Ebook tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước với việc tổ chức bộ máy nhà nước ở một số nước phần 1

Hiện nay, với đường lối đổi mới của Đảng và Nhà nước ta, mục tiêu xây dựng nhà nước pháp quyền được khắng định, tư tưởng phân quyền được xem xét, đánh giá một cách toàn diện, các nhân t

LÒI NHÀ ẴUẤT BẢN

Tư tưởng phản chia quyền lực nhà nước, hay còn gọi là

tư tưởng phân quyền, là kết quả của sự phát triển tư tưởng chính trị của nhản loại trong quá trinh tim kiếm cách thức

tô chức và thực hiện quyền lực nhà nước Tư tưởng này được nảy sinh từ thực tiễn tô’ chức bộ máy của Nhà nước Athens, La Mã cổ đại rồi được các nhà tư tưởng như Aristote, Locke và đặc biệt là Montesquieu khái quát hoá thành nội dung tư tường phàn quyền về mặt lý thuyết Từ phương diện lý thuyết, tư tưởng phản quyền trở lại phục vụ thực tiễn tổ chức bộ máy nhà nước qua sự áp dụng ở nhiều nước trên th ế giới.

Hiện nay, với đường lối đổi mới của Đảng và Nhà nước

ta, mục tiêu xây dựng nhà nước pháp quyền được khắng định, tư tưởng phân quyền được xem xét, đánh giá một cách toàn diện, các nhân tô hỢp lý của nó được tiếp thu và vận dụng một cách sáng tạo vào tô chức bộ máy nhà nước Điều đó không chỉ th ể hiện qua các quy định trong Hiến pháp hiện hành mà qua cả thực tiễn hoạt động của Nhà nước những năm gần đây.

Với mong muôn đáp ứng nhu cầu tim hiểu một cách cụ thê và có hệ thông về lịch sử ra đời và phát triển của tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước củng như sự thê hiện

và áp dụng tư tưởng này trong thực tiễn tỏ chức hô máy nhà nước trên th ế giới, Nhà xuất bản Tư pháp xuát hãn cuốn sách “ T ư tư ở n g p h à n c h ia q u y ê n lực n h à nước vởi việc t ổ ch ứ c bộ m á y n h à nước ở m ộ t sô nước của Tiến sỹ Luật học Nguyễn Thị Hồi, giảng viên bộ môn Lich

sử chính trị - pháp lý, Trường Đại học Luật Hà Nội.

Hy vọng cuốn sách sẽ cung cấp những tri thức hữu ích đối với độc giả.

Hà Nội, tháng 3 /2005

NHÀ ẴUẨT ĐẢN Tư PHÁP

LÒI GIÒI THIỆU

Nhà nước là một thiết chế dặc biệt của xã hội, đã có rấi nhiều công lao cho việc duy trì và phát triển của loài người Nhưng lịch sử cũng đã chứng kiến: cũng chính nhà nuớc là một thiết chê có sức mạnh đàn áp, nô dịch, gây không ít những đau khố cho nhân loại Vì vậy, trong quá trình phát triển, nhân loại mât rât nhiều công sức cho việc tìm hiểu và duy trì sự tồn tại và phát triển của nhà nước với mục đích hạn chê những mặt trái của nhà nước, hướng cho nhà nước ngày càng phục vụ tôt hơn cho con người Cho đến nay có 1'cVt nhiều tư tương và học thuyết về nhà nuỏc với những ý nghĩa lý luận và thực tê rất khác nhau Trong sỏ đó phải kê đến tư tướng phán chia quyền lực nhà nướo, hay còn được gọi là tư tướng phân quyển

Tư tướng này có từ thòi cò (lại, được thê hiện trong việc tô chức bộ máy nhà nước Hy lạp La Mã lúc đó và đưỢc

thể hiện trong tư tương của Arìstote và một sô tác giả

khác Sail đó nó được phát trien khá mạnh mẽ trong thòi

kỷ Cách mạng tư sán bỏi John Locke, Charles de Secondât

Montesquieu, Jean Jacque Rousscou và CÓ ảnh hưởng lớn

tdi việc tô chức bộ máy nhà nưVic tư sản, ảnh hương đến

mức phán quyển dã trở thành một trong những nguyên tắc

cơ bán cho việc tố chức và hoạt động của bộ máy nhà nước

tư sản kê từ ngày đầu của Cách mạng tư sán cho đến ngày

nay, mặc dù sự áp dụng nó có mức độ khác nhau tuỳ theo điều kiện hoàn cảnh cụ thê của mỗi quốc gia.

