tiểu luận Lý luận hình thái kinh tế xã hội chủ nghĩa duy vật lịch sử

Lý luận hình thành kinh tế xã hội là một trong những thành tựu khoa học mà C. Mác đã để lại cho nhân loại. Chính nhờ xuất phát từ con người hiện thực con người đang sống hiện thực của mình, C. Mác đã vạch ra sản xuất vật chất là cơ sở đời sống xã hội. Xã hội là một hệ thống mà trong đó quan hệ sản xuất phải phù hợp với trình độ phát triển nhất định của lực lượng sản xuất. Sự vận động và phát triển của Xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên. Các hình thành kinh tế xã hội thay thế nhau từ thấp đến cao thông qua cách mạng xã hội. Sự vận động phát triển của các hình thái kinh tế xã hội. Sự vận động phát triển của các hình thái kinh tế xã hội vừa bị chi phối bởi các quy luật chung, vừa bị tác động bởi các điều kiện lịch sử cụ thể của từng quốc gia, từng dân tộc. Mặc dù hiện nay, xã hội loài người có những đặc điểm khác với C.Mác, Lý luận hình thành kinh tế xã hội vẫn giữ nguyên giá trị. Nó là phương pháp luận thực sự khoa học để phân chia giai đoạn phát triển, xem xét mỗi quan hệ lẫn nhau giưa các mặt trong đời sống xã hội như quy luật vận động, phát triển từ hình thái kinh tế xã hội. Lý luận đó không tham vọng giải thích được tất cả các mặt của đời sống xã hội là nó đòi hỏi bằng các phương pháp tiếp cận khoa học khác. Cùng với sự phát triển của thực tiễn xã hội và khoa học, loài người ngày nay cũng tìm ra những phương pháp tiếp cận mới về xã hội, nhưng không phải vì thế mà lý luận hình thành kinh tế xã hội trở lên lỗi thời

Mở bài

Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội là nội dung cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử và cũng là một trong những nội dung cơ bản của toàn bộ chủ nghĩa Mác Học thuyết đó vạch rõ những quy luật cơ bản của vận động xã hội, vạch ra phơng pháp duy nhất khoa học để giải thích lịch sử

Lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất là 2 mặt không tách rời của một

ph-ơng thức sản xuất, nhng không phải lúc nào chúng cũng tph-ơng hợp với nhau Tính phức tạp của mối quan hệ này thể hiện ở chỗ: trong quá trình vận động, phát triển, chúng vừa thống nhất vừa mâu thuẫn Vì thế, nhận thức đúng đắn mối quan hệ giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất trong những hoàn cảnh lịch sử cụ thể là yêu cầu tất yếu để giải quyết mâu thuẫn của chúng ở

n-ớc ta hiện nay, việc tìm hiểu mối quan hệ này đang là một đòi hỏi cấp bách để tìm ra những hình thức, bớc đi thích hợp trên con đờng đổi mới nhằm đa đất

n-ớc tiến nhanh đến mục tiêu dân giàu, nn-ớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Lý luận hình thành kinh tế xã hội là một trong những thành tựu khoa học

mà C Mác đã để lại cho nhân loại Chính nhờ xuất phát từ con ngời hiện thực

- con ngời đang sống hiện thực của mình, C Mác đã vạch ra sản xuất vật chất

là cơ sở đời sống xã hội Xã hội là một hệ thống mà trong đó quan hệ sản xuất phải phù hợp với trình độ phát triển nhất định của lực lợng sản xuất Sự vận

động và phát triển của Xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên Các hình thành kinh tế xã hội thay thế nhau từ thấp đến cao thông qua cách mạng xã hội Sự vận động phát triển của các hình thái kinh tế xã hội Sự vận động phát triển của các hình thái kinh tế xã hội vừa bị chi phối bởi các quy luật chung, vừa bị tác động bởi các điều kiện lịch sử cụ thể của từng quốc gia, từng dân tộc Mặc dù hiện nay, xã hội loài ngời có những đặc điểm khác với C.Mác,

