Luận văn thạc sĩ báo chí học tính địa phương trong phóng sự thời sự truyền hình của các đài PT TH ở khu vực tây nam bộ hiện nay

1.Lý do chọn đề tài Tại Việt Nam, trong nhiều năm qua, truyền hình luôn được công chúng đặc biệt quan tâm và ưu ái từ các kênh truyền hình quốc gia đến các kênh đài Phát thanh Truyền hình địa phương trên mọi miền đất nước. Tuy nhiên, những năm gần đây, sự xuất hiện và cạnh tranh khốc liệt của các loại hình thông tin hiện đại mà đặc biệt là báo mạng điện tử, đã khiến cho truyền hình ít nhiều mất đi “thị phần” và độ “nóng” của mình. Đứng trước nhiều sự lựa chọn ấy, công chúng tiếp nhận từ thế bị động (buộc phải xem) trước đây sang thế chủ động (được lựa chọn). Chỉ riêng truyền hình, hiện có gần 200 kênh trong và ngoài nước với hàng trăm chương trình phát sóng 24hngày cho thấy “bữa tiệc” truyền thông luôn đầy ấp, hết mực chiều lòng khán giả. Vấn đề đặt ra là, làm thế nào để “chiều lòng” và giữ chân các khán giả khó tính, những khán giả có nhu cầu tiếp nhận và thụ hưởng thông tin ngày càng cao? Câu trả lời thuyết phục hơn cả có lẽ là, các đài truyền hình địa phương, để tránh bị “hòa tan” hoặc trở thành “cái bóng” của các hãng truyền hình lớn, ngoài việc đáp ứng những đòi hỏi khắt khe về chuyên môn, nghiệp vụ và công nghệ, nhất thiết phải tạo được “bản sắc riêng”, dấu ấn về “tính địa phương” của mỗi đài. Bởi, đây không đơn thuần chỉ là yếu tố “nhận diện” sự khác giữa các đài mà còn là sự khẳng định “tính trội”, sự hấp dẫn; khả năng đáp ứng nhu cầu, thị hiếu và sự lựa chọn ngày càng khắt khe của công chúng truyền hình. Được phát vào khung “giờ vàng”, phóng sự trong các chương trình thời sự của các đài PTTH cả nước luôn được khán giả “xem” và “soi” nhiều nhất. Phóng sự như “nam châm” có sức hút mạnh mẽ với công chúng bởi sự sinh động và đa dạng trong đề tài phản ánh, sức hấp dẫn từ hình ảnh trực quan sống động, bởi ngôn ngữ linh hoạt; bút pháp giàu tính chính luận và văn học thông qua kỹ thuật dàn dựng, âm thanh và nhịp điệu… Cùng với thể loại tin, phóng sự được xem là thể loại nồng cốt làm nên “diện mạo” đa dạng và sinh động cho “kênh báo hình” của các đài PTTH địa phương; có khi còn trở thành một “đặc sản”, một “thương hiệu” và niềm tự hào riêng của nhà đài. Phóng sự không chỉ chứa đựng sức nặng thông tin mà còn gây dấu ấn cảm xúc mạnh mẽ đối với người xem và tạo nên hiệu ứng xã hội rộng lớn. Chính vì thế, sự góp mặt của phóng sự trong các chương trình thời sự đã góp phần giúp cho các đài truyền hình thực hiện tốt chức năng thông tin, tuyên truyền, giáo dục và định hướng dư luận xã hội.

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

TÍNH ĐỊA PHƯƠNG TRONG PHÓNG SỰ THỜI SỰ TRUYỀN HÌNH CỦA CÁC ĐÀI PHÁT THANH - TRUYỀN HÌNH Ở KHU VỰC TÂY NAM BỘ HIỆN NAY

(Khảo sát các Đài Phát thanh - Truyền hình: Cà Mau, An Giang

và thành phố Cần Thơ từ tháng 6 năm 2014 đến tháng 6 năm 2015)

Ngành : Báo chí học

Mã số : 60 32 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS

CẦN THƠ - 2015

Tôi xin cam đoan: Luận văn với đề tài “Tính địa phương trong phóng

sự thời sự Truyền hình của các đài PT-TH Ở khu vực Tây Nam bộ hiện nay” là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, Các số liệu và kết quả nêu

trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác Các thông tin trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc.

Tôi xin chịu trách nhiệm đối với luận văn của mình.

Cần Thơ, ngày 19 tháng 7 năm 2015

Người cam đoan

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy hướng dẫn: PGS,TS.

Vũ Quang Hào đã tận tình chỉ bảo, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua để tôihoàn thành luận văn của mình

Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban Giám đốc Học Viện Báo Chí vàTuyên truyền, các thầy cô giáo của Học Viện Báo Chí và Tuyên Truyền, HọcViện 4 Cần Thơ và cám ơn Thầy Chủ nhiệm Lớp Cao Học PT-TH Cần ThơK19 đã tận tình truyền đạt những kiến thức về báo chí và giúp đỡ tôi trongthời gian học tập và làm luận văn

Tác giả cũng cảm ơn ban lãnh Đài PT-TH TP Cần Thơ, Đài PT-TH AnGiang, Đài PT-TH Cà Mau, Đài Truyền hình TP Hồ Chí Minh và VTV CầnThơ ; cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp và công chúng 3 tỉnh, thành: Cần Thơ,

An Giang, Cà Mau đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện và hoànthành luận văn của mình

Xin trân trọng cảm ơn!

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÓNG SỰ

TRUYỀN HÌNH VÀ TÍNH ĐỊA PHƯƠNG TRONG

PHÓNG SỰ THỜI SỰ TRUYỀN HÌNH

12

21.2 Tính địa phương trong phóng sự thời sự truyền hình 2

8

Chương 2: BIỂU HIỆN CỦA TÍNH ĐỊA PHƯƠNG

TRONG PHÓNG SỰ THỜI SỰ CỦA CÁC ĐÀI PHÁT

THANH - TRUYỀN HÌNH Ở KHU VỰC TÂY NAM BỘ

412.1 Khái quát về đặc điểm chung của phóng sự thời sự của các

Đài Phát thanh - Truyền hình khu vực Tây Nam bộ

412.2 Những biểu hiện về nội dung và hình thức thể hiện tính

địa phương trong phóng sự thời sự của các Đài Phát thanh

-Truyền hình khu vực Tây Nam bộ

492.3 Những đóng góp của phóng sự thời sự mang tính địa

phương của các Đài Phát thanh – Truyền hình khu vực Tây

Nam bộ

74

Chương 3: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ GIẢI PHÁP

NÂNG CAO TÍNH ĐỊA PHƯƠNG TRONG SỰ THỜI SỰ

CỦA CÁC ĐÀI PHÁT THANH - TRUYỀN HÌNH Ở TÂY

NAM BỘ HIỆN NAY

863.1 Những vấn đề đặt ra đối với các phóng sự thời sự truyền

hình của các Đài Phát thanh – Truyền hình khu vực Tây Nam

bộ

863.2 Giải pháp nâng cao tính địa phương trong các phóng sự 9

KẾT LUẬN 1

10

AN - QP : An ninh Quốc phòng

KT - CT – XH : Kinh tế - Chinh trị- Xã hội

Bảng 2.1: Tính địa phương trong PSTSTH theo quan niệm của

Biểu đồ 2.2: Dấu hiệu để nhận biết tính địa phương trong

Biểu đồ 2.3: Phản ánh nội dung trong các PSTSTH ở các Đài

PT-TH theo quan niệm của công chúng và Nhà báo 52Biểu đồ 2.4: Nội dung sản xuất nông nghiệp, thủy sản được phản

ánh trong PSTSTH theo quan niệm của công chúng ở

Biểu đồ 2.5: Nội dung phản ánh về các phong tục, tập quán, lễ hội

và đời sống sinh hoạt văn hóa - tinh thần theo quanniệm của công chúng các địa phương khảo sát 55Biểu đồ 2.7: Nội dung phản ánh Chân dung con người Tây Nam

bộ theo quan niệm của công chúng và nhà báo ở các

Biểu đồ 2.8: Dấu hiệu ngôn ngữ nhận diện tính địa phương trong

PSTSTH theo quan niệm của công chúng và nhà báo 65Biểu đồ 2.9: Các yếu tố góp phần làm rõ tính địa phương trong

các PSTSTH ở các đài theo quan niệm của công

Biểu đồ 2.10: Đánh giá về tính chính xác của các nội dung phản ánh

trên truyền hình địa phương ở Tây Nam bộ theo quanniệm của công chúng và nhà báo (Điểm trung bình) 74Biểu đồ 2.11: Đánh giá về tính chính xác của các nội dung phản

ánh trên truyền hình địa phương ở khu vực Tây Nam

bộ theo quan niệm của công chúng và nhà báo (Điểm

MỞ  ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

  Tại Việt Nam, trong nhiều năm qua, truyền hình luôn được công chúngđặc biệt quan tâm và ưu ái từ các kênh truyền hình quốc gia đến các kênh đàiPhát thanh - Truyền hình địa phương trên mọi miền đất nước Tuy nhiên,những năm gần đây, sự xuất hiện và cạnh tranh khốc liệt của các loại hìnhthông tin hiện đại mà đặc biệt là báo mạng điện tử, đã khiến cho truyền hình ítnhiều mất đi “thị phần” và độ “nóng” của mình Đứng trước nhiều sự lựachọn ấy, công chúng tiếp nhận từ thế bị động (buộc phải xem) trước đây sangthế chủ động (được lựa chọn) Chỉ riêng truyền hình, hiện có gần 200 kênhtrong và ngoài nước với hàng trăm chương trình phát sóng 24h/ngày cho thấy

“bữa tiệc” truyền thông luôn đầy ấp, hết mực chiều lòng khán giả

Vấn đề  đặt ra là, làm thế nào để “chiều lòng” và giữ chân các khán giảkhó tính, những khán giả có nhu cầu tiếp nhận và thụ hưởng thông tin ngàycàng cao? Câu trả lời thuyết phục hơn cả có lẽ là, các đài truyền hình địaphương, để tránh bị “hòa tan” hoặc trở thành “cái bóng” của các hãng truyềnhình lớn, ngoài việc đáp ứng những đòi hỏi khắt khe về chuyên môn, nghiệp

vụ và công nghệ, nhất thiết phải tạo được “bản sắc riêng”, dấu ấn về “tính địaphương” của mỗi đài Bởi, đây không đơn thuần chỉ là yếu tố “nhận diện” sựkhác giữa các đài mà còn là sự khẳng định “tính trội”, sự hấp dẫn; khả năngđáp ứng nhu cầu, thị hiếu và sự lựa chọn ngày càng khắt khe của công chúngtruyền hình