Trong thòi gian đầu tố chức và hoạt động của bộ máy

nhà nưỏc xã hội chủ nghĩa, với nhận thức CÜ vê chủ nghĩa

xã hội, những hạt nhân hdp lý của tư tương phân chia quyền lực nhà nước không được thừa nhận và áp dụng

Mãi đến thòi gian gần đây, một sô" h ạt nhân hỢp lý của tư

tưởng trên mối được ghi nhận và được vận dụng ngày càng rộìig rãi hdn Việc nghiên cứu tư tưởng phân quyền một cách đầy đủ, toàn diện ở nước ta còn hạn chế, chỉ dừng lại

ở t-ừng mảng vấn đề

Với tư cách là giảng viên giảng dạy bộ môn Lịch sử tư tưởng chính trị - pháp lý tại Trường Đại học Luật, Tiến sỹ Nguyễn Thị Hồi là một trong những người đã mạnh dạn

và sớm đặt vấn đề nghiên cứu tư tưởng phân quyển

Đây là công trình tưdng đôi đầy đủ và hoàn thiện về tư tưởng phân quyền và việc áp dụng nó trong tô chức và hoạt động của một sô bộ máy nhà nước ỏ một sô nước mang tính tiêu biểu hiện nay, được biên soạn trên cớ sở Luận án Tiến sỹ Luật học mã sô" 505.01 đã được tác giả bảo vệ thành công

Xin trâ n trọng giới thiệu cùng bạn đọc

DGÔ.TỐ NGUYỄN ĐẢNG DUNC

LÒI TÁC GIẲ

Trong lịch sử tư tương chính trị của nhân loại, các tư tương vể nhà nước luôn luôn giữ vị trí quan trọng vào loại l)ậc nhất Trong sô các tư tướng ấy thì những tư tưởng về (|uyển lực nhà nưốc, vê việc tô chức và thực hiện quyền lực ííy lại giữ vị trí cơ bản và trọng yếu, chúng bao giò cũng để lại dấu ấn của mình trong các thẻ chê chính trị nhất định

Vì vậỵ, nghiên cứu lịch sử các tư tưởng chính trị sẽ tạo tiền đề cần thiết cho việc nghiên cứu nền chính trị và các thế chê chính trị đương đại

Ngược dòng thời gian, ta thấy, tư tưởng phân chia quyê-n lực nhà nước vôn có mầm mông từ xa xưa trong lịch

sử, từ thòi Cổ đại, khi kiểu nhà nước và pháp luật đầu tiên tồn tại ở Hy Lạp, La Mã Chúng ta có thể tìm th4y những nét đại cương của nó trong tố chức và hoạt động của bộ máy Iihà nưóc Hy Lạp, La Mã thòi kỳ cổ đại, trong các quan

(liêm chính trị của Aristote, Poỉyhe Song tư tưởng này đã

gần như bị lãng quên hoặc không hề đưỢc nhắc đến trong thòi kỳ hưng thịnh của chê độ phong kiến, khi mà chính thể q u ân chủ chuyên chê chiếm ưu thê ở hầu hết các nước Chỉ 'đèn khi quan hệ sản xuất phong kiến ta n rã, quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa bắt đầu hình th à n h và phát t.riôn thì tư tưỏng phân chia quyển lực nhà nưóc mới đưỢc

phục hưng và thành chỗ dựa vững chãc về mặt tư tudnsj cho các phong trào đấu tranh nhằm tiêu diột chính thê chuyên chê và chê độ phong kiến, trỏ thành một lìgọn

cờ tập hỢp auần chúng với khẩu hiệu vì tự do, dán chủ của nhân dân.

Tư tưởng này đã được các nhà tư tưởng tư sản th ế kỷ

XVII - XVIII mà điển hình là John Locke, Montesquieu và

Rousseau kế thừa, phát triển và hoàn thiện, coi đó là cơ sỏ

đê bảo đảm tự do của nhân dân và chống chê độ độc tài chuyên chế Vì thế, nó tiếp tục được nghiên cứu, thê hiện và

áp dụng trong việc tổ chức bộ máy nhà nước của nhiều nước

trên thê giới ở các mức độ khác nhau, đưỢc ghi nhận một

cách trang trọng trong các bản Tuyên ngôn và Hiến pháp của một sô nưốc Thậm chí có nưóc đã coi phân quyền là nguyên tắc cơ bản trong tố chức bộ máy nhà nước của mình,

là tiêu chuẩn và điểu kiện của nền dân chủ tư sản Đó chính

là sự thừa nhận và khẳng định giá trị của tư tưỏng phtân chia quyền lực nhà nưóc trong thực tế