Lý luận hình thành kinh tế xã hội vẫn giữ nguyên giá trị Nó là phơng pháp luận thực sự khoa học để phân chia giai đoạn phát triển, xem xét mỗi quan hệ lẫn nhau gia các mặt trong đời sống xã hội nh quy luật vận động, phát triển từ hình thái kinh tế xã hội Lý luận đó không tham vọng giải thích đợc tất cả các mặt của đời sống xã hội là nó đòi hỏi bằng các phơng pháp tiếp cận khoa học khác Cùng với sự phát triển của thực tiễn xã hội và khoa học, loài ngời ngày nay cũng tìm ra những phơng pháp tiếp cận mới về xã hội, nhng không phải vì thế mà lý luận hình thành kinh tế xã hội trở lên lỗi thời

Cùng với việc khái quát lý luận hình thành kinh tế xã hội, các nhà kinh

điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã vạch ra các quy luật phát sinh phát triển và diệt vong của nó Từ đó, các Ông đi đến dự đoán về sự ra đời của hình thành kinh tế xã hội cộng sản chủ nghĩa mà giai đoạn thấp là chủ nghĩa xã hội

Lý luận đó cũng cung cấp cho chúng ta một phơng pháp luận thực sự khoa học để phân tích Sự vận động phát triển đầy đủ mâu thuẫn hiện nay của nhân loại Nó cho thấy: Măc dù chủ nghĩa xã hội bị khủng hoảng dẫn đến sự sụp đổ của Liên Xô và Đông Âu, chủ nghĩa t bản vẫn tiếp tục phát triển và đạt đợc nhiều thành tựu, những tất yếu của chủ nghĩa t bản sẽ đợc thay thế bằng hình thái kinh

tế xã hội cao hơn theo dự đoán của các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác Lê-nin

Lý luận hình thái kinh tế xã hội cũng là phơng pháp luận khoa học để ta phân tích công cuộc xây dựng đất nớc hiện nay, luận chứng đợc tất yếu của

định hớng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Phân tích đúng nguyên nhân của tình hình khủng hoảng kinh tế xã hội và chỉ ra đợc: Đổi mới theo định hớng của xã hội vừa phù hợp với xu hớng phát triển thời đại vừa phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam

Nh vậy có thể khẳng định rằng: Lý luận hình thái kinh tế xã hội vẫn giữ nguyên giá trị khoa học và đúng thời đại của nó Nó là phơng pháp luận thực sự khoa học để phân tích thời đại cũng nh của công cuộc xây dựng đất nớc hiện đại ở Việt Nam

Nội dung

1 Lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất Mối quan hệ biện chứng giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất.

Chủ nghĩa duy vật lịch sử là một trong những phát minh vĩ đại của C.Mác Vợt qua tất cả các nhà triết học trớc đó, Mác đã phát hiện ra những quy luật của lịch sử từ một sự thật tởng nh đơn giản; đó là: " con ngời trớc hết cần phải

ăn uống, ở và mặc đã rồi mới có thể làm chính trị, khoa học, nghệ thuật, tôn giáo "

Khi phân tích quá trình phát triển sản xuất của xã hội loài ngời C.Mác đã kết luận: phơng thức sản xuất đời sống vật chất quy định các quá trình chính trị , tinh thần, xã hội của đời sống nói chung Theo ông, trong mỗi giai đoạn phát triển nhất định của lịch sử, hay nói cách khác, trong mỗi chế độ xã hội nhất định con ngời tiến hành sản xuất theo những phơng thức sản xuất nhất

định Phơng thức sản xuất là một tổng thể thống nhất của lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất Điều đó có nghĩa là lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất là

hai mặt gắn bó mật thiết trong một phơng thức sản xuất nhất định Mỗi mặt

đều lấy mặt kia làm tiền đề, chúng tác động qua lại biện chứng lẫn nhau làm cho sản xuất phát triển

