nội
- Sử dụng hóa đơn bất hợp pháp cùng với ủy nhiệm chi giả để chiếm đoạt tiền thuế: Trường hợp này cơ quan thuế đã phối hợp với công an điều tra vụ trốn thuế xảy ra tại một
số công ty về sử dụng hóa đơn bất hợp pháp để kê khai thuế GTGT đầu vào nhằm chiếm đoạt tiền thuế GTGT
- Một số DN nhập lậu các mặt hàng nhập khẩu thuế nhập khẩu cao, sau đó mua hóa đơn của DN "ma" để hợp thức hóa đầu vào và hợp thức hóa thủ tục thanh toán qua ngân hàng, gây thất thu thuế GTGT khâu nhập khẩu, thuế nhập khẩu và các khoản nộp NSNN
- Tổ chức hệ thống DN mà nhân thân trong gia đình làm giám đốc, kế toán trưởng, thủ kho… các DN này thường có lãi lớn nhưng lại thực hiện 2 hệ thống sổ sách kế toán với mục đích kê khai nộp thuế thấp để trốn thuế
Một số tồn tại trong công tác thanh tra, kiểm tra thuế
Những tồn tại chủ yếu bao gồm: Tiến độ triển khai công tác thanh tra, kiểm tra thuế còn chậm so với kế hoạch đề ra, hiệu quả thanh tra, kiểm tra chưa cao; Số thuế xử lý sau thanh tra, kiểm tra chưa được DN nộp kịp thời vào NSNN; Tính ngăn ngừa và dự báo các hành vi vi phạm mới còn chưa có kết quả nổi bật…
Trong 6 tháng đầu năm 2015, ngành Thuế đã thu được 17.500 tỷ đồng, chiếm 29%
số nợ thuế tại thời điểm 31/12/2013 chuyển sang, trong đó thu và xử lý nợ thuế bằng biện pháp quản lý nợ chiếm 82,7%; bằng biện pháp cưỡng chế nợ thuế là 17,3%
Nguyên nhân là do chính sách thuế còn một số nội dung chưa được đồng nhất với các chính sách quy định theo ngành, lĩnh vực; Quy trình thanh tra mới số 74/QĐ-TCT đã bước đầu hỗ trợ cho công tác thanh tra thuế nhưng vẫn còn một số điểm chưa phù hợp giữa Luật Thanh tra và chức năng thanh tra chuyên ngành; Chưa có chế tài xử phạt nghiêm khắc cho các trường hợp cố tình không cung cấp tài liệu hoặc kéo dài thời gian cung cấp tài liệu phục vụ cho công tác thanh tra; Việc khai thác thông tin từ cơ sở dữ liệu còn nhiều vướng mắc do sự phân quyền quản lý, không khai thác được thông tin, dữ liệu kê khai thuế của các DN thuộc các cơ quan thuế quản lý Chưa kể, trong quá trình tiến hành thanh tra, kiểm tra thuế, kế toán đơn vị đặc biệt là kế toán làm thuê cho nhiều DN chưa hợp tác cung cấp
và giải trình số liệu với đoàn kiểm tra, cá biệt có trường hợp có hành vi đối phó với đoàn thanh tra, kiểm tra; Một số DN đầu tư nước ngoài sử dụng phần mềm kế toán quốc tế không theo chuẩn mực kế toán Việt Nam, toàn bộ sổ sách kế toán bằng tiếng Anh…, dẫn đến, có cuộc thanh tra, kiểm tra còn kéo dài, xử lý chưa dứt điểm…
Kết luận:
Trang 10Các cuộc thanh tra, kiểm tra được thực hiện đúng, rõ trọng tâm, trọng điểm, tập trung vào những lĩnh vực dễ nảy sinh sai phạm Nhiều nội dung thanh tra được lồng ghép một cách khoa học trong mỗi cuộc thanh tra, góp phần tiết kiệm chi phí và nhân lực Các kết luận, kiến nghị thanh tra, kiểm tra đầy đủ chứng lý, đảm bảo tính thực tiễn, tính khả thi cao nên được các đơn vị, đối tượng thanh tra nghiêm túc tiếp thu, thực hiện Qua thanh tra
đã phát hiện, kiến nghị xử lý nhiều sai phạm, thu hồi cho ngân sách hàng nghìn tỷ đồng, đồng thời kiến nghị sửa đổi, bổ sung, ban hành mới nhiều văn bản quản lý nhà nước, góp phần quan trọng vào thực hiện tốt các quy định của pháp luật về tài chính ngân sách, giữ gìn kỷ cương, kỷ luật tài chính