Được phát vào khung “giờ vàng”, phóng sự trong các chương trình thời

sự của các đài PT-TH cả nước luôn được khán giả “xem” và “soi” nhiều nhất.Phóng sự như “nam châm” có sức hút mạnh mẽ với công chúng bởi sự sinhđộng và đa dạng trong đề tài phản ánh, sức hấp dẫn từ hình ảnh trực quansống động, bởi ngôn ngữ linh hoạt; bút pháp giàu tính chính luận và văn họcthông qua kỹ thuật dàn dựng, âm thanh và nhịp điệu… Cùng với thể loại tin,

phóng sự được xem là thể loại nồng cốt làm nên “diện mạo” đa dạng và sinh

động cho “kênh báo hình” của các đài PT-TH địa phương; có khi còn trở

thành một “đặc sản”, một “thương hiệu” và niềm tự hào riêng của nhà đài.Phóng sự không chỉ chứa đựng sức nặng thông tin mà còn gây dấu ấn cảmxúc mạnh mẽ đối với người xem và tạo nên hiệu ứng xã hội rộng lớn Chính

vì thế, sự góp mặt của phóng sự trong các chương trình thời sự đã góp phầngiúp cho các đài truyền hình thực hiện tốt chức năng thông tin, tuyên truyền,giáo dục và định hướng dư luận xã hội

Mặc dù vậy, có không ít phóng sự thời sự ở một số đài PT-TH Tây

Nam bộ hiện vẫn còn khá mờ nhạt “tính địa phương” Thực tế đã cho thấy,

tính địa phương phóng sự thời sự vẫn chưa rõ nét, đôi khi còn rất “nhạt nhòa”hoặc theo chiều  hướng “cục bộ hóa” tính địa phương một cách thái quá.Công chúng xem đài lắm khi chỉ thấy diện mạo chung chung của một vùngđất, con người; chỉ thấy khá nhiều các lời hô hào “khẩu hiệu”, tuyên truyềnchủ trương chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước một cách khô cứng,

máy móc mà thiếu vắng “bóng dáng” và “hơi thở” sinh động từ cuộc sống

đời thường quanh họ, thiếu vắng những tâm tư, tình cảm của chính họ; nhữngsuy nghĩ, trăn trở và khát khao; cả những bất cập và tồn tại nơi vùng đất mà

họ đang sống Chính điều đó đã khiến cho công chúng địa phương dễ dàng

“quay lưng” lại với “giờ vàng” của chương trình thời sự, để rồi họ sẽ tìm đếncác kênh thông tin hoặc các phương tiện nghe nhìn, giải trí phong phú, hấpdẫn khác giữa thời đại bùng nổ về công nghệ thông tin ngày nay Kết quả là,hiệu quả thông tin, truyền thông, tính giáo dục, định hướng dư luận xã hội,tính tương tác của chương trình thời sự địa phương dần bị sụt giảm đến đáng

lo ngại

Xuất phát thực tế đó, Luận văn triển khai nghiên cứu đề tài “tính địa phương trong phóng sự thời sự truyền hình của các đài PT-TH ở Khu vực Tây Nam bộ hiện nay” nhằm nhận diện những biểu hiện tính địa phương và

chỉ rõ các yếu tố tác động đến xây dựng tính địa phương trong các PSTSTH.Trên cơ sở đó, Luận văn đề xuất các giải pháp khắc phục hạn chế, yếu kém đểtừng bước nâng cao tính địa phương trong PSTSTH ở các đài PT-TH khu vựcTây Nam bộ hiện nay, góp phần tăng cường tính thực tiễn, sự tương tác đachiều, tạo sức hấp dẫn, cuốn hút người xem địa phương và đồng thời, nângcao hơn nữa hiệu quả thông tin tuyên truyền và giáo dục, định hướng dư luận

xã hội để thực hiện tốt các nhiệm vụ phát triển kinh tế - chính trị - xã hội củađịa phương

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Trước nay, có khá nhiều tài liệu, sách báo, các công trình nghiên cứu và giáotrình giảng dạy chuyên sâu về thể loại “Phóng sự” báo chí nói chung và

“Phóng sự truyền hình” nói riêng Tuy chưa có được một chuẩn thống nhất,vẫn còn nhiều góc nhìn, quan niệm khác nhau về thể loại này nhưng hầu hếtđều xem Phóng sự là một thể loại báo chí quan trọng được công chúng quantâm và yêu thích nhất Nhiều người còn xem đây là thể loại “anh cả”, bởi nóchiếm vị trí chủ lực ở hầu hết các báo từ báo in, báo nói, báo điện tử đến báo

hình Nói như một nhà báo nổi tiếng của Pháp thì phóng sự là thể loại “có vị trí quyến rũ hơn cả trong nghề báo” Chính từ sự quyến rũ ấy mà không ít các

nhà báo đã dấn thân “sống chết” cùng phóng sự trong suốt cuộc đời làm báocủa mình Họ sống và viết đôi khi chỉ vì một lý do đơn giản: muốn viết những

gì mình nghe, mình thấy, mình biết, những điều mình trăn trở mà bạn đọcquan tâm Với công chúng, đa số thích phóng sự để thỏa mãn trí tò mò, cơnkhát thông tin và nhu cầu cảm xúc thẩm mỹ Dường như quanh phóng sự luôn

có một trường lực hấp dẫn mạnh mẽ, với rất nhiều thứ ánh sáng: đam mê,khát vọng, sự bay bổng và hiện thực, những thân phận và mơ ước, những trăntrở và suy nghĩ; khi phũ phàng, trần trụi, lúc lãng mạn, phiêu du…Hiếm cóthể loại báo chí nào đạt được sự đa dạng, phong phú và đầy sắc màu đến vậy

Trong cuốn “Phóng sự báo chí hiện đại”, tiến sĩ Đức Dũng khẳng định:

Phóng sự là thể loại quan trọng của báo chí phản ánh sự kiện, con người cóthật, tiêu biểu, điển hình  theo logic của quá trình phát sinh, phát triển đồngthời thẩm định sự kiện đó qua cái tôi của tác giả vừa tỉnh táo, lý trí vừa cảmxúc thẩm mỹ; bút pháp giàu tính văn học, mô tả, tường thuật kết hợp với nghịluận [11, tr.31]

 Đồng quan điểm trên, Tiến sĩ Dương Xuân Sơn trong “Các thể loại báo chí Chính luận nghệ thuật”, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, 2011 cho rằng:

Phóng sự là một thể loại báo chí phản ánh những sự kiện, sự việc, vấn

đề đang diễn ra trong hiện thực khách quan có liên quan đến hoạt động và sốphận của một hoặc nhiều người bằng phương pháp miêu tả hay tự thuật kếthợp nghị luận ở mức độ nhất định Trong Phóng sự, vai trò cái Tôi trần thuật-

nhân chứng khách quan rất quan trọng [49, tr.41]

Cùng với việc nhận dạng, định nghĩa gọi tên và khẳng định vị trí, tầm quan trọng của phóng sự với tư cách là một thể loại, một thành viên trong đại gia đình báo chí, nhiều công trình nghiên cứu còn đi sâu tìm hiểu, khám phá

diện mạo đa chiều và những góc cạnh khác nhau của phóng sự Chẳng hạnnhư nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển của phóng sự, về nhiệm

vụ, chức năng, đặc điểm, thể loại, kết cấu, ngôn ngữ và hình ảnh của phóngsự; các yếu tố hình thành nên nội dung và hình thức của phóng sự; về quytrình sáng tạo và tổ chức sản xuất phóng sự, sự tương tác của phóng sự trongmối quan hệ với công chúng v.v Có thể kể tên một vài công trình tiêu biểu

của các tác giả trong và ngoài nước như: “Phóng sự truyền hình” của Brigitle

và Didier Desormeanx, “Báo chí truyền hình” của R.S.Borestsky, “Những vấn đề của báo chí hiện đại” của Hoàng Đình Cúc và Đức Dũng; “Tác phẩm báo chí” (Tập 2) của Nguyễn Văn Dững và Nguyễn Thị Thoa (Chủ biên),

“Báo chí truyền thông hiện đại” của Nguyễn Văn Dững, “Báo chí những vấn

đề lý luận và thực tiễn” của Hà Minh Đức; “Ngôn ngữ báo chí” của Vũ Quang Hào; “Các thể loại báo chí thông tấn” của Đinh Văn Hường; “Các thể

loại báo chí chính luận nghệ thuật” của Dương Xuân Sơn và “Phóng sự truyền hình- lý thuyết và kỹ năng nghề nghiệp” của Nguyễn Ngọc Oanh (chủ

biên)

Các tài liệu nêu trên đã cung cấp cho luận văn những thông tin nền

quan trọng và hữu ích, những góc nhìn thú vị đa chiều về báo chí, các thể loạibáo chí, về phóng sự và phóng sự truyền hình Từ đó, ít nhiều gợi mở choluận văn cách tiếp cận và giải quyết vấn đề về lý luận cũng như thực tiễn choviệc nghiên cứu đề tài được khách quan và toàn diện hơn

Bên cạnh những công trình nghiên cứu mang tính lý luận và học thuậtcao, còn có một số tài liệu, sách báo đi sâu vào các kỹ năng nghiệp vụ,

chuyện “bếp núc” và kinh nghiệm viết phóng sự tiêu biểu như quyển Phóng

sự từ giảng đường đến trang viết hay Để viết phóng sự thành công, Nxb

Thông tấn, Hà Nội (2012) của nhà báo Huỳnh Dũng Nhân

Trong quyển Phóng sự Việt Nam thời kỳ đổi mới, Nxb Chính trị- Hành

chính (2010), TS.Trịnh Thị Bích Liên đi sâu tìm hiểu về quá trình hình thành

và phát triển của phóng sự Việt Nam; đặc biệt là diện mạo của phóng sự ViệtNam thời kỳ đổi mới với những trình bày, phân tích thuyết phục xoay quanhcác nội dung cơ bản và phong cách nghệ thuật đặc sắc của phóng sự Việt

Nam thời kỳ đổi mới từ việc “phơi bày những sự thật nóng bỏng, nhức nhối,

mờ chìm, khuất lấp” đến “phát hiện, biểu dương những giá trị tích cực trong đời sống xã hội” và “khám phá muôn mặt cuộc sống từ những chuyện đời thường mà không thường” Trong chừng mực nhất định, tác giả đã cho thấy những biểu hiện của tính địa phương trong phóng sự thông qua việc mô tả

diện mạo đời sống, chân dung và số phận của các nhân vật Tuy nhiên, lĩnh

vực mà tác giả đề cập ở đây chủ yếu vẫn là phóng sự của loại hình báo in còn tính địa phương trong phóng sự thời sự truyền hình vẫn còn là vùng đất trống

chưa có nhiều người khai phá!