Trong một thòi gian khá dài, ỏ nưóc ta củng như ỏ các nước xã hội chủ nghĩa khác, tư tưởng này chưa được chú trọng nghiên cứu Từ khi bắt đầu công cuộc đôi mới toàn diện đất nước do Đại hội VI Đảng Cộng sản Việt Nam khỏi xướng, với mục đích phục vụ nhiệm vụ cấp bách mà Đáng

ta đã vạch ra là tăng cường bộ máy nhà nước, cái tiên t.ô chức và hoạt động để nâng cao hiệu quả quán lý của nó, l ư tương phân chia quyền lực nhà nưóc đã được tiêp tục quan tâm nghiên cứu đế hiểu rõ nội dung, ý nghĩa của nó và cỉê

vậỉi tlụng vào việc tô chức t)ộ máy nhà nước ta ớ mức độ

phu họp Trong diếu kiện dó ỏ núỏc ta đã có một sô tác

|)háni dể cập đén tư tưỏng ])hán quyển và sự vận dụng nó v;u) tô chức bộ máy nhà nước Tuy nhiên, trong các tác

phám ấy, việc dê cập tới những vấn đê trên mói dừng ở

mức' (tộ khái quát nên giá trị tham kháo đê phục vụ cho việc cái cách bộ máy nhà nước chưa cao, vì vậy việc nghiên

cứu nhữníí vấn dề đó dõi hỏi phái được tiếp tục một cách có

hộ thông và cụ thê hơn Đặc biệt, khi mục tiêu xây dựng Nhà nùớc pháp quyền Việt Xam v<à nguyên tắc tô’ chức và

hoat dộng của bộ máy nhà nùớc theo mục tiêu ấy đã được

Nh.i núóc ta kháng định trong Hiên pháp thì việc nghiên cứu này càng cần thiết Bơi vì nó có thê góp phần vào việc

lìm ra một cơ chế thực hiện có hiệu quá sự phân công và phôi hỢp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện

các (luyền lực: lập pháp, hành pháp, tư pháp nhằm nâng cao hiệu quá hoạt động của Nhà nưóc và thực hiện sự

kiêm soát quyến lực lẫn nhau giữa các cơ quan nhà nước, hạn chế sự lạm dụng quyên lực báo vệ lợi ích hỢp pháp

của các chủ thề mà đặc biệt là các cá nhân khỏi sự xâm hại

từ phía quyền lực nhà nước - một trong những yêu cầu

không thê thiếu của nhà núớc pháp quyền

( aỉ Ố ii sách này sẽ trình bày một cách cụ thể và có hệ

t hông vê lịch sử ra đòi và phát trien cua tư tưởng phân chia (ỉiiyền lực nhà nước cũng như sự thể hiện và áp dụng tư

t ưỏng này trong thực tiễn tố chức bộ máy nhà nước trên thê giới và có sự liên hệ ỏ mức độ cần thiết thực tiễn tố chức,

hoạt động của bộ máy nhà nước Việt Nam nhằm tìm ra mô hình nhà nưóc và cơ chê thực hiện có hiệu quả sự phân công

và phốỉ hợp giữa các cơ quan nhà nước thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp

Tháng 12 năm 2004

Tác giả

Tố NGUYỄN THI H ồl

Chương ỉ - ỉ Quyền lực nhà nưóc và cách thức thực hiện

Chương I

Tư TƯỞNG PHÂN CHIA QUYỂN Lực NHÀ N ư ớ c TRONG LỊCH sử

I QUYỀN Lực NHÀ Nước VÀ CÁCH THỨC THựC HIỆN QUYỀN Lực NHÀ Nước

Quyền lực là vấn đê đã được nhiều nhà tư tưởng của

nhiêu thời đại nghiên cứu, song cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa về quyền lực được đông đảo mọi ngưòi, từ các học giả đến các nhà hoạt động thực tiễn thừa nhận Do vậy mà có khá nhiều quan niệm khác nhau về quyền lực

Tuy nhiên, vói nghĩa chung nhất có thể hiểu quyền lực là

sức mạnh mà nhờ đó một chủ thê (cá nhân, tổ chức, giai cấp hoặc toàn xã hội) có thể bắt các chủ thê khác phải phục tùng ý chí của minh Theo nghĩa này, quyên lực ra đòi và

tổn tại cùng với sự ra đòi và tồn tại của con người, bởi vì, hoạt dộng phối hỢp, hoạt động chung mang tính cộng đồng

là cái vôn có trong hoạt động của con người Bất kỳ hoạt động chung nào củng đòi hỏi cần có người tổ chức, ngưòi

chỉ huy v.à nhữne; kẻ phvỉc tùng - cái VỐII tạo thành nội

dung sơ khai cũng như nội dung hiện đại của phạm trù quyền lực Trong xã hội có giai cấp thì chủ thê có đủ khả năng chỉ huy và phôi hỢp hoạt động của tâ t cả các chủ thê khác chính là nhà nước nên quyền lực nhà nưóc là thứ

quyển lực quan trọng nhất.