Lao động sản xuất là đặc trng riêng của con ngời Trong quá trình sản xuất, con ngời luôn phải đồng thời tham gia vào hai mối quan hệ cơ

bản mà C.Mác gọi là " mối quan hệ song trùng " Để tiến hành sản xuất, con ngời phải quan hệ với giới tự nhiên, tác động, cải tạo giới tự nhiên nhằm tạo ra của cải vật chất phục vụ cho nhu cầu của mình

Lực lợng sản xuất là biểu hiện mối quan hệ của con ngời với giới tự nhiên trong quá trình cải tạo của cải vật chất Đồng thời, con ngời không thể sản xuất có kết quả nếu tiến hành hoạt động một cách đơn lẻ, riêng lẻ, mà phải liên kết với nhau, quan hệ tác động qua lại lẫn nhau trong quá trình sản xuất Quan hệ sản xuất là biểu hiện mối quan hệ giữa ngời với ngời trong quá trình sản xuất Thiếu một trong hai mối quan hệ này sản xuất không thể tiến hành

và phát triển đợc

Mối quan hệ gắn bó, thống nhất không tách rời của lực lợng sản xuất với quan hệ sản xuất nh hai mặt của quá trình sản xuất là do tính thống nhất của các mối quan hệ của chủ thể sản xuất quyết định Tuy nhiên, trong mối quan

hệ đó, lực lợng sản xuất luôn giữa vai trò quyết định Bởi vì, thực chất lực lợng sản xuất là kết quả, hoạt động trao đổi của con ngời với tự nhiên, là cơ sở quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội loài ngời Do đó, nó cũng quyết

định các mối quan hệ xã hội của con ngời Quan hệ sản xuất bị quyết định bởi lực lợng sản xuất, nhng đến lợt nó quan hệ sản xuất có tác động trở lại hoặc kìm hãm, hoặc thúc đẩy lực lợng sản xuất phát triển

Cả lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất đều là kết quả của hoạt động có ý thức, có mục đích của conn ngời, song bản thân chúng và mối quan hệ của chúng lại không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con ngời, mà tuân theo quy luật khách quan Đó là quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lợng sản xuất

Thế nào là phù hợp và tại sao quan hệ sản xuất lại phải phù hợp với lực lợng sản xuất?

Hiện nay có rất nhiều cách hiểu khác nhau Trong đó, cách hiểu sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất với lực lợng sản xuất là tác động qua lại một cách hợp

lý giữa chúng để đem lại sự kết hợp tối u các yếu tố của quan hệ sản xuất với các yếu tố của lực lợng sản xuất, giữa ngời lao động với t liệu sản xuất, làm cho quá trình sản xuất phát triển nhanh chóng

Nh vậy, khi quan hệ sản xuất phù hợp với lực lợng sản xuất sẽ thúc đẩy lực lợng sản xuất phát triển, còn trái lại không phù hợp sẽ kìm hãm, cản trở sự phát triển của lực lợng sản xuất C Mác viết: " Tới một giai đoạn phát triển nào đó của chúng, các lực lợng sản xuất vật chất của xã hội sẽ mâu thuẫn với những quan hệ sản xuất hiện có trong đó từ trớc tới nay các lực lợng sản xuất vẫn phát triển Từ chỗ là những hình thức phát triển của lực lợng sản xuất, những quan hệ sản xuất ấy trở thành những xiềng xích của các lực lợng sản xuất Khi đó bắt đầu thời đại của các cuộc cách mạng xã hội "

Lực lợng sản xuất là yếu tố động, luôn luôn phát triển và lớn lên không ngừng, do con ngời ở mỗi thế hệ luôn kế thừa lực lợng sản xuất của các thế hệ