Gần đây, có một số luận văn thạc sĩ nghiên cứu các đề tài ít nhiều gầngũi và có liên quan đến nội dung đề tài luận văn như: Thái Kim Chung

(2005), Phóng sự trong Chương trình Thời sự Đài Truyền hình Việt Nam

(Luận văn thạc sĩ báo chí - Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Hà Nội ),

Nguyễn Thị Uyên (năm 2008), Nâng cao chất lượng phóng sự trong chương trình thời sự 19 giờ - VTV1’’, Luận văn thạc sĩ -Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Hà Nội, Nguyễn Thị Thu Hiền (2011), Nâng cao chất lượng chương trình thời sự của Đài Truyền hình Việt Nam, Luận văn thạc sĩ báo chí- Học

viện Báo chí và Tuyên truyền, Hà Nội)

Các luận văn này đã góp thêm những cơ sở lý luận và các khảo sát thực

tế có giá trị về thể loại phóng sự truyền hình, các phóng sự thời sự phát sóng

trên VTV đồng thời đưa ra được những đánh giá, thẩm định khách quan vềthực trạng tổ chức sản xuất, khai thác và sử dụng phóng sự cũng như đề xuấtcác giải pháp nâng cao chất lượng phóng sự trong các chương trình thời sự

hiện nay Tuy nhiên, đây vẫn là câu chuyện của VTV, của Đài Truyền hình trung ương Những vấn đề đặt ra có bổ ích và thú vị song nhìn chung vẫn còn

khoảng cách khá xa để có thể ứng dụng một cách hiệu quả vào điều kiện thựctiễn sản xuất chương trình và hoạt động tác nghiệp của các phóng viên, biêntập viên, phát thanh viên, kỹ thuật viên… ở các đài PT-TH địa phương

Một số công trình nghiên cứu ở phạm vị hẹp hơn như “Ngôn ngữ phóng sự trên VTV Đài truyền hình Việt Nam”, Luận văn Thạc sĩ - Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Hà Nội) của tác giả Bùi Minh Hằng, (năm 2012), Sử dụng chi tiết trong phóng sự của Chương trình Thời sự 19h Đài truyền hình Việt Nam, Luận văn thạc sĩ - Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Hà Nội của

Nguyễn Thái Lãm, (năm 2012) …đã đi sâu khảo sát và phân tích khá thuyếtphục về sử dụng “ngôn ngữ” và “chi tiết” trong phóng sự của VTV Đây là cơ

sở đối chiếu, sự gợi mở hữu ích cho luận văn khi tìm hiểu về cách sử dụng từngữ và khai thác chi tiết trong các phóng sự thời sự truyền hình khu vực TâyNam bộ so với Đài Truyền hình Việt Nam

Một vài tác giả khác như Phan Tư Doãn trong Sử dụng phóng sự ngắn truyền hình trong chương trình thời sự của Đài truyền hình TP HCM, Luận

văn thạc sĩ - Học viện Báo chí và tuyên truyền, Hà Nội (năm 2007); Dư Văn

Quảng  trong Tổ chức sản xuất phóng sự nhiều kỳ cho chương trình thời sự ở đài PTTH Phú Thọ (Luận văn thạc sĩ  - Học viện Báo chí và tuyên truyền, Hà Nội (năm 2014) … đã đưa ra được những câu chuyện địa phương cụ thể khá gần gũi, các bài học kinh nghiệm đáng suy ngẫm xoay quanh việc tố chức sản

xuất và sử dụng phóng sự thời sự ở đài PT-TH địa phương- trong đó có vấn

đề sản xuất phóng sự ngắn và phóng sự nhiều kỳ cho các chương trình thời sự

Tổ chức sản xuất phóng sự nhiều kỳ cho chương trình thời sự truyềnhình là cách thức triển khai ý tưởng, bố trí nhân lực, phương tiện và sắp xếpquy trình sản xuất linh hoạt, phù hợp để không chỉ thông tin kịp thời về sựkiện,vấn đề trong tin, phóng sự ban đầu mà còn có thể mở rộng, đi sâu, làm rõnhững vấn đề phát sinh, liên quan được khán giả quan tâm trong các chươngtrình thời sự sau đó [44, tr.21]

Quả thật, có khá nhiều sách báo, công trình nghiên cứu về thể loạiphóng sự và phóng sự truyền hình với quy mô và góc nhìn khác nhau nhưchúng ta vừa điểm qua Song, nhìn chung, các công trình nghiên cứu nêu trênchỉ tập trung đi sâu vào việc nâng cao chất lượng phóng sự trong các chươngtrình thời sự truyền hình nói chung hoặc xoay quanh những vấn đề cụ thể vềcác thể loại phóng sự truyền hình, các yếu tố nội dung và hình thức của phóng

sự, về ngôn ngữ, kết cấu và chi tiết hình ảnh trong phóng sự truyền hình hoặc vềquy trình tổ chức sản xuất phóng sự, các kỹ năng viết và dẫn hiện trường củaphóng viên ở các đài PT-TH địa phương và đài Truyền hình Việt Nam Một vài

tài liệu nghiên cứu ít nhiều đề cập đến các nội dung có liên quan đến tính địa phương trong phóng sự nói chung nhưng hầu như chưa có công trình nghiên cứu

nào đề cập cụ thể đến tính địa phương trong phóng sự thời sự ở các đài PT-THđịa phương Và càng chưa thấy một khảo sát và đánh giá thực tiễn có hệ thống,quy mô về thực trạng sản xuất và giải pháp nâng cao chất lượng phóng sự truyềnhình mang tính địa phương của các đài PT-TH ở khu vực Tây Nam bộ

Có thể nói, từ kết quả tổng quan nghiên cứu cho thấy, các công trìnhnghiên cứu về tính địa phương trong PSTSTH dường như vẫn còn thiếu vắng.

Do đó, luận văn “tính địa phương trong phóng sự thời sự truyền hình của các đài PT-TH ở Khu vực Tây Nam bộ hiện nay” được triển khai thực hiện nhằm

góp phần bổ sung và lắp đầy “khoảng trống” của các nghiên cứu trước đó

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu nhận diện tính địa phương trong phóng sự thời sựtruyền hình của một số đài PT-TH Tây Nam bộ Đồng thời, Luận văn cũngchỉ ra những đóng góp và một số vấn đề đặt ra về tính địa phương trong cácPSTSTH Trên cơ sở đó, Luận văn gợi mở một số giải pháp phát huy và nângcao tính địa phương trong các PSTSTH trên các đài PT-TH ở Khu vực TâyNam bộ hiện nay

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện có hiệu quả các mục đích nghiên cứu, luận văn đã thựchiện một số nhiệm vụ nghiên cứu như sau:

- Làm rõ hệ thống lý luận có liên quan đến nghiên cứu như các quanniệm về tính địa phương, các đặc trưng trong phóng sự…

- Rà soát và tổng hợp các tài liệu nghiên cứu liên đến đề tài

- Khảo sát để nhận diện biểu hiện tính địa phương và các yếu tố tácđộng đến việc xây dựng tính địa phương trong PSTSTH trên các Đài PT-TH ởTây Nam bộ hiện nay

- Đề xuất những gợi ý giải pháp để nâng cao việc xây dựng tính địaphương trong PSTSTH trên các Đài địa phương ở Tây Nam bộ hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 

4.1 Đối tượng nghiên cứu: Tính địa phương trong PSTSTH

4.2 Phạm vi nghiên cứu: Luận văn khảo sát phóng sự thời sự truyền

hình của 3 đài PT&TH: An Giang, Cà Mau và thành phố Cần Thơ Thời giankhảo sát từ tháng 6/2014- 6/2015

 5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Thực hiện luận văn, tác giả sử dụng lý luận chung mang tính hệ thống

về loại hình báo chí truyền hình, hệ thống lý thuyết về phóng sự, về côngchúng báo chí và tâm lý của công chúng báo chí Từ đó, vận dụng vào việckhảo sát, phân tích phóng sự trên 3 đài TP-TH: An Giang, Cà Mau và Thànhphố Cần Thơ

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu nêu trên, tác giả thựchiện các phương pháp nghiên cứu chính sau đây:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Giúp cho người nghiên cứu nắm được các nội dung và phương phápcủa các các nghiên cứu đã thực hiện trước đây; có thêm kiến thức sâu, rộng vềlĩnh vực đang nghiên cứu và làm rõ hơn đề tài nghiên cứu của mình

- Phương pháp khảo sát thực tế

Khảo sát quy trình tổ chức sản xuất phóng sự truyền hình tại các đàiPT-TH địa phương nhằm làm rõ diện mạo chung cũng như đặc điểm riêngcủa từng đài; những ưu thế và hạn chế như thế nào từ nội dung đến hình thứcthể hiện của phóng sự trong chương trình thời sự của 3 đài PT-TH An Giang,

Cà Mau và thành phố Cần Thơ trong phạm vi và giới hạn thời gian nghiêncứu (từ tháng 6/2014 đến tháng 6 năm 2015)

- Phương pháp thống kê, so sánh, phân tích tổng hợp

Rút ra những kết luận cần thiết, qua đó đề ra những giải pháp nhằmphát huy những ưu điểm, khắc phục các hạn chế để nâng cao tính địa phươngtrong phóng sự thời sự của các đài PT-TH khu vực Tây Nam Bộ hiện nay

ngày một tốt hơn Qua đó, nâng cao hơn vai trò và vị thế của phóng sự ở cácđài truyền hình địa phương trong khu vực Tây Nam Bộ.

- Phương pháp phỏng vấn sâu

Gặp gỡ khai thác thông tin và phỏng vấn các chuyên gia, các nhànghiên cứu, những nhà báo, các nhà quản lý trên lĩnh vực PT-TH để cónhững ý kiến đánh giá chuyên môn sâu và khách quan về lĩnh vực, đề tàinghiên cứu

- Phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi anket

Số lượng mẫu: Đối với nhóm công chúng: có 300 phiếu được phát ra.