Từ quan niệm chung nhất về quyền lựo, có thê hiỏLi

quyền lực nhà nước là sức mạnh cùa nhà nước cỏ thê bàt các chủ the khác trong quốc gia (các tỏ chức, cá nhàn, giai cấp, tầng lớp) phải phục tùng ý chí của nó Nhờ có quycn

lực này mà nhà nước có đủ khá năng làm dịu xung đột giai cấp hoặc giữ cho xung đột ấy ỏ trong vòng "trật tự" nhất định để xã hội có thế tồn tại và phát triển được Cũng nhd

có quyến lực đó mà nhà nước có thê thực hiện và báo vệ

được quyền lợi và địa vị thông trị của giai cấp thống trị, cỏ

thể điều hành, tổ chức và quán lý xă hội, thiết lộp củng

cố, báo vệ tr ậ t tự và sự ổn định của xã hội làm cho xã hội phát triển theo chiều hướng như mong muôn

Thông thưòng Hiến pháp của đa sô các nước đều tuyên bô" quyền lực nhà nước xuất phát từ nhân dân, do nhân dân ủy quyền cho nhà nước nên được thực hiện nhân danh nhân dân và đại diện cho lợi ích của toàn xã hội Song, thực tê quyển lực nhà nước xét về bản chát chủ yếu là quyền lực của giai cấp thông trị vả một phần là quyền lực

xã hội, ỏ một mức độ nhâ’t định, quyền lực nhà nước cũng chịu ảnh hương từ phía các lực lượng, tô chức xã hội Do vậy, nhà nước hoạt động trước hết vì lợi ích của một

cấp hay một liên minh giai cấp nhất định, có tính tới lợi ích của các tầng lóp, giai cấp khác v<à khi có tính độc lập nhất định, nó có thế thực hiện một sô chức năng trọng tài trong cuộc cạnh tranh giữa các lực lượng không thông nhất; nhà nước nhân danh toàn quốc gia dán tộc để thực

Tưtưỏng phân chia quyền lực nhà nước vối việc tổ chức

Chương I - 1 Quyển lực nhà nước và cách thức thực hiện

hiện những hoạt động nhằm bào vệ công lý, báo đám trật

tự aii toàn và ôn định xã hội, báo vệ lợi ích chung của cá cộng (tồng Quyền lực nhà nước chỉ do các cơ quan nhà Mước thực hiện Muốn cho quyền lực này được thực hiện một cách có hiệu quá thì phái tìm ra một hình thức tô chức

và phương pháp thực hiện phù hợp Việc tìm kiếm ấy đã

trò thành trung tâm chú V của tất cả các nhà tư tướng

chính trị tiến bộ của loài ngưòi từ khi nhà nước ra đời tới nay Vì thế trong các tư tướng chính trị, vấn đê hình thức

tô chức và thực hiện quyền lực nhà nước bao giờ cũng là vấn đê trọng tâm, cơ bản và quan trọng nhất Hình thức ííy được thẻ hiện bằng những tên gọi rát khác nhau Platon gọi đó là những hình thức chính trị, Aristote gọi nó

là hình thức chính phủ, Bertrand Russell gọi là hình thức chính quyền, còn chúng ta gọi là hình thức chính thể

Trong các nhà nước có hình thức chính thể khác nhau,

cách thức thực hiện quyên lực nhà nước cũng khác nhau Ỡ

các nước quán chủ chuyên chế, toàn bộ quyền lực cao nhất

của nhà nước từ lập pháp, hành pháp đến tư pháp đều tập truiig trong tay nhà vua Vua được mệnh danh là Thiên tử nên quyền lực của vua là vò hạn là tôi cao và bất khá xâm phạm Mọi mệnh lệnh, chiếu chỉ ý chi, thậm chí khẩu dụ

của nhà vua dêii có giá trị bnt buôc phái tuân theo, đền là

nhà vua Các quan chức nhà nước - những người tổ chức thực hiện các mệnh lệnh, chiếu chi của nhà vua đều do vun cắt cử và bãi chức Vua cũng là vị quan tòa tôi cao đê