đi trớc và phát triển, nâng cao chúng lên Còn quan hệ sản xuất luôn có xu h-ớng duy trì sự ổn định, nên thờng phát triển chậm hơn lực lợng sản xuất ở

đây, cần chú ý là quan hệ sản xuất chỉ phát triển chậm hơn chứ không phải là không phát triển

Chính sự phát triển không đồng bộ ấy giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất khiến cho đến một lúc nào đó quan hệ sản xuất " hiện có " sẽ trở nên lạc hậu, mâu thuẫn và kìm hãm các lợc lợng sản xuất vốn trớc đó đợc nó tạo điều kiện và thúc đẩy Lực lợng sản xuất lớn mạnh không ngừng sẽ tất yếu phá vỡ quan hệ sản xuất đã trở nên không còn phù hợp với nó để thiết lập quan hệ sản xuất mới phù hợp hơn Song giữa chúng cũng bắt đầu nảy sinh những mâu thuẫn mới, để rồi đến một lúc nào đó quan hệ sản xuất mới này lại bị thay thế bởi một quan hệ sản xuất mới khác Cứ nh thế, sự thống nhất, phù hợp của quan hệ sản xuất với lực lợng sản xuất là tạm thời và mang tính đứt

đoạn Còn mâu thuẫn giữa chúng là liên tục và xuyên suốt quá trình sản xuất xã hội Quá trình giải quyết mâu thuẫn giữa chúng là động lực thúc đẩy sản xuất phát triển không ngừng Vì thế, sự phát triển, thay thế kế tiếp nhau của các hình thái kinh tế xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên

Rõ ràng, quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát của lực l -ợng sản xuất là một quy luật kinh tế cơ bản, phổ biến, chi phối mọi phơng thức sản xuất, không ngoại trừ một quốc gia, dân tộc nào Điều đó, đòi hỏi chúng ta muốn phát triển kinh tế đất nớc thì phải nhận thức đúng để hành

động phù hợp với quy luật khách quan

2 Sự vận dụng lý luận hình thái kinh tế - xã hội ở nớc ta để xây dựng và phát triển nền kinh tế nhiều thành phần hiện nay là

phù hợp với quy luật khách quan.

ở nớc ta, trong cơ chế hành chính tập trung, quan liêu, bao cấp trớc đây, đã

có lúc chúng ta tởng thành có thể thiết lập đợc một quan hệ sản xuất cao hơn,

đi trớc để mở đờng cho lực lợng sản xuất phát triển Song kết quả diễn ra lại trái với mong muốn của chúng ta Đó là, lục lợng sản xuất không phát triển, tình trạng trì trệ kéo dài, hàng hoá sản xuất ra kém chất lợng, giá thành cao không thể cạnh tranh với hàng ngoại, lại khan hiếm không đủ để thoả mãn nhu cầu của ngời tiêu dùng, đời sống nhân dân rất khó khăn

Tình hình trên đây do nhiều nnguyên nhân chủ quan và khách quan khác nhau Song, một trong những nguyên nhân quan trọng là do chúng ta đã áp đặt chủ quan một quan hệ sản xuất không phù hợp với lực lợng sản xuất Trong

điều kiện lực lợng sản xuất còn ở trình độ thấp kém, phổ biến là sản xuất nhỏ nhng vì muốn tiến nhanh lên chủ nghĩa xã hội, nên chúng ta đã nhấn mạnh quá mức quan hệ sở hữu mà cha chú ý đúng mức tới quan hệ tổ chức, quản lý

và quan hệ phân phối trao đổi Từ đó dẫn tới việc mở rộng ồ ạt hai hình thức

sở hữu toàn dân và tập thể, các thành phần kinh tế khác bị ngăn cấm hoặc xoá

bỏ để chuyển sang kinh tế quốc doanh và tập thể qua các đợt cải tạo công

th-ơng nghiệp t bản t doanh Bên cạnh đó, việc duy trì quá lâu cơ chế hành chính, tập trung, quan liêu, bao cấp và kèm nó là sự phân phối bình quân, lợi ích cá nhân cha đợc quan tâm đúng mức đã kìnm hãm sức sản xuất của xã hội Các thành phần kinh tế t nhân, t bản nhà nớc cha đợc phát huy tác dụng Động lực sản xuất bị suy giảm, ngời lao động xa lánh t liệu sản xuất, thờ ơ với các kế hoạch sản xuất của tập thể và Nhà nớc