Phiếu trưng cầu ý kiến gồm các nội dung sau đây:

- Thông tin cá nhân về người trả lời

- Công chúng nhận diện về tính địa phương trong PSTSTH

- Đánh giá của công chúng về tính địa phương trong PSTSTH

Đối với nhóm nhà báo: có 150 phiếu được phát ra Phiếu trưng cầu ý

kiến gồm các nội dung sau đây:

- Thông tin cá nhân về người trả lời

- Nhà báo nhận diện về tính địa phương trong PSTSTH

- Đánh giá của Nhà báo về tính địa phương trong PSTSTH

Cách thức chọn mẫu: Mẫu nghiên cứu được chọn theo phương pháp lấy

mẫu cụm theo đặc trưng về kinh tế- xã hội, văn hóa và điều kiện sản xuấtnông nghiệp Có 3 tỉnh được lựa chọn khảo sát: Cà Mau, Cần Thơ và AnGiang Tiếp đến, nghiên cứu tiến hành chọn 1 xã và 01 phường thuộc 3 tỉnhnày theo đặc trưng thành thị và nông thôn Cuối cùng, phát mỗi xã 100 phiếu/tỉnh đối với nhóm công chúng và 50 phiếu/ tỉnh đối với nhóm nhà báo

Về xử lý thông tin, Sau khi khảo sát thực địa, việc đầu tiên là nghiên

cứu kiểm tra toàn bộ các phiếu hỏi thu được xem có hoàn chỉnh và đảm bảochất lượng hay không nhằm tăng độ thận trọng và độ chính xác Tiếp đến,nghiên cứu thực hiện mã hóa và khung dữ liệu Sau đó, nhập toàn bộ thông tinthu thập được từ bảng hỏi vào khung dữ liệu đã tạo Cuối cùng, chỉnh lý thống

kê đối với các cứ liệu cho báo cáo; kiểm tra giả thuyết nghiên cứu, trình bàybáo cáo Tất cả những dữ liệu thu thập sẽ được xử lý bằng phần mềm SPSS20.0

Phần mềm SPSS là phần mềm chuyên xử lý thống kê xã hội Đây làphần mềm đáng tin cậy trong việc xử lý kết quả khảo sát định lượng Bởi vìcông thức toán đã được lập trình sẵn trong quá trình xử lý Các kết quả được

xử lý chủ yếu là bảng tần xuất, tương quan giữa các biến số

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

6.1 Ý nghĩa lý luận

Luận văn góp phần hệ thống hóa thêm khung lý luận về phóng sựtruyền hình nói chung và cụ thể là tính địa phương của phóng sự truyền hìnhtrong các chương trình thời sự hiện nay Từ đó, nêu ra những yêu cầu bứcthiết đối với đội ngũ trực tiếp tham gia thực hiện phóng sự thời sự truyềnhình, người tổ chức sản xuất cũng như các nhà quản lý báo chí… để đáp ứngkhông ngừng nhu cầu tiếp nhận và thụ hưởng thông tin ngày càng cao củacông chúng xem đài địa phương

để có thể đáp ứng tối đa nhu cầu và tâm lý tiếp nhận thông tin của côngchúng Luận văn góp phần định hướng cho việc cải tiến, đổi mới và nângcao chất lượng nội dung cũng như hình thức thể hiện của phóng sự thời sựcác đài PT-TH Tây Nam Bộ; hỗ trợ cho việc rèn luyện và phát huy taynghề của những người làm báo hình tại địa phương đồng thời sẽ là nguồnthông tin thiết thực, bổ ích cho các sinh viên báo chí cũng như các nhà báoquan tâm đến lĩnh vực này.

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài các phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụlục, nội dung của luận văn được kết cấu thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận chung về phóng sự truyền hình và tính địa

phương trong  phóng sự thời sự truyền hình

Chương 2: Biểu hiện của tính địa phương trong phóng sự thời sự của 3

đài PT-TH Tây Nam bộ

Chương 3: Những vấn đề đặt ra từ phóng sự thời sự mang tính địa

phương của 3 Đài PT-TH Tây Nam bộ

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÓNG SỰ TRUYỀN HÌNH

VÀ TÍNH ĐỊA PHƯƠNG TRONG PHÓNG SỰ THỜI SỰ

TRUYỀN HÌNH 1.1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN 1.1.1 Khái niệm phóng sự

Phóng sự là gì? Câu hỏi khá quen thuộc được đặt ra từ lâu nhưng lời

đáp thì vẫn luôn ẩn chứa không ít điều mới mẻ và bất ngờ Bởi, mỗi thời đại,quốc gia và mỗi nhà nghiên cứu đều có thể đưa ra những định nghĩa riêng vềphóng sự từ các góc nhìn và cách tiếp cận vấn đề khác nhau

Thuật ngữ phóng sự (gốc Tiếng Anh là reportage, tiếng Nga là penopmax) có nghĩa là truyền đạt, báo tin, thông báo Hiểu theo nghĩa Hán Việt thì phóng là mở rộng ra Sự là sự việc; phóng sự là mở rộng sự việc Phóng sự là phải có một sự việc nào đó rồi mới phóng rộng ra Ở đây phóng

còn có nghĩa là tìm hiểu, hỏi han, mô tả chứ không phải là phóng tác, phóngđại, phóng bút xa rời sự thật

Tâm sự về con đường đến với phóng sự của mình, nhà văn GabrielMarquez - tác giả của giải Nobel văn học năm 1982- đã viết: “Câu hỏi đầutiên khi tôi bước vào nghề văn chương này là, mình ưa thích thể loại nào nhất

Và cuối cùng tôi đã chọn phóng sự mà theo tôi là thể loại báo chí tự nhiên và hữu ích nhất Nó không chỉ gần đời sống mà còn thực hơn cả đời sống nữa”.

Ông nhấn mạnh nếu như truyện ngắn và tiểu thuyết chấp nhận mọi sự hư cấu

thì phóng sự phải trung thành với sự thực đến dấu chấm cuối cùng” Cùng

quan điểm với Gabriel Marquez, nhà báo Pháp Jean Lacouture luôn xemphóng sự có vị trí quyến rũ hơn cả trong nghề báo, bởi nó là thể loại giúp các

nhà báo dám truy đuổi đến cùng sự thật Nhà báo Đỗ Doãn Hoàng (Báo Lao

động) cũng đã có nhận định tương tự  rằng, phóng sự phản ánh người thật

việc thật với độ tin cậy cao và là cầu nối rất gần giữa mặt báo và cuộc sống.

Ở góc độ nghiên cứu báo chí, tác giả Đức Dũng (2002) cho rằng: “Phóng sự

là thể loại báo chí phản ánh các sự thật tiêu biểu chứa đựng mâu thuẩn và trình bày sự thật đó dưới dạng một bức tranh sống động, nóng bỏng hơi thở của đời sống hiện thực với những con người và sự việc xác thực” [9, tr.206].

Có thể thấy rằng, các quan điểm trên thể hiện ở mỗi góc độ tiếp cận

khác nhau, song dường như có một sự thống nhất rằng, Phóng sự luôn lấy sự thật làm sinh mạng, là sự sống cho chính mình Xa rời sự thật, phóng sự sẽ

không còn đất sống; không còn lý do để tồn tại

Tuy nhiên, lâu nay vấn đề gây tranh luận và có nhiều ý kiến trái chiều

vẫn là: đặt phóng sự vào thể loại nào? Văn học hay báo chí? Hay vừa là văn

học vừa báo chí?

Gắn với lối tư duy lôgic, coi lý trí là nguyên tắc số một, phóng sự trongcon mắt các nhà làm từ điển Anh (Concise Oxford Dictionary, OxfordAdvance Leaner’s Encyclopedic Dictionary, Collins E Dic 21st Century), Mỹ

(Webster Dictionary) chỉ đơn thuần “là một thể loại đưa tin, mô tả và trần thuật những sự kiện có liên quan đến mối quan tâm chung” Nghĩa là với họ,

phóng sự cũng được xem là một loại tin tức

Một số nhà nghiên cứu khác thì nâng phóng sự lên thành một bài tườngthuật hoặc một bài báo được phát triển và xử lý một cách có tính chất văn

học, dù cho nó “không phải là văn học” GS Karel Storecal nhận xét: “Phóng

sự không chỉ là một sự ghi chép đơn thuần mà còn là một lời giải đáp cho một loạt các vấn đề phức tạp liên quan đến đời sống của chúng ta Trong trường

hợp đó, tác giả không thể thờ ơ với việc lựa chọn các phương tiện ngôn ngữlẫn bố cục”

Theo nhóm tác giả người Nga G.V.Cudơnhetxốp, X.L.Xvich,

A.Iurốpxki trong cuốn Báo chí truyền hình (Tập 2) thì cho rằng: “Phóng sự là

thể loại phổ biến nhất, có hiệu quả nhất và là thể loại chủ đạo của báo chí truyền hình” và nêu rõ thêm:

Phóng sự là thể loại báo chí thông tin nhanh chóng trên báo, đài phátthanh- Truyền hình về một sự kiện nào đó mà phóng viên chứng kiến hoặccan dự vào… Trong thể loại phóng sự, yếu tố đứng đầu là sự cảm nhận của cánhân đối với sự kiện, hiện tượng, sự lựa chọn các sự việc do tác giả bài phóng

sự thực hiện [7, tr.59-60]

Nhà báo Huỳnh Dũng Nhân cho rằng phóng sự “một thể tài báo chí,

phản ánh những vấn đề có tính thời sự, có ý nghĩa chính trị xã hội được bạnđọc quan tâm Phóng sự có thể được viết bằng các bút pháp mang tính vănhọc Trong phóng sự có nhân vật và cái Tôi trần thuật Phóng sự giúp bạn đọchiểu sâu sắc hơn, rõ hơn sự việc và chia sẻ được với tác giả những vấn đềđược đặt ra trong tác phẩm” [36, trang 36] Đồng quan điểm với Huỳnh Dũng

Nhân, Giáo trình nghiệp vụ báo chí của trường Tuyên huấn Trung ương cũng cho rằng: “Phóng sự là một trong những thể tài thông tin quan trọng của báo chí có ít nhiều đặc trưng văn học” [37, trang 196] Quan niệm này dường như khá thống nhất với quan niệm của tác giả Đức Dũng cho rằng, “Phóng sự là thể loại đứng giữa văn học và báo chí” [9, trang 27] Trong khi đó, tác giả

Nguyễn Xuân Nam đã không xếp phóng sự vào báo chí, cũng không đặt nó

nằm ở ranh giới giữa báo chí và văn học mà xem nó được xác định như: “một thể loại ký, nhằm ghi chép cụ thể tình hình một vấn đề, một sự kiện nào đó có

ý nghĩa thời sự”

Như vậy, có khá nhiều quan niệm khác nhau trong xác định thể loạiphóng sự; song, các quan niệm này đã có sự thống nhất rằng, phóng sự luônđồng hành cùng với sự phát triển của văn học và báo chí Tuy ra đời muộnnhưng phóng sự là một thể loại có tốc độ phát triển nhanh và tác động mạnh mẽđến đời sống xã hội Xuất phát điểm chỉ là một hình thức đưa tin mang tính thời

sự, phóng sự đã vượt lên để trở thành một thể loại báo chí (và văn học) vừa có

khả năng phản ánh chân thật, sinh động hiện thực khách quan vừa hấp dẫn, lôicuốn công chúng bởi sự phong phú, đa dạng trong hình thức thể hiện.

Dựa trên các quan niệm đã phân tích, chúng tôi cho rằng phóng sự là

một thể tài báo chí phản ánh chân thực hiện thực khách quan, người thật, việcthật có tính thời sự bằng bút pháp miêu tả linh hoạt, giàu cảm xúc và đậm tínhvăn học Trong đó cái tôi của tác giả đóng vai trò quan trọng là người chứngkiến sự việc, là cầu nối giữa công chúng và tác phẩm thông qua việc kể lạitrung thực câu chuyện mà mình được chứng kiến. 