Có sự phối hợp chặt chẽ, hiệu quả với các đơn vị trong và ngoài ngành trong việc xây dựng kế hoạch, tổ chức thực hiện kế hoạch và các nhiệm vụ đột xuất được giao nên đảm bảo tránh trùng chéo trong hoạt động thanh tra, kiểm tra; chất lượng các cuộc thanh tra được nâng cao, những kiến nghị đề xuất mang tính thiết thực, phục vụ trực tiếp cho công tác quản lý của Bộ Tài chính cũng như công tác quản lý của các đơn vị được thanh tra
Tuy nhiên, các quy định pháp luật về thanh tra chuyên ngành mới được ban hành nên một số đơn vị cấp Cục, Tổng cục có chức năng thanh tra chuyên ngành trong quá trình triển khai thực hiện còn lúng túng Một số đoàn thanh tra nội dung còn dàn trải, thiếu trọng tâm, trọng điểm, kết quả thấp.Kế hoạch sẽ chú trọng vào chất lượng để công tác thanh tra ngày càng chuyên nghiệp hơn
III Định hướng hoàn thiện những vấn đề về thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật thuế năm 2015 ở Việt Nam
1 Hoàn thiện những quy định của pháp luật về quản lý thuế.
Để hành lang pháp lý về thanh tra, kiểm tra thuế thực sự là khuôn khổ, nền tảng cho hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế, cần khắc phục những hạn chế, bất cập đã nêu Cụ thể như sau:
Một là, cần nghiên cứu bổ sung cho cơ quan thuế quyền kiểm kê tài sản đột xuất Quyền kiểm kê tài sản đột xuất giúp đấu tranh có hiệu quả hành vi bán hàng không phản ánh vào sổ sách kế toán để trốn thuế - một hành vi trốn thuế phổ biến của người nộp thuế hiện nay, bởi lẽ nếu người nộp thuế bán hàng không phản ánh vào sổ sách kế toán thì chắc chắn sẽ có chênh lệch giữa tồn kho trên sổ sách kế toán với tồn kho thực tế Nếu được báo trước, việc kê khai tài sản sẽ giảm tác dụng rất nhiều do người nộp thuế có thể tìm cách đối phó để đảm bảo sự thống nhất giữa số liệu trên sổ kế toán với thực tế tồn kho tài sản Để vừa đảm bảo tính hiệu quả của hoạt động thanh tra thuế, vừa không gây cản trở quá trình sản xuất, kinh doanh của người nộp thuế, cần quy định rõ các trường hợp cơ quan thuế được kiểm kê tài sản đột xuất, thủ tục pháp lý để kiểm kê đột xuất…
Hai là, cần rà soát lại toàn bộ các văn bản luật và hướng dẫn thi hành các luật thuế
để sửa đổi những nội dung không rõ ràng, có thể hiểu nhiều cách khác nhau Đặc biệt, cần sửa đổi cách diễn đạt văn bản theo hướng tránh sử dụng những câu phức và câu ghép với những cụm từ liệt kê liên tiếp gắn với những mệnh đề bổ nghĩa không rõ áp dụng cho trường hợp nào Trong những trường hợp cần liệt kê nhiều nội dung quy định pháp luật thì nên áp dụng cách liệt kê tách biệt thành những đoạn văn riêng biệt Việc minh bạch hóa các văn bản pháp luật thuế giúp hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế có căn cứ pháp lý vững chắc để kết luận đúng sai
Ba là, tiếp tục và thường xuyên rà soát để bổ sung cho đầy đủ các thủ tục cần thiết phải thực hiện trong quá trình thanh tra, kiểm tra thuế để tránh sự vận dụng tùy tiện của người thực thi pháp luật
Bốn là, việc xử lý vi phạm về thuế cần phải xây dựng xuất phát trên cơ sở mang tính răn đe, sau đó là bù đắp chi phí, vì công tác thanh kiểm tra, điều tra hành vi vi phạm thuế cần huy động nhiều người với sự hỗ trợ nhiều tổ chức, cơ quan, cá nhân và tốn chi