Thực tế phát triển kinh tế ở nớc ta gần bốn mơi năm qua đã chứng minh rằng: quan hệ sản xuất kìm hãm sự phát triển của lực lợng sản xuất không chỉ khi nó trở nên lạc hậu mà cả khi nó bị áp đặt một hình thức đi trớc qua xa so với lực lợng sản xuất, một lần nữa quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lợng sản xuất lại thể hiện rõ tính phổ biến và tính tất yếu mạnh mẽ của nó bất chấp cả ý muốn chủ quan của con

ng-ời Dù mong muốn đẩy mạnh phát triển sản xuất, nhanh chóng thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá nền kinh tế, chúng ta cũng không thể bất chấp quy luật, mà trái lại phải tôn trọng và hành động đúng quy luật khách quan Đó là một trong những bài học lớn mà Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ

VI của Đảng đã chỉ rõ

Đảng ta đã nhận thức đúng quy luật khách quan nên đã có những đờng lối, chủ trơng đúng đắn kịp thời Chỉ thị 100 - CT/TW của Ban Bí th ngày

13-1-1981 về khoán sản phẩm cuối cùng đến nhóm và ngời lao động trong lĩnh vực

nông nghiệp là khâu đột phá đầu tiên trong tiến trình đổi mới Nhng cái mốc quan trọng đánh dấu sự đổi mới toàn diện và sâu sắc nền kinh tế xã hội là Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng tháng 12 năm 1986

Với Nghị quyết Đại hội VI, chúng ta đã dứt khoát đoạn tuyệt với cơ chế hành chính, tập trung, quan liêu, bao cấp, chuyển dần kinh tế sang cơ chế thị trờng theo định hớng xã hội chủ nghĩa Cơ chế kinh tế mới khuyến khích phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, mở rộng quan hệ kinh tế với các nớc, các khu vực trên thế giới, động viên mọi ngời làm giàu trong khuôn khổ luật pháp cho phép

Đờng lối đổi mới của Đảng ta đã nhanh chóng đi vào cuộc sống, đợc nhân dân lao động phấn khởi hởng ớng và đã đem lại nguồn sinh khí mới, tạo đà cho nền kinh tế phát triển nhanh chóng là dần dần đi vào thế ổn định Sau hơn

20 năm thực hiện công cuộc đổi mới, chúng ta đã đạt đợc những thành tựu

đáng kể: " đất nớc đã ra khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội, có sự thay đổi cơ bản và toàn diện Kinh tế tăng trởng khá nhanh, sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, phát triển kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa đợc đẩy mạnh Đời sống nhân dân đợc cải thiện rõ rệt Hệ thống chính trị và khối đại

đoàn kết toàn dân tộc đợc củng cố và tăng cờng Chính trị - xã hội ổn định Quốc phòng và an ninh đợc giữ vững Vị thế nớc ta trên trờng quốc tế không ngừng nâng cao Sức mạnh tổng hợp của quốc gia đã tăng lên rất nhiều, tạo ra thế và lực mới cho đất nớc tiếp tục đi lên với triển vọng tốt đẹp

Sở dĩ có sự chuyển biến theo hớn đi lên vững chắc nh vậy chính là nhờ chúng ta đã từng bớc đổi mới quan hệ sản xuất cho phù hợp với sự phát triển của lực lợng sản xuất, do đó đã giải phóng sức sản xuất của xã hội, khai thác