Tương tự, tác giả Thái Kim Chung cho rằng: Phóng sự truyền hình làmột thể loại của báo chí truyền hình trong đó tập trung phản ánh các sự kiện,hiện tượng, vấn đề bằng hình ảnh, lời nói, tiếng động một cách cụ thể, chânthật và sinh động Xuất hiện thường xuyên trong các chương trình truyềnhình, PSTH giúp cho công chúng, khán giả hiểu được tiến trình vận động củacác sự kiện, hiện tượng, vấn đề cũng như hiểu được tính cách của từng nhânvật trong các sự kiện, hiện tượng, vấn đề với đầy đủ quan điểm, tâm trạng,thái độ và tình cảm của họ [6, tr.11]

Khẳng định PSTH là một thể loại đặc trưng của truyền hình, tác giả

Lê Thị Kim Thanh lý giải thêm: “Nó chuyển tải một nội dung thông tinnóng hổi, sinh động đến công chúng ở thời điểm hiện tại Nội dung thôngtin được bộc lộ theo trình tự lô gic diễn biến của sự kiện, vấn đề… qua

dòng hình ảnh và âm thanh của hiện thực mà PV lựa chọn, sắp xếp Chínhkiến, thái độ và cảm xúc của PV bộc lộ rõ qua việc phân tích, cắt nghĩa, lýgiải sự kiện, vấn đề đó” [53, tr.29]

Trong tài liệu về Báo chí truyền hình, tác giả R.A.Borestsky cho rằng, 

“Mục đích của phóng sự truyền hình là truyền đạt lô gic của sự kiện một cáchnhanh chóng, mạnh mẽ và chân thật nhất Người phóng viên trong phóng sựcủa mình có vị trí tối ưu Họ vừa là nhân chứng tối ưu vừa là nhân chứng trựctiếp, vừa là người dẫn dắt, định hướng công chúng tiếp cận sự kiện mau lẹ vàhiệu quả nhất”. 

Như vậy, quan niệm trên của các tác giả đều khá thống nhất và đồngthuận về một số đặc trưng cơ bản của PSTH như sau:

Thứ nhất, các vấn đề, sự việc, sự kiện và con người có thực trong đời

sống xã hội là đối tượng của PSTH Trong đó, các sự kiện, vấn đề phản ánhđời sống xã hội của con người luôn mang tính thời sự nóng bỏng; thu hút sựquan tâm của đông đảo công chúng

Thứ hai, các vấn đề, sự việc, sự kiện… được phản ánh và trình bày một

cách lô gic trong bối cảnh không gian và thời gian cụ thể, xác thực; có quátrình phát sinh và phát triển của nó

Thứ ba, sự thật khách quan trong phóng sự được nhìn qua lăng kính

chủ quan của tác giả; thể hiện rõ rệt một quan điểm, chính kiến, thái độ vàtình cảm của tác giả và có tác dụng định hướng dư luận xã hội

Thứ tư, phương tiện và chất liệu phản ánh đặc trưng của phóng sự

truyền hình là hình ảnh, âm thanh sống động, ngôn ngữ linh hoạt, chân thật vàhấp dẫn. 

Có thể nói, trên cơ sở tìm hiểu, tiếp thu và kế thừa các quan niệm vềphóng sự  của những nhà nghiên cứu đi trước, luận văn cũng đã xác địnhrằng, “PSTH là thể loại báo chí phản ánh chân thật, sinh động các sự kiện,hiện tượng ,vấn đề xã hội… mang tính thời sự nóng bỏng theo trình tự lô gic

khách quan phát sinh và phát triển của chúng bằng đặc trưng ngôn ngữ, hìnhảnh và âm thanh sống động; thông qua quan điểm chính kiến, góc nhìn chủ

quan tỉnh táo mà giàu cảm xúc của tác giả”. 

1.1.3 Đặc trưng của phóng sự truyền hình

1.1.3.1 Đặc trưng về hình ảnh và âm thanh

Khi bật tivi xem một PSTSTH, yếu tố đầu tiên tác động mạnh mẽ đến

người xem là gì? Không khó trả lời, đó chính là hình ảnh và âm thanh Một

chuỗi hình ảnh và âm thanh xuất hiện liên tục trong phóng sự tác động trựctiếp đến thị giác và thính giác người xem. 

Hình ảnh luôn được xem là yếu tố đầu tiên cấu thành nên tác phẩmphóng sự truyền hình Đồng thời đây cũng là đặc trưng về loại hình để phânbiệt phóng sự truyền hình với phóng sự báo in và phát thanh

Trong tác phẩm Báo chí truyền hình (Tập 2), nhóm tác giả

G.V.Cudơnhetxốp, X.L.Xvich, A.Iurốpxki chỉ rõ: Nếu như trên báo in và đàiphát thanh, nhà báo dùng ngôn ngữ để “vẽ” lên sự kiện thì ở lĩnh vực truyền

hình đó chính là hình ảnh: “Các camera truyền hình quan sát chính cuộc sống; Phóng viên nhìn sự kiện bằng con mắt của người xem truyền hình hay nói chính xác hơn, khán giả truyền hình nhìn các sự kiện bằng con mắt của người quay phim và người làm phóng sự” [7, tr.60].

Hình ảnh trong phóng sự truyền hình là hình ảnh có thực diễn ra trênmọi mặt của đời sống xã hội Song, đó không phải là những hình ảnh xuất

hiện xô bồ, hỗn tạp theo kiểu tự nhiên chủ nghĩa mà được ghi nhận có chủ ý

và chắt lọc để vừa cụ thể, xác thực vừa mang tính điển hình, tiêu biểu cho sự

việc, sự vật và vấn đề mà phóng viên phản ánh

Chức năng mô tả trong phóng sự truyền hình được thực hiện bằngcamera nên phóng viên trở thành người kể chuyện, người bình luận và phântích tiến trình phát sinh và phát triển của câu chuyện, các vấn đề, sự kiện, sựviệc đó thông qua chuỗi hình ảnh và âm thanh sống động Thế nên có người

đã gọi “Phóng sự truyền hình là sự trình chiếu sự kiện xảy ra trong thời gian

và không gian thực” Hay nói cách khác, khả năng cung cấp thông tin cho

người xem bằng những dòng hình ảnh và âm thanh liên tục về không gian vàthời gian thực diễn ra của các sự kiện, vấn đề là dấu hiệu đặc trưng cơ bảnnhất của phóng sự truyền hình

Sự kết hợp giữa hình ảnh và âm thanh thông qua kỹ thuật dựng hìnhcủa phóng viên sẽ mang đến cho công chúng một bức tranh trực quan, sốngđộng về câu chuyện đang được kể Các yếu tố kỹ thuật của hình ảnh có thể kểđến: khuôn hình, cở cảnh, bố cục, ánh sáng, các động tác máy… Âm thanhbao gồm: tiếng động hiện trường, lời thoại và phát biểu của nhân vật, lời dẫncủa phóng viên tại hiện trường, lời đọc của phóng viên, của phát thanh viên

và âm nhạc sử dụng trong phóng sự

1.1.3.2 Đặc trưng về ngôn ngữ 

Song, đặc trưng của phóng sự truyền hình không chỉ biểu hiện ở yếu tố

hình ảnh và âm thanh mà còn ở ngôn ngữ biểu đạt Dù hình ảnh và âm thanh đều có ngôn ngữ riêng của nó; có khả năng chuyển tải nội dung thông tin cơ

bản mà người xem vẫn có thể cảm nhận được (như khi xem phóng sự khônglời bình) nhưng để hiểu tường tận câu chuyện, cảm và hiểu thấu đáo vấn đề,

sự việc và sự kiện tại sao diễn ra và diễn ra như thế nào thì trong phóng sựtruyền hình không thể thiếu ngôn ngữ và lời bình của tác giả: “Vì chức năng

mô tả do các camera thực hiện cho nên các PV có chức năng đưa ra những lờigiải thích kèm theo các hình ảnh, kể về những tình huống không thấy đượccủa sự việc xảy ra” (trang 60)

Như vậy, ngôn ngữ trong phóng sự truyền hình có đặc trưng gì khác sovới phóng sự báo in, phóng sự phát thanh? Trước hết, đó là sự tiết chế tối đa

ngôn từ, phải thật kiệm lời Ngôn ngữ ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu vẫn là yêu

cầu chung của các loại hình báo chí Song, với truyền hình cần tuân thủnghiêm ngặt yêu cầu này Bởi hình ảnh đã nói, âm thanh cũng đã nói Lời

bình trong phóng sự truyền hình chỉ nói những gì mà âm thanh và hình ảnh

chưa thể diễn đạt hết Có thể ví von: “ngôn ngữ và lời bình trong phóng sự truyền hình là đôi cánh chắp cho hình ảnh và âm thanh bay cao và vang xa hơn”

Bên cạnh tính chính luận như các loại hình ngôn ngữ khác, ngôn ngữ

trong phóng sự truyền hình còn có tính biểu cảm và nghệ thuật; vừa đem đến cho người xem lượng - thông tin trong từng câu chữ đồng thời là lượng - cảm xúc qua từng lời bình Nói cách khác, ngôn ngữ của phóng sự truyền hình vừa khách quan, tỉnh táo vừa say đắm và cuốn hút để có thể khắc vào não, cứa vào

tim của bạn xem đài!

Tác giả Nguyễn Thế Lãm cho rằng: “Phương tiện văn học giàu cảmxúc của phóng sự truyền hình thể hiện ở các thành phần của ngôn ngữ phóngsự: Đó là ngôn ngữ tác giả, nhân vật và sự kiện Ngôn ngữ tác giả thể hiện ởkhả năng phản ánh hiện thực qua cái tôi chứng kiến, cái tôi thẩm định và cáitôi cảm xúc của mỗi phóng viên” [31, tr.13] Tác giả Lê Thị Kim Thanh nhấnmạnh thêm: “Chính ngôn ngữ tác giả đã tạo ra cái riêng độc đáo cho phóng

sự Nó tạo nên sự phong phú trong thể hiện và sự biến hóa của ngôn ngữ hìnhảnh, âm thanh trong phóng sự truyền hình” [53, tr.30-45]

1.1.3.3 Đặc trưng về nhân vật

Về nhân vật của phóng sự truyền hình cũng có những nét đặc trưng cầnchú ý Nhân vật đầu tiên đồng thời cũng là nhân vật trung tâm của phóng sự

truyền hình chính là những con người luôn gắn với những tình huống có vấn

đề Đó là những con người cuộn mình trong các dòng chảy của từng sự kiện,

sự việc cụ thể đang là tâm điểm thu hút sự chú ý, quan tâm của công chúng,của dư luận xã hội Đó là con người thật, việc thật của hiện thực cuộc sống, là

nhân vật khách quan mà camera hướng đến Song song đó, còn có nhân vật

giữ vai trò quyết định đến khuynh hướng vận động và phát triển của phóng sự

- đó là nhân vật chủ quan, quan điểm và chính kiến của PV; là cái tâm của các

nhà báo Sự đan xen và gắn bó mật thiết giữa hai nhân vật này đã làm nên sự

độc đáo và hấp dẫn cho phóng sự truyền hình mà không phải thể loại báo chínào cũng có được.