phán xử các vụ án quan trọng nhất Việc làm của các quan chức và của thần dân có thể được vua xem xét đúng sai tùy công mà vua thưởng, vua ban lộc, tùy tội mà vua quyêt định hình phạt Khi vua "báng hà", quyền lực của vua được truyền lại một cách nghiêm ngặt theo trậ t tự "cha truyền con nốì", để bảo đảm sự tồn tại dài lâu của vường triều, của "cd nghiệp tô tông", ơ những nước quân chủ hạn

chế, quyền lực của vua bị hạn chê bởi các thê lực khác

nhau (cơ quan đại diện của các đẳng cấp, Nghị viện hoặc Hiến pháp) và trong những lĩnh vực nhất định Nếu như trong chính thể quân chủ đại diện đẳng cấp, vua chỉ phái tham khảo ý kiến của cơ quan đại diện đẳng cấp khi tăng thuế, thay đổi luật hoặc ban hành luật mới thì trong chính

thể quân chủ nhị hỢp, quyền lực của vua bị hạn chê trong

hai lĩnh vực lập pháp (quyền lập pháp thuộc về nghị viện)

và tư pháp (quyền tư pháp thuộc vê Tòa án), song lại được

mở rộng trong lĩnh vực hành pháp Vua vừa đứng đầu quổc gia, vừa đứng đầu Chính phủ, nắm toàn quyền hành pháp Các Bộ trương do vua bổ nhiệm và bãi nhiệm, chịu trách nhiệm trước vua nên được coi là Bộ trưởng của vua

Còn írong chính thế quân chủ đại nghị, quyền lực của vua

bị hạn chê trong cả ba lĩnh vực, quyền lập pháp do Nghị viện thực hiện, quyền hành pháp được thực hiện bỏi Chính phủ mà đứng đầu là Thủ tướng, còn quyền tư pháp được thực hiện bởi Tòa án Thẩm quyền và mối quan hệ giữa các cơ quan trên được quy định trong Hiến pháp Chức vị vua chỉ còn mang tính chất truyền thông, nghi lễ và tưỢng

Tưtưồng phân chia quyền lực nhà nưóc vỏi việc tô chức

Chưing I - 1 Quyền lực nhà nước và cách thức thực hiện

trurg; vua không trực tiếp giái quyết các công việc của nhà nước nià chí đóng vai trò chính thức hóa các hoạt động của nhà nước

Trong các nhà nước tư sản có chính thê cộng hòa, các

thưo^ng được trao cho các cơ quan khác nhau là Nghị viện, TốnỊ thông, Chính phủ và Tòa án Các cơ quan này có thê

có ciung hoặc không chung nhân viên với nhau, có thê độc

ập loặc chịu trách nhiệm trưốc nhau, có thể kiềm chê và kiến soát lần nhau hoặc kiêm chê và đôi trọng với nhau

trorg hoạt động theo nguyên tắc "quyền lực ngăn cản

quy<n lực".

ỡ các nhà nước xã hội chủ nghĩa trước đây thì quyền

ực ihà nước được tập trung thông nhất vào cơ quan đại diệi cao nhát của nhân dân, do nhân dân trực tiếp bầu ra thôrg qua tuyển cử phô thông đầu phiếu Vì trực tiếp nhậi được từ nhân dân nên quyền lực của cđ quan này là tôi (ao Song nó chỉ thực hiện quyền lực lập pháp, quyết địn? những vấn đề quan trọng của đất nưốc, giám sát tôi cao mọi hoạt động của nhà nưỏc Đê thực hiện quyền lực nhà nước trong những lĩnh vực còn lại, nó lại tổ chức ra các 'đ quan trung ương khác như nguyên thủ quốc gia, Chíĩih phủ, Tòa án nhân dân tôi rao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao Vì vậy, các cơ quan nhà nước khác ở trung ươriỊ đều phái chịu trách nhiệm, báo cáo công tác trưóc cơ quai đại diện cao nhất của nhqn dán hay cơ quan quyển lực ;ao nhất của nhà nưóc và chịu sự kiểm tra giám sát