đợc các tiền năng cả ở bên trong và bên ngoài, làm cho lực l ợng sản xuất ở

n-ớc ta có những bn-ớc phát triển nhảy vọt về chất

Về giải phóng lực lợng sản xuất có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong tiến trình đổi mới nền kinh tế nớc ta, bởi vì:

Thứ nhất: nền kinh tế nớc ta còn kém phát triển do điểm xuất phát thấp, đang

ở triạng thái đan xen của nhiều loại hình và thành phần kinh tế ở những trình

độ rất khác nhau nh phân tán và tập trung, thủ công và hiện đại, lạc hậu và tiên tiến Trong tình hình đó, nếu không kiến tạo đợc những hình thức quan hệ sản xuất đa dạng thích ứng với trình độ lực lợng sản xuất ở tất cả các thành phần kinh tế hiện có, chúng ta sẽ không thể khai thác đợc tiềm năng to lớn của những thành phần kinh tế đó Vì vậy, thừa nhận sự tồn tại lâu dài và thực hiện

nhất quán chính sách phát triển kinh tế nhiều thành phần là giải pháp quan trọng nhất để giải phóng và phát triển lực lợng sản xuất ở nớc ta

Thứ hai: khi lực lợng sản xuất đợc giải phóng sẽ tạo ra động lực để khai thác

và sử dụng có hiệu quả tất cả các nguồn lực hiện có nh nguồn vốn nhàn rỗi trong dân c, tài nguyên thiên nhiên, đất đai, lao động và trí tuệ con ngời

Thứ ba: chỉ khi lực lợng sản xuất đợc giải phóng, mọi tiềm năng sản xuất

đ-ợc gợi mở, khơi thông, chúng ta mới có thể thu hút mạnh mẽ đầu t nớc ngoài

để tranh thủ vốn, kỹ thuật công nghệ hiện đại và tri thức kinh nghiệm quản lý tiên tiến nhằm thúc đẩy nhanh chóng tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nền kinh tế nớc ta

Giải phóng lực lợng sản xuất thực chất là giải toả, tháo gỡ những lực cản kìm hãm sự phát triển của lực lợng sản xuất Giải phóng và phát triển lực lợng sản xuất là hai quá trình diễn ra đồng thời và có tác động qua lại hỗ trợ lẫn nhau Quá trình phát triển lực lợng sản xuất đòi hỏi chúng ta phải thờng xuyên

đổi mới quan hệ sản xuất, khai thác và sử dụng có hiệu quả mọi nguồn lực có thể có, cả nguồn lực bên trong và bên ngoài Ngày nay với sự phát triển mạnh

mẽ của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật và công nghệ hiện đại, lực lợng sản xuất của nhiều quốc gia trên thế giới phát triển nhanh chóng và ngày càng mang tính chất quốc tế hoá cao Do đó, giữa các quốc gia trên thế giới hiện nay đang diễn ra xu hớng vừa cạnh tranh gay gắt vừa giao lu và hợp tác kinh

tế, văn hoá, khoa học, công nghệ Bất cứ quốc gia nào muốn tồn tại và phát triển cũng phải hoà nhập vào xu thế chung đó Đối với nớc ta, để thoát khỏi nguy cơ tụt hậu xa hơn so với các nớc xung quanh, giữ đợc ổn định chính trị, xã hội, bảo vệ đợc độc lập chủ quyền và định hớng phát triển xã hội chủ nghĩa thì nhiệm vụ trung tâm có tầm quan trọng hàng đầu trong thời gian tới là phải thúc đẩy sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hớng công nghiệp hoá, hiện đạo hoá Điều đó đòi hỏi chúng ta phải tăng cờng mở rộng quan hệ hợp tác trên nhiều lĩnh vực với tất cả các nớc, các khu vực trên thế giới Để giải phóng và phát triển lực lợng sản xuất, chúng ta thừa nhận sự tồn tại lâu dài của nền kinh