Ngoài ra, một đặc trưng khác của phóng sự truyền hình là sự giới hạn

về thời lượng Với sự phát triển bùng nổ của truyền thông, công chúng có

nhiều lựa chọn phương tiện phù hợp cho mình Thế nên, xu hướng phóng sựthời sự truyền hình hiện nay thường được gói gọn trong thời lượng ngắn (phổbiến từ 2 phút đến 3 phút) Cực ngắn nhưng hay và cuốn hút bạn xem đàiđang là mục tiêu và thử thách lớn mà rất nhiều đài truyền hình từ Trung ươngđến địa phương hướng tới để chinh phục

Khi theo dõi một phóng sự phát sóng trên tivi, người xem như chứngkiến một mảng hiện thực cuộc sống đang diễn ra trước mắt mình với các sốphận, nhân vật, cảnh ngộ, sự việc và hành động cụ thể Họ trực tiếp “mắtthấy, tai nghe” và dường như còn có thể đắm mình và chia sẻ buồn vui vớinhân vật và câu chuyện

Sự tương tác trực tiếp hay “hiệu ứng tham dự” là một trong những dấu

hiệu đặc trưng chính của phóng sự truyền hình mà phóng sự báo in và phát

thanh khó lòng có được PSTH chứa đựng mối quan hệ tay ba đầy ma lực và cuốn hút giữa sự kiện -nhà báo- công chúng thể hiện trong từng lát cắt của

hiện thực đời sống phản ánh qua từng phóng sự. 

Tóm lại, hình ảnh, âm thanh và ngôn ngữ đã tạo nên là những nét đặc

trưng cơ bản đồng thời cũng là thế mạnh cho phóng sự truyền hình Thế mạnh

vững chắc như “kiềng 3 chân” ấy cộng thêm ưu thế về sự tương tác trực tiếp,

thời lượng phát sóng… đã giúp cho phóng sự truyền hình trở thành một thểloại báo chí có sức cuốn hút đặc biệt, chinh phục được trái tim của đông đảobạn xem đài từ bao lâu nay

1.1.4 Các dạng phóng sự truyền hình

Dựa vào những tiêu chí khác nhau, người ta có thể phân chia phóng sựtruyền hình thành nhiều dạng không giống nhau Chẳng hạn, dựa theo đối

tượng phản ánh có phóng sự sự kiện, phóng sự vấn đề, phóng sự chân dung Căn cứ vào tiêu chí nội dung, có phóng sự kinh tế, phóng sự chính trị, phóng

sự văn hóa- xã hội hay phóng sự thể thao Theo dung lượng thì có các dạng phóng sự ngắn, phóng sự dài Dựa vào tính chất vấn đề phản ánh thì có phóng sự thời sự, phóng sự chuyên đề,

Trên thực tế, hầu như không có ranh giới tách bạch 100% giữa các dạngphóng sự này Chúng luôn có mối liên hệ gần gũi, đan chéo nhau và cùng thể hiệnđặc trưng chung của phóng sự truyền hình dù có khác nhau về tên gọi

Theo khảo sát, có thể thấy hiện nay tại đài THVN và các đài PT-TH địaphương, việc sản xuất phóng sự có thể chia thành 03 nhóm chính: Phóng sựchuyên đề, phóng sự thời sự và phóng sự linh kiện (PS chèn)

+ Nhóm Phóng sự chuyên đề: Loại phóng sự này hướng đến mục đích

thông tin, tuyên truyền, giáo dục với thời lượng dài; dẫn dắt và phân tích, lýgiải cặn kẽ, đào sâu vấn đề Thí dụ: Chuyên đề nông nghiệp/nông thôn;chuyên đề văn hóa/xã hội, chuyên đề y tế/giáo dục, chuyên đề tôn giáo/dântộc, chuyên đề xây dựng Đảng

+ Nhóm Phóng sự linh kiện, Phóng sự chèn: Sử dụng trong các

chương trình giao lưu, tọa đàm, đối thoại… nhằm cung cấp, bổ sung thêmthông tin cho chủ đề chính. 

+ Nhóm Phóng sự thời sự: Đây là loại phóng sự đòi hỏi yêu cầu

nhanh, kịp thời và chính xác; chuyển tải những thông tin nóng hổi, cập nhật đến với người xem

Có thể nói phóng sự thời sự là thể loại “đinh”, không thể thiếu trongcác chương trình thời sự - từ Đài Truyền hình Việt Nam đến các Đài PT-THđịa phương Nó tạo nên sức nặng và điểm nhấn cho cả chương trình thời sự vìphản ánh được các vấn đề thời sự nóng trên mọi lĩnh vực KT-CT-XH khôngchỉ ở địa phương mà còn trên phạm vi cả nước So với tin tức, phóng sự thời

sự có ưu thế khi chuyển tải được dung lượng thông tin đủ lớn, đủ sâu sắc và

toàn diện hơn đến với người xem Chính vì thế, nó cũng có sức cuốn hút vàhấp dẫn hơn

Hiện nay, phóng sự thời sự ở các Đài truyền hình có thời lượng bìnhquân chung khoảng 3 phút và trong mỗi chương trình thời sự thường cơ cấu

có từ 2-3 phóng sự Tuy nhiên, có không ít chương trình thời sự, chúng ta vẫnthấy xuất hiện các phóng sự chiếm thời lượng đến 4-5 phút thậm chí còn hơn(phổ biến là các Đài PT-TH địa phương) Điều này còn phụ thuộc vào nhiệm

vụ và mục tiêu tuyên truyền của mỗi Đài PT-TH địa phương trong từng thờiđiểm cụ thể

Gần đây, trong chương trình tiêu điểm “Vấn đề hôm nay” của Đài

THVN (phát sóng lúc 22h mỗi ngày trên VTV1), người xem bắt gặp nhữngphóng sự dài (8-10 phút) phản ánh những vấn đề thời sự bức xúc, nóng bỏngthu hút sự quan tâm của dư luận cả nước Có thể xem đây là dạng phóng sựthời sự được sử dụng như là một linh kiện phục vụ cho các chương trình,chuyên mục hơn là một phóng sự chuyên đề đúng nghĩa của nó Tiêu chí thờilượng (dài hay ngắn) không phải là thước đo để phân biệt giữa phóng sự thời

sự hay chuyên đề mà chính là ở mục tiêu, đối tượng và nội dung mà phóng sựphản ánh

Vậy, thế nào là một phóng sự thời sự? Hiểu theo cách đơn giản nhất, đó

là một phóng sự phát sóng trong chương trình thời sự; nó mang những đặctrưng cơ bản của phóng sự truyền hình luôn bám sát và phản ánh chính xác,kịp thời các sự kiện thời sự tiêu biểu trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội vàthường có thời lượng ngắn dưới 5 phút Nói khái quát hơn, đó là loại phóng

sự đảm bảo các tiêu chí: ngắn gọn về thời gian, súc tích về nội dung, chínhxác và kịp thời về mặt thông tin và có tính giáo dục, định hướng dư luận xãhội mạnh mẽ

Phóng sự thời sự có sự kết hợp chặt chẽ giữa chất chính luận với sự hấpdẫn, sống động của thực tế khách quan và hoàn toàn không cho phép bất kỳyếu tố hư cấu nào Cái tôi của tác giả thể hiện rõ thông qua việc bộc lộ quan

điểm và chính kiến trong từng tác phẩm nhưng đó hoàn toàn không phải là sự

áp đặt chủ quan, duy ý chí

Kết cấu của phóng sự thời sự thường theo trình tự lô gic về mặt thờigian và không gian cụ thể Do giới hạn về dung lượng nên phần lớn phóng sựthời sự thường lựa chọn hình thức vào đề trực tiếp; phản ánh các sự kiện, sựviệc theo kiểu “vào thẳng, ra thẳng” nhằm cung cấp nhanh chóng và kịp thờinhững thông tin thời sự nóng bỏng đến với bạn xem đài

Khi khảo sát và đánh giá tính địa phương trong phóng sự thời sự của

các Đài PT-TH Tây Nam bộ, khái niệm về “phóng sự thời sự truyền hình”

cũng được chúng tôi nhìn theo góc độ này

Dựa vào đặc trưng đối tượng phản ánh, chúng ta có thể điểm qua vàidạng phóng sự thời sự truyền hình thường gặp:

+ Phóng sự sự kiện: Phản ánh tất cả sự kiện diễn ra trong đời sống xã

hội trên mọi lĩnh vực Nhà báo phải biết lựa chọn các sự kiện, đánh giá chúng

và chọn lọc những sự kiện tiêu biểu nào tạo ra thông tin Nhiệm vụ của phóng

sự dạng này là diễn tả sự kiện diễn ra với tất cả dáng vẻ sinh động, đa diện và

có khi phức tạp của nó Lắm lúc còn có thể đề cập đến các nguyên nhân vànhững vấn đề đặt ra sau sự kiện đó Trong phóng sự dạng này nhà báo thườnghuy động nhiều ý kiến của người trong cuộc, các nhân chứng để tái hiện sựkiện một cách khách quan , đa chiều và sinh động nhất

+ Phóng sự vấn đề: Đối tượng phản ánh là những vấn đề của hiện thực

cuộc sống đa chiều và đa diện Các vấn đề này được hình thành từ những sựkiện phong phú, đa dạng xảy ra hàng ngày trong cuộc sống gắn với các sựviệc, sự kiện và con người cụ thể Tất nhiên những vấn đề được phản ánh phảitiêu biểu, xác thực và đáp ứng được yêu cầu thông tin thời sự Dạng phóng sựnày luôn chiếm một tỷ lệ lớn trong các dạng phóng sự truyền hình hiện nay ởnước ta

+ Phóng sự chân dung: Con người là đối tượng cụ thể của dạng phóng

sự này, đó có thể là một cá nhân hay tập thể Đây là sự kết hợp giữa ưu thếcủa phóng sự báo chí với thể loại ký chân dung Sự xâm nhập của những hìnhthức phóng sự đã phá vỡ kết cấu truyền thống của thể loại ký chân dung đểhình thành lối kết cấu mang đậm chất phóng sự Điều này được biểu hiện ởnhững chi tiết cụ thể, sống động, ở bối cảnh và góc nhìn mang đậm tính nhânvăn của nhân vật trần thuật