Tưtưởng phân chia quyền lực nhà nước với việc tò chức

của cơ quan này

Tóm lại, cách thức tô chức và thực hiện quyền lực nhà

nước trong thực tê “rất đa dạng \’h phong phú Song tựu

trung lại có thể khái quát thành hai cơ chê cơ bán đó là tập quyền và phân quyền

Tập quyền có nghĩa là quyến lực cao nhất của nhà nu\íc

thuộc vê một cá nhân hoặc một cơ quan và cá nhân hoặc cơ quan ấy có thê chi phối sự hình thành và hoạt động của các

chức vụ nhà nước hoặc các cơ quan nhà nước khác

Phán quyền có nghĩa lă quyền lực nhà nước được phâii

tách thành các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp vă c:\c

quyền này được phân chia tương ứng cho các cơ quan nhà nước khác nhau Các cơ quan ấy có thể có chung hoậc không có chung nhán viên với nhau, ngang bằng nhau và khá độc lập vói nhau hoặc phụ thuộc nhau ở một mức độ

n h ấ t định, có thể chịu trách nhiệm trước nhau; trong hoạt động có thê kiềm chế, kiểm soát, thậm chí đốì trọng vói nhau để ngăn chặn sự lạm quyền, sự chuyên quyền, độc đoán trong quá trình thực hiện quyền lực nhà nưóc, song lại phối hỢp vối nhau.đề tạo nên sự thông nhât của quyền lực nhà nước

Tìm hiểu lịch sử của nhà nưóc cho thấy, từ khi nhà nước ra đòi cho đến nay, cách thức tô chức và thực hiện quyền lực nhà nước đã có sự biến đối rất lớn Một trong những nguyên nhân dẫn đến điều đó là do sự trăn trỏ trong tư duy của loài ngưòi nhằm tìm kiếm một mô hình

Chương I - 1 Quyền lực nhà nưóc và cách thức thực hiện

tô chức và thực hiện quyên lực nhà nước thích hỢp đê có

thê phát huy những tác dộng tích cực và giám thiểu đên

mức thấp nhất nhửng tác động tiêu cực của nhà nước đôi vỏi xã hội Sở dĩ loài người luôn phái tră n trỏ, tìm kiếm mô hình dó vì thuỏ mới ra đời nhà nước có công rất lớn trong việc cứu nhân loại thoát khỏi thảm họa của sự tàn sát lẫn nhau, khỏi nguy cơ của sự tuyệt chủng Nhưng trong qụá trình tồn tại của mình, nhà nước đã có thòi kỳ bị th a hóa

Iighièm trọng, làm cho nó từ một tô chức xuất hiện do nhu

cầu khách quan của sự tố chức và quản lý xã hội có giai cấp nhằm duy trì sự tồn tại của một cộng đồng th àn h công

cụ đác lực và hữu hiệu đê phục vụ lợi ích và quyên thông trị của một cá nhân hoặc một nhóm ngưòi trong xã hội, thành công cụ đàn áp, nô dịch đại đa sô nhân dân lao (lộng, gàv ra cho họ và cho toàn nhân loại biết bao khổ đau

và bất hạnh, dẫn đến những bi kịch của lịch sử Tuy vậy, tihà nước vẫn cần thiết và ngày càng cần thiết đôi với xã

hội cho đến khi nó bị tiêu vong theo quan điểm của c

Mác Vì thế, những nhà tư tướng tiến bộ, đại diện cho lợi

ích và khát vọng của quần chúng lao khổ luôn tư duy, trăn

trơ để tìm kiếm một mô hình tô chức và thực hiện quyền lực nhà nước thích hỢp nhàm tạo ra và giữ gìn sự công, minh, sự tốt đẹp của nhà nước, làm cho hoạt động của nhà nước biến đôi theo chiều hướng d<ân chủ, tiến bộ và n hân dạo, thừa nhận và bảo đám tự do cho mỗi công dân, vì lợi ích chung của ca cộng đồng và giảm bót sự khổ đau, bất hạnh cho con người

Tưtưởng phân chia quyền lực nhà nước với việc tổ chức

Một trong những kết quả tôt đẹp có giá trị của sự trăn trơ, tư duy ấy chính là sự xuât hiện và phát triển của tư

tưỏng phân chia quyên lực nhà nước - một trong những giá

trị quý báu trong kho tàng lịch sử tư tướng chính trị • pháp lý của nhân loại

II Sự XUẤT HIỆN VÀ PHÁT TRIEN CỦA Tư TƯỞNG PHÂN CHIA QUYỂN Lực NHÀ Nước

"Tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước" - còn gọi tát

là Tư tưởng phân quyền - là tổng thể các quan điểm về viộc chia tách quyển lực nhà nưốc thành các loại quyên lực khác nhau, về cd chê vận hành của từng loại quyền lực và mổì quan hệ theo hướng ngăn cản, kiềm chế, kiểm soát hoặc đôi trọng vói nhau giữa các loại quyên lực ấy trong quá trình thực hiện quyền lực nhà nước Nói một cách cụ thế hơn thì đó là tổng thể các quan điểm đề cập đến việc phân tách quyền lực nhà nước thành những loại quyền lực

có tên gọi, nội dung và vị trí khác nhau; được trao cho các chủ thể khác nhau thực hiện và trong quá trình hoạt động, các chủ thể ấy có thể kiềm chế, ngăn cản, kiểm soát lẫn nhau hoặc đối trọng với nhau song lại phôi hỢp vói nhau