tế hàng hoá nhiều thành phần, trong đó có thành phần kinh tế t bản chủ nghĩa Một đất nớc vừa phát triển theo định hớng xã hội chủ nghĩa lại vừa thừa nhận sự phát triển của thành phần kinh tế t bản chủ nghĩa Điều đó không phải

là một nghịch lý, vấn đề đặt ra ở đây là, chúng ta sẽ sử dụng chủ nghĩa t bản

nh thế nào để nhanh chóng phát triển lực lợng sản xuất mà vẫn xây dựng đợc

đất nớc theo định hớng xã hội chủ nghĩa

Điều đó có thể thực hiện đợc dựa vào những điều kiện để quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ t bản chủ nghĩa

Sau cách mạng tháng Mời Nga ( 1917 ), phong trào cách mạng của các dân tộc thuộc địa và phụ thuộc diễn ra liên tục, rộng khắp và có xu hớng tiến bộ Nhiều nớc đã giành đợc độc lập dân tộc, có xu hớng phát triển quá độ lên chủ nghĩa bỏ qua chế độ t bản chủ nghĩa Đó là xu thế tất yếu của thời đại quúa độ lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi thế giới

Trong điều kiện mới, các nớc đã giành đợc độc lập dân tộc muốn quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ t bản chủ nghĩa cần có những điều kiện bên trong và bên ngoài, điều kiện trong nớc và quốc tế Những điều kiện đó là:

- Đảng cộng sản - Đảng của giai cấp công nhân - kiên trì chủ nghĩa Mác-Lênin và giữ vai trò lãnh đạo là Đảng cầm quyền

- Giai cấp công nhân liên minh với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức đợc thiết lập, củng cố đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng cộng sản, cơ sở xã hội chính trị của nhà nớc, lực lợng cơ bản trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

- Chính quyền dân chủ cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân lao

động đợc thiết lập, củng cố và ngày càng hoàn thiện đảm bảo chính quyền thực sự của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân Chính quyền quyết tâm đa

đất nớc quá độ lên chủ nghĩa xã hội, bỏ qua chế độ t bản chủ nghĩa

- Có sự ủng hộ, giúp đỡ của giai cấp công nhân ở các nớc tiên tiến

Những điều kiện trên là cần thiết để định hớng xã hội chủ nghĩa cho quá trình phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội Bởi vậy, phải tạo ra những điều kiện thuận lợi cho sự phát triển sản xuất, trớc hết là phải phát triển công nghiệp tiên tiến, nông nghiệp toàn diện, theo hớng ngày càng hiện đại, khai thác thành tựu của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ vào sản xuất Trên cơ sở đó, tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa về t tởng, văn hoá, xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh vì lợi ích chân chính và phầm giá con ngời, với trình độ tri thức, đạo đức, đạo đức, thể lực và thẩm mỹ ngày càng cao

Cùng với đó, hơn 70 năm trớc đây, chính sách kinh tế mới đợc Lênin đề ra

cùng với sự thừa nhận " toàn bộ quan điểm của chúng ta về chủ nghĩa xã hội

đã thay đổi về căn bản " đã cứu vãn kinh tế nớc Nga Xôviết trẻ tuổi khỏi sụp

đổ Đó là quan điểm từ bỏ nền kinh tế tập trung, quan liêu, bao cấp chuyển sang nền kinh tế hàng hoá, mở rộng trao đổi, thực hiện chủ nghĩa t bản nhà

n-ớc Chủ nghĩa t bản nhà nớc, theo Lênin là cao hơn rất nhiều so với nền sản xuất nhỏ, rằng: " chúng ta phải lợi dụng chủ nghĩa t bản, ( nhất là bằng cách hớng nó vào con đờng chủ nghĩa t bản nhà nớc ) làm mắt xích trung gian giữa

nền tiểu sản xuất và chủ nghĩa xã hội, làm phơng tiện, con đờng, phơng pháp, phơng thức để tăng lực lợng sản xuất lên "