+ Phóng sự điều tra: Đây là một dạng kết hợp giữa phóng sự báo chí

với thể loại điều tra Phóng sự điều tra thường xuất hiện trong những “hoàncảnh có vấn đề”- đó là hoàn cảnh chứa đựng những mâu thuẫn với những câuhỏi chưa được trả lời hoặc có nhiều cách trả lời nhưng chưa có được câu trảlời thỏa đáng Đối tượng của phóng sự điều tra là những sự việc, vấn đề…đang nảy sinh những mâu thuẫn gay gắt, gây nhiều tranh cãi, thường để lạihậu quả nặng nề ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống xã hội và đòi hỏi phải đượcphân tích và lý giải kỹ lưỡng, thấu đáo và đưa ra được những hướng giảiquyết cụ thể Chính vì thế, phóng sự điều tra không chỉ là tác phẩm mang sứcnặng đối với dư luận mà còn thể hiện bản lĩnh và đạo đức nghề nghiệp củanhà báo

Về cơ bản, PS điều tra và PS chân dung không hẳn là dạng đặc trưngcủa phóng sự thời sự truyền hình mà chúng có ưu thế nghiêng về dạng phóng

sự chuyên đề nhiều hơn Nhưng nếu sử dụng đúng chỗ, đúng lúc trong cácchương trình thời sự (với giới hạn về thời lượng nhất định), PS chân dung vàphóng sự điều tra sẽ phát huy sức mạnh và hiệu quả thông tin, tuyên truyềnrất cao Thí dụ, các phóng sự thời sự về chân dung người tốt, việc tốt; về cáctấm gương điển hình tiêu biểu trong phong trào học tập và làm theo tấmgương đạo đức Hồ Chí Minh…

Trên thực tế, sẽ thiếu sót nếu như không đề cập đến một dạng phóng sựxuất hiện trong thời gian gần đây và ngày càng khá phổ biến ở cả Đài THVN

lẫn các Đài PT-TH địa phương, đó là phóng sự truyền hình nhiều kỳ Đương

nhiên thuật ngữ PS nhiều kỳ không có ý nghĩa nhiều với công chúng xem đài

mà vấn đề họ quan tâm là câu chuyện phản ánh trong đó có chân thực vàthuyết phục hay không PS nhiều kỳ có khi đơn thuần chỉ là cái tên mà cácnhà báo sử dụng trong quá trình nghiên cứu hay tác nghiệp

Như chúng ta biết, do thời lượng giới hạn, mỗi một phóng sự ngắntrong chương trình thời sự chỉ phản ánh và đề cập đến một khía cạnh, góc độ

nhất định của sự kiện, vấn đề Nếu sự kiện, vấn đề ấy vẫn tiếp tục nóng, thu

hút sự quan tâm của công chúng, Các chương trình thời sự cần có thêm cácphóng sự đi sâu, mở rộng phân tích và phản hồi thông tin Các phóng sự nhiều

kỳ sẽ thay đổi góc độ tiếp cận và phản ánh sự kiện,vấn đề khác nhau qua mỗi

kỳ phát sóng nhằm bổ sung và cập nhật thông tin mới để nhìn nhận câuchuyện toàn diện hơn Nói như tác giả Dư Văn Quảng thì “PS nhiều kỳ trongChương trình Thời sự truyền hình là một loạt các câu chuyện thời sự đượcphát sóng nhiều lần, tạo điều kiện để phóng viên từ thông tin của sự kiện banđầu có thể kể thêm một cách sinh động hơn, đầy đủ hơn, cặn kẽ hơn về nhữngvấn đề mà công chúng tiếp tục quan tâm và có ý nghĩa đối với sự phát triểncủa xã hội” [44, tr.19]

Thí dụ phản ánh về vụ cháy rừng ở Cà Mau nếu chỉ dừng lại ở mộtphóng sự ngắn thì chưa thể đáp ứng được nhu cầu thông tin đầy đủ đối vớibạn xem đài Bên cạnh việc cảnh báo thực trạng qua các số liệu thiệt hại cụthể, vấn đề có thể khai thác thêm là đào sâu phân tích và lý giải nguyên nhân,

đề xuất các giải pháp; đặt vấn đề về ý thức trách nhiệm, đầu tư nguồn nhânlực, kinh phí và trang thiết bị; công tác phối hợp giữa các ban ngành chứcnăng và chính quyền địa phương, vấn đề xã hội hóa công tác phòng chốngcháy rừng Khi ấy PS nhiều kỳ sẽ có ưu thế vượt trội khi gánh vác đượctrọng trách chuyển tải thông tin này đến với công chúng một cách đầy đủ vàthuyết phục hơn so với phóng sự ngắn một kỳ riêng lẻ. 

Có thể nói việc nhận thức rõ các đặc trưng và các thể loại của phóng sựtruyền hình nói chung có ý nghĩa rất quan trọng cho việc nghiên cứu và khảosát thực tế việc sản xuất và sử dụng phóng sự truyền hình ở các đài PT-TH địa

phương hiện nay Đây còn là chìa khóa để khai thác và vận dụng các đặc

trưng và thể loại phóng sự một cách sáng tạo, để giải quyết tốt hơn các nhiệm

vụ thông tin tuyên truyền; đáp ưng nhu cầu tiếp nhận và hưởng thụ thông tinngày càng đa dạng và phong phú của công chúng xem đài tại địa phương

1.1.5 Vai trò của phóng sự truyền hình trong bản tin, chương trình thời sự 

Phóng sự truyền hình có vị trí và vai trò như thế nào trong bản tin,chương trình thời sự hiện nay

Trong quyển Phóng sự truyền hình, nhóm tác giả Brigite và Didier

Desormeanx cho biết: kết cấu 20 phút trong chương trình thời sự của truyềnhình Pháp hiện nay thường có từ 5 - 6 phóng sự; không cần thiết phân biệt tin

và phóng sự [1, tr.227] Tại Canada, nhiều Đài truyền hình gọi chung cả tin và

phóng sự là câu chuyện thời sự (news stories) Tuy nhiên, đa số các Đài

truyền hình ở nước Âu Mỹ hiện nay đều lấy tiêu chuẩn “một ba mươi” (1 phút

30 giây) đồng nghĩa với một phóng sự thời sự

Ở nước ta hiện nay, hầu hết các đài Truyền hình từ Ttung ương đến địaphương đều chọn thời lượng cho phóng sự thời sự dao động từ 2 - 3 phút Mộtvài phóng sự có thời lượng nhiều hơn (đến 4 phút hoặc hơn) thường chỉ dànhcho những phóng sự đặc biệt, phóng sự “đinh” của chương trình Có điều sự

“xé rào” thời lượng ấy chỉ thường gặp ở các đài PT-TH địa phương

Trong bản tin và chương trình thời sự, tin và phóng sự - cái nào quan

trọng hơn? Một câu hỏi vừa khó mà cũng dễ trả lời Tất nhiên, mỗi thể loại cóthế mạnh riêng và tầm quan trọng khác nhau

So với tin, PS đã vươn xa hơn chức năng thông báo thông thường để đivào tìm hiểu sâu bản chất của sự kiện, vấn đề… đặt trọng tâm phát triển vàocác câu hỏi: xảy ra như thế nào? diễn biến ra sao? tại sao xảy ra? tác động vàảnh hưởng như thế nào đối với xã hội?

Ngoài ra, phóng sự có ưu thế về thời lượng và đặc trưng thể loại nên

phản ánh các vấn đề, sự kiện, sự việc một cách sâu rộng, đầy đủ và hấp dẫnhơn Phóng sự có thể đi sâu phân tích, mổ xẻ lý giải vấn đề vấn đề từ góc nhìnkhách quan và đa chiều tạo hiệu ứng thông tin, tác động trực tiếp đến ngườixem mạnh mẽ và sâu sắc hơn so với sự chuyển tải thông tin ngắn gọn và cóphần khô khan của thể loại tin Điểm nổi bật của phóng sự là khả năng bắt

mạch dòng chảy cuộc sống “cả bề dày lẫn chiều sâu” Nếu tin với đặc trưng

nổi bật là thông tin nhanh nhạy, kịp thời về cái mới, những vấn đề thời sự thìphóng sự tỏ rõ thế mạnh trong việc phản ánh quá trình phát sinh, phát triểncủa những sự kiện gây “nỗi nhức nhối” trái tim và  trí tuệ người xem, đemđến cho công chúng bức tranh vừa toàn diện vừa chi tiết và cực kỳ sống động

về sự kiện, sự việc, vấn đề đã, đang và vẫn còn tiếp diễn Từ đó có tác dụngkhơi dòng suy nghĩ và cảm xúc; định hướng hành động cho công chúng

“Trong phóng sự hiện đại, không phải chỉ là một sự ghi lại, sự phản ánh đơn giản mà còn là sự trả lời một loạt câu hỏi phức tạp liên quan đến cuộc sống chúng ta”

Bên cạnh thế mạnh về nội dung nêu trên, phóng sự còn có những ưu thếvượt trội về hình thức so với tin Sự khai thác những hình ảnh và âm thanhhiện trường sống động thông qua kỹ thuật dựng hình và sử dụng âm nhạctrong PS là ưu thế vượt trội mà tin tức không có được Khả năng biến hóa linhhoạt trong kết cấu, hình ảnh, giọng điệu, bút pháp, vai trò của cái tôi tác giảcũng như sắc thái đa dạng của ngôn từ, âm thanh, âm nhạc… là những phẩmchất đã tạo nên vẻ “quý phái” và hấp dẫn riêng biệt của PS

Từ những so sánh và đánh giá trên, có thể khẳng định phóng sự có vị trí

và vai trò cực kỳ quan trọng; thậm chí không thể thay thế được trong các bảntin, chương trình thời sự truyền hình hiện nay Nếu ví tin tức là vũ khí hạng

nhẹ thì phóng sự chính là “khẩu trọng pháo” tạo nên sức nặng thông tin và

dấu ấn cảm xúc mạnh mẽ cho công chúng xem đài Phóng sự góp phần làmcho chương trình thời sự thêm đa dạng, phong phú và sinh động; làm nên

điểm nhấn cho mỗi chương trình thời sự, khắc họa diện mạo và tạo nên thương hiệu riêng cho mỗi đài truyền hình. 