để vừa bảo đảm sự kiểm soát quyền lực nhà nước nhằm ngăn chặn sự độc tài chuyên chế, bảo vệ tự do của công dân, vừa bảo đảm sự thông nhất của quyền lực nhà nước

Việc nghiên cứu tư tưởng này trên thê giới đã có từ

thời cổ đại, nhưng nó mói 'chỉ được xúc tiến ở nưóc ta từ

sau công cuộc đổi mói trỏ lại đây Trong sách báo pháp lý

nước ta tư tương này được dể cập đến với các tên gọi như:

Thuyết "Tam quyển phán lập", Thuyết "Phăn quyền", Thuyết "Phăn chia quyền lực", "Học thuyết phân chia quyển lực", "Nguyên tắc phán chia quyền lực", "Nguyên tắc tam quyến phán lập" "Nguyên tắc phân quyền” Điêu này

dã dược giải thích như sau: "Thuyết "Tam quyền phân lập"

là tên gọi của thuyết ''phản quyền" mà trong tiếng Việt đả quen dùng qua ám Hán-Việt: ''Shanquanfenli" Người ta củng còn gọi thuyết này là "Nguyên tắc tam quyền phàn lập", "Nguyên tắc phân quvền"\ Trong một sô" tác phẩm

dịch từ tiêng nưóc ngoài như; "Những vấn đề căn bản của

chính trị" của Leslie Lipson, "Những cách diễn giải hiện nay vê thuyết phân quyển ở phương Táy" của Marsenco, tư

tương này được đề cập đến với các tên gọi như "Thuyết

phân quyền”, "Học thuyết phân quyền" Song nếu tìm hiểu

về cội nguồn của nó, có thể thấy những cách gọi trên là do người đời sau đặt ra căn cứ vào nội dung cơ bản của tư tưỏng này, còn trong thực tế, những ngưòi mà tên tuổi của

họ luôn gắn liên với tư tương phản quyền hay vẫn được coi

là những người đặt nền móng, xây dựng và phát triển nó như Aristote, Locke, Montesquieu thì lại không hê nhắc đên các tên gọi trên trong các tác phẩm của họ Chẳng hạn Aristote cho rằng: có ba bộ phận trong tất cả các nhà nưốc, đó lá Hội nghị nhân dân (The Public Assembly), các viôii chức nhà nước (The officers of the State) và cơ quan

Chương ỉ - II Sự xuất hiện và phát triển của tưtưỏng phản chia

‘Viện Thông tin Khoa học Xã hội: "Thuyết "Tam quyền phản lập "

ưà bộ máy nhà nước Tư sản hiện đại ", Hà Nội 1992, tr 5.

Tưtưỏng phân chia quyển lực nhà nước vối việc tổ chức

tòa án (The Judicial Department) Sau đó, ông trình bày

vê ba bộ phận này và đê cập rất sơ iược vể môi quan hệ giữa ba bộ phận đó mà không hề nhắc đến từ "phân

q u y ề n " hay "phân chia quyền lực" Trong tác phấm "Hai

Government), ở Chướng XII, quyển 2 vói tiêu đê: "Vể

Quyền lực lập pháp, hành pháp và liên bang của nước cộng hòa''{OỈ the Legislative, Executive, and Federative

Power of the Commonwealth), Locke trình bày sơ qua vế nội dung, đặc tính của từng loại quyền lực trên, ơ các chưđng khác, ông trình bày về giới hạn của quyền lực lẠp pháp, vê sự phụ thuộc củà các quyền lực của nước cộng hòa Nhưng trong cả tác phẩm, ông không hể nhác đốn cụm từ "phân quyền" hay "phân chia quyền lực"

Montesquieu cũng vậy, ông viết: "Trong mỗi chính quyề.n

đều có ba thứ quyền lực: quyền lập pháp, quyển thực hum những việc dựa vào luật quốc tế và quyền thực hiện những việc dựa vào luật dân sự Chúng ta sẽ gọi quyền lực sau cùng là quyền tư pháp và quyền kia một cách giần dị lá quyền hành pháp của nhà nước"\ Sau đó, ông để cập đến

nội dung cụ thể, vị trí và mối quan hệ giữa các loại quyền lực ấy.