Chúng ta sẽ không thể xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội nếu không xây dựng đợc nền công nghiệp tiên tiến Nớc ta xuất phát từ một nền kinh tế tiểu nông, con đờng phát triển mang tính tự phát sẽ là trải qua chủ nghĩa t bản, song để tránh cho nhân dân khỏi những đau khổ mà chủ nghĩa t bản có thể gây ra, Đảng ta dứt khoát lựa chọn con đờng xã hội chủ nghĩa Tuy nhiên, để thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nớc, chúng ta cần sử dụng chủ nghĩa t bản nhà nớc nh một công cụ hữu hiệu, bắt nhà t bản phải " cày trên mảnh đất vô sản", biến thành phần kinh tế t bản t nhân thành " một trợ thủ đắc lực cho chủ nghĩa xã hội "

Rõ ràng, công cuộc đổi mới đòi hỏi một t duy mềm dẻo năng động và nhạy bén, phải " vận dụng sáng tạo và tiếp tục phát triển chủ nghĩa Mác - lênin và t tởng Hồ Chí Minh, đặc biệt là t tởng của Lênin về Chính sách kinh tế mới, về chủ nghĩa t bản nhà nớc, sáng tạo nhiều hình thức quá độ, những nấc thang trung gian đa dạng, phù hợp với hoàn cảnh lịch sử cụ thể để đa đất nớc ta đi lên chủ nghĩa xã hội một cách vững chắc

Kết luận

Lý luận hình thái kinh tế - xã hội là lý luận cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử do C Mác xây dựng lên Nó có vị trí quan trọng trong triết học Mác

Lý luận đó đã đợc thừa nhận Lý luận khoa học và là phơng pháp luận cơ bản trong việc nghiên cứu lĩnh vực xã hội Nhờ có lý luận hình thái kinh tế - xã hội, lần đầu tiên trong lịch sử loài ngời, Mác đã chỉ rõ nguồn gốc, động lực bên trong, nội tại của sự phát triển xã hội, chỉ rõ đợc bản chất của từng chế độ xã hội Lý luận đó giúp chúng ta nghiên cứu một cách đứng đắn và khoa học

sự vận hành của xã hội trong giai đoạn phát triển nhất định cũng nh tiến trình vận động lịch sử nối chung của xã hội loài ngời

Song, ngày nay Đứng trớc sự sụp đổ của các nớc xã hội chủ nghĩa Đông

Âu, lý luận đó đang đợc phê phán từ nhiều phía Sự phê phán đó không phải từ phía kẻ thù của chủ nghĩa Mác mà còn cả một số ngời đã từng đi theo chủ nghĩa Mác Họ cho rằng lý luận, hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa Mác

đã lỗi thời trong thời đại ngày nay Phải thay thế nó bằng một lý luận khác, chẳng hạn nh lý luận về các nền văn minh Chính vì vậy làm rõ thực chất lý luận hình thái kinh tế - xã hội, giá trị khoa học và tính thời đại của nó đang là một đòi hỏi cấp thiết

Về thực tiễn, Việt Nam đang tiến hành công cuộc xây dựng đất nớc theo

định hớng xã hội chủ nghĩa Công cuộc đó đang đặt ra hàng loạt vấn đề đòi hỏi các nhà khoa học trên các lĩnh vực khác nhau phải tập chung nghiên cứu giải quyết Trên cơ sở làm rõ giá trị khoa học của lý luận hình thái kinh tế - xã hội , việc vận dụng lý luận đóvào điều kiện Việt Nam; vạch ra những mối liên

hệ hợp quy luật và đề ra các giải pháp nhằm đảm bảo thực hiện thắng lợi công cuộc xây dựng đất nớc Việt Nam thành một nớc giàu, mạnh, xã hội công bằng văn minh cũng là một nhiệm vụ thực tiễn đang đặt ra