1.2 TÍNH ĐỊA PHƯƠNG TRONG PHÓNG SỰ THỜI SỰ TRUYỀN HÌNH

1.2.1 Khái niệm tính địa phương

Địa phương là những vùng đất nhất định nằm trong quốc gia, có nhữngsắc thái, đặc thù riêng để phân biệt với những vùng đất khác, là một bộ phậncấu thành của đất nước Địa phương hiểu theo nghĩa cụ thể là những đơn vịhành chính của một quốc gia; đó là những tỉnh, thành phố, huyện, xã, thôn,bản, làng, buôn, ấp Với nghĩa trừu tượng và khái quát, địa phương còn đượchiểu là những vùng đất, khu vực nhất định được hình thành trong lịch sử pháttriển, có ranh giới tự nhiên (không giống địa giới hành chính) để phân biệt vớicác vùng đất khác Ví dụ: Miền Bắc, Miền Trung, Miền Nam, Việt Bắc, TâyBắc, Tây Nguyên, đồng bằng Bắc bộ, ĐBSCL…

Như vậy, từ cơ sở nhận thức trên, ta có thể hiểu khái niệm tính địaphương là bao gồm các đặc tính thuộc về địa phương; thuộc về các vùng, khuvực nhất định PGS-TS Nguyễn Văn Dững cho rằng:

Tính địa phương là những tính chất đặc thù của địa phương này mà địaphương khác không có Khi nói tính địa phương thì người ta hay nói đến vănhóa - và chính văn hóa là hiện tượng mang đậm nét bản sắc hay tính địaphương nhất Cái đó thể hiện trong cái ăn, cái mặc, giao tiếp, nói năng (cách

nói và khẩu ngữ, cách ví von, ), trong cái ở, cái sinh hoạt hàng ngày Nó thểhiện ra lối sống, hoạt động sống của cộng đồng

Từ đó cho thấy, dù góc nhìn và cách diễn đạt ít nhiều khác nhau nhưng

tựu trung các ý kiến đều thống nhất: Tính địa phương chính là những “đặc

thù” tạo nên “sự khác biệt” và “bản sắc” độc đáo giữa các khu vực, vùng đấtkhác nhau trên cùng một lãnh thổ, quốc gia Cái khác biệt và độc đáo ấy cóthể là về lịch sử, văn hóa; về thổ nhưỡng địa lý, môi trường sống, về đặctrưng ngôn ngữ, phong tục tập quán hay thói quen canh tác sản xuất Thế

nên, có thể định nghĩa: Tính địa phương là tổng hợp các yếu tố, các thuộc tính và đặc trưng thuộc về địa phương (và của địa phương) để phân biệt được địa phương này với địa phương khác; giữa vùng, khu vực này với vùng, khu vực khác trong cùng một quốc gia, đất nước Nó biểu hiện trên mọi lĩnh vực

từ lịch sử - văn hóa, đời sống kinh tế - chính trị - xã hội đến tập quán sản xuất

và sinh hoạt, phong cách, lối sống và đặc trưng ngôn ngữ của cộng đồng dân

cư tại địa phương đó”

Đề cập đến tính địa phương cũng có nghĩa là đặt chúng trong mối liên

hệ tương đồng và dị biệt trong chuỗi giao thoa giữa: tính địa phương/tính vùng miền/tính quốc gia/tính quốc tế Và việc tìm hiểu tính địa phương nói

chung (hay tính địa phương trong phóng sự thời sự truyền hình nói riêng) sẽthiếu tính toàn diện, khoa học cũng như ý nghĩa thực tiễn của nó nếu nhưkhông đặt tính địa phương vào trục giao thoa ấy. 

1.2.2 Tính địa phương trong phóng sự thời sự truyền hình

1.2.2.1 Vị trí và tầm quan trọng của tính địa phương trong phóng sự thời sự truyền hình 

Ở nước ta hiện nay, bên cạnh đài Truyền hình Trung ương (đài Truyềnhình Việt Nam - VTV), tại 63 tỉnh, thành đều có đài PT-TH địa phương Chưabàn đến số lượng nhiều hay ít nhưng không thể phủ nhận sự hình thành vàphát triển các đài PT-TH địa phương là rất quan trọng và cần thiết Được xem

là "cơ quan ngôn luận của Đảng, diễn đàn của nhân dân", sự có mặt của các

đài PT-TH địa phương đã góp phần phản ánh nhanh chóng và kịp thời nhữngvấn đề của địa phương từ các chủ trương đường lối, chính sách và pháp luậtđến hiện thực đời sống muôn màu; thế giới tâm tư, tình cảm của người dânđịa phương Do nhiều lý do (chức năng, nhiệm vụ, thời lượng phát sóng, độingũ nhân lực), VTV không thể lúc nào cũng phản ánh kịp thời và đầy đủnhững vấn đề của từng địa phương Hơn nữa, VTV hướng đến đối tượng phục

vụ chủ yếu là người dân cả nước Do đó, không thể tập trung phản ánh sâuđậm những vấn đề riêng lẻ, cục bộ, mối quan tâm đơn lẻ của người dân từngđịa phương Tuy nhiên, chúng ta thấy, dù phủ sóng toàn quốc và phản ánh cácvấn đề thuộc tầm quốc gia, khu vực và thế giới, nhưng VTV vẫn có kế hoạchtiếp sóng ở các đài PT-TH địa phương và có hẳn các chuyên đề, chuyên mục,

trang địa phương phát sóng định kỳ trên sóng VTV nhằm thu hút đông đảo

bạn xem đài từ các vùng miền khác nhau trên cả nước Một số đài PT-TH địaphương cũng có chuyên mục “Nhìn ra tỉnh bạn” Điều này chứng tỏ yếu tố địaphương luôn được xem trọng Hiện nay, một số đài Truyền hình lớn như đàitruyền hình TP Hồ Chí Minh - HTV với 17 kênh - dù ít nhiều vượt khỏi tầmđịa phương, vươn đến các vấn đề của khu vực và quốc gia để thu hút đôngđảo bạn xem đài cả nước nhưng vẫn không từ bỏ bản sắc địa phương Bởi,

yếu tố địa phương, suy cho cùng, chính là cơ sở tồn tại và phát triển của chính mỗi đài PT - TH địa phương

Tính địa phương giữ vai trò và vị trí rất quan trọng trong các bản tin,chương trình thời sự hiện nay ở các đài PT-TH địa phương Bởi các chươngtrình truyền hình địa phương sản xuất ra chủ yếu là hướng đến phục vụ chocông chúng tại chỗ; đó vừa là mục tiêu vừa là nhiệm vụ chính trị của mỗi đài

Tính địa phương như là “cái hồn, phần cốt” của mỗi đài để thu hút sự quan

tâm của bạn xem đài đến những vấn đề đã, đang và sắp diễn ra hàng ngày,hàng giờ trong đời sống của cư dân địa phương mình

Bao giờ cũng vậy, với ưu thế gần gũi về mặt địa lý, môi trường, chúng

ta dễ dàng nhận thấy các vấn đề xảy ra ngay tại địa phương mình luôn đượcngười dân quan tâm nhiều hơn so với các vấn đề, những câu chuyện xảy ranơi địa phương khác Thí dụ: Một đám cháy xảy ra ở Hà Nội, người dân TP.Cần Thơ (hay ở An Giang, Bạc Liêu, Sóc Trăng)… đều không quan tâm bằngđám cháy xảy ra chính tại địa phương mình, cụ thể là ở phường, xã hay quận,huyện nào đó Mức độ quan tâm càng lớn, càng nhiều khi đám cháy ấy xảy racàng gần hoặc ngay chính nơi người dân đó sinh sống Và nữa, xuất phát từtâm lý gần gũi, thân thuộc; khả năng tương tác và ứng dụng thực tiễn khiến chocác vấn đề, sự kiện hay nhân vật của địa phương được phản ánh và đề cập đếntrong phóng sự đều dễ dàng tác động trực tiếp và thu hút mạnh người xem Nóichung, nhân vật (người địa phương) sống ở An Giang nói chuyện về các vấn đềtrong nội tỉnh An Giang thì chắc chắn sẽ thu hút sự quan tâm, tin tưởng vàthuyết phục hơn so với người nơi khác nói về địa phương họ Người dân CàMau sẽ dễ dàng quay lưng lại với các phóng sự của đài PT-TH địa phươngmình nếu như các phóng sự ấy chỉ phản ánh đời sống sản xuất nông nghiệp ởtận Lâm Đồng, Đắc Lắc hay các tỉnh miền núi phía Bắc Họ có thể xem vì sự tò

mò, vì nhu cầu thỏa mãn thông tin, mở rộng tầm hiểu biết về các địa phươngkhác Nhưng, cái cuốn hút nhất vẫn là những gì gần gũi, thân quen, liên quanmật thiết đến địa phương, tác động trực tiếp đến cuộc sống của chính họ Song,

cũng cần nhận thức rõ “Tính địa phương là tạo sự độc đáo riêng chứ không phải là biệt lập”, nói theo Nhà báo Dương Hồng Kỳ, nghĩa là không tách bạch

ra khỏi mối quan hệ với các vùng, miền và địa phương khác Chính sự độc đáoriêng ấy đã góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng và hấp dẫn cho diện mạođịa phương của mỗi vùng miền khác nhau trên cả nước

Trong phần trả lời phỏng vấn sâu của mình, PGS-TS Nguyễn VănDững chỉ rõ:

Tính địa phương có vai trò hết sức quan trọng trong các sản phẩm báo chí nói chung, trong phóng sự truyền hình nói riêng Nó làm cho phóng sự về cùng mảng đề tài ở địa phương này khác với phóng sự ở địa phương khác Và chính sự khác biệt ấy tạo nên sự hấp dẫn, lôi cuốn riêng của các sản phẩm truyền thông.

Tính địa phương trong phóng sự thời sự truyền hình chính là sự thể hiện các yếu tố đặc trưng của địa phương vào trong phóng sự Đó là những

vấn đề riêng biệt của địa phương, là những hình ảnh đặc thù về vùng đất vàcon người mà chỉ ở địa phương đó mới có Chẳng hạn, khi nhắc đến địa danhMũi Cà Mau, rừng tràm U Minh hay nhân vật huyền thọai bác Ba Phi, người

ta nghĩ ngay đến đó là tỉnh Cà Mau Đề cập đến đảo ngọc Phú Quốc, địa danh

Hà Tiên hay hình ảnh vị Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực thì hẳn khôngđâu khác ngoài tỉnh  Kiên Giang

Khi xem một phóng sự có tính địa phương cao, người ta có thể nhậnbiết một cách chân thực và sâu sắc những yếu tố đặc trưng của địa phươngmình Chẳng hạn như về đặc điểm vùng đất, tập quán canh tác, sản xuất, nếpsinh hoạt và lối sống, tâm tư, tình cảm, sở thích và thị hiếu của người dân địaphương mình Thí dụ, một phóng sự phản ánh đời sống sinh hoạt và sản xuấtcủa cư dân vùng Bảy Núi (An Giang) chắc hẳn sẽ khác với diện mạo đờisống, tập quán sinh hoạt và canh tác của những người dân chài ven biển CàMau hay cư dân vùng đô thị TP Cần Thơ Những cảm xúc, suy nghĩ và trăntrở từ thực tiễn đời sống sản xuất của người dân tại mỗi địa phương cũngkhông giống nhau Nếu người dân An Giang và TP Cần Thơ quan tâm vàtrăn trở nhiều về cây lúa hay con cá tra, ba sa thì nỗi canh cánh âu lo củangười dân Cà Mau vẫn là con tôm và giá trị xuất khẩu hải sản, vốn là mũinhọn kinh tế của địa phương này. 

Mỗi phóng sự có tính địa phương sẽ góp phần làm cho chương trìnhthời sự của các đài PT-TH thêm đậm chất địa phương Nó mang lại sự gần gũi