Như vậy, rõ ràng rằng các tác giả trên không hể đề

cập đếii các cụm từ "phân chia quyền lực", "phấn quyền"

‘Montesquieu: "The Spirit o f the Laws", Translated by Thomas

Nugent, New York Hafner Publishing Company 1949, tr 151.

hoặc "tam quyên phán lập" mà họ chi quan niệm rằng

trong mỗi nhà nước hay mỗi quỏc gia đều có các loại quyến

lực khác nhau hoặc các bộ phận (cơ quan) thực hiện những

chức năng khác nhau và cẩn phái chia tách giữa các loại (Ịuyền lực hay các bộ phận ấy, không cho chúng nhập lại với nhau Tức là các thứ quyển lực trên không thể trao cho cùng một chủ thê mà phái trao cho các chủ thê khác nhau thực hiện Hoặc các bộ phận trên phái có cách thức tô chức

và các chức năng, nhiệm vụ tách biệt với nhau Tuy nhiên, theo chúng tôi, tất cá những tên gọi trên đểu chưa, th ật chính xác và phù hỢp Thiết nghĩ tên gọi "Tư tưởng phản

chia quyển lực nhà nước" vói cách hiểu như đã để cập là

hỢp lý hdn bơi những lý do sau:

Thứ nhất, gọi là "Thuyết phán quyền" thì có thê hiểu

(tó là một hệ thông các quan diểm nhàm giái thích vê sự

phân chia quyền lực nhà nước Gọi là "Học thuyết phân

quyền" thì có thể hiểu đó là toàn bộ những ý kiến, lý lẽ

(tược trình bày một cách có hệ thông về sự phân chia (lUyền lực nhà nước Các tên gọi này chỉ phù hỢp khi dùng (tê {'hĩ tií tưỏng của Locke và Montesquieu vì chỉ đên họ tư tương Ị)hán quyền mới được dô cập đên một cách có hệ thốiiịỉ, từ lý do phái chia tách quyền lực nhà nước, các loại (Ịuyển lực nhà nước, nội dung, đặc tính, vị trí chủ thê nấm giữ của từng loại quyên lực và quan hệ giữa chúng Còn khi xcm xét về tư tướng của các tác giả trưốc đó như

Aristote, Polybe thì không thê dùng tên gọi "Thuyết phản

quyền" hoặc "Học thuyết phân quyền" vì cách đê cập của họ

Chương ỉ - II Sự xuất hiện và phát triển của tưtưỏng phân chia

Tưtưỏng phán chia quyền lực nhà nưỏc với việc tổ chức

còn sơ khai, mới chỉ mang tính chât đặt nền móng cho tư tưỏng này mà chưa trình bày đẩy đủ và có hệ thông vê nó

Vì thế dùng tên gọi "Tư tưởng phán quyền” với nghĩa đó là

toàn bộ những quan điểm của một ngưòi vê sự phân chia

quyên lực nhà nước thì sẽ phù hỢp hơn và bao quát hơn khi xem xét tư tương của tất cả các tác giả để cập đên vấn

đê này

Thứ hai, dùng tên gọi "Nguyên tắc phân chia quyvn lực nhà nước” hay "Nguyên tắc phân quyền" cũng không

hoàn toàn phù hỢp, không bao quát bơi lẽ: nó chỉ được coi

là nguyên tắc tố chức bộ máy nhà nước khi nó là nguyôn

lý, tư tương chỉ đạo có tính chất là cơ sở cho toàn bộ qiiá trình tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Nhưng trong thực tế, có nước tuyên bô nó là nguyên tắc cơ bíin trong tổ chức bộ máy nhà nước của họ (ví dụ như Nhà nước

Mỹ) thì tên gọi "Nguyên tắc phẩn quyền" là hoàn toàn phù

hỢp Có nước mặc dù trong tổ chức bộ máy nhà nước có thể hiện một sô luận điểm của tư tưởng phân quyển, song lại không tuyên bô hoặc thừa nhận nó là nguyên tắc tổ chức

bộ máy nhà nước thì tên gọi "Nguyên tắc phân quyền" sẽ

không phù hợp

T hứ ba, tên gọi "Thuyết Tam quyền phân lập" hoặc

"Nguyên tắc Tam quyền phân lập" tỏ ra là ít phù hợp nhất

bơi lẽ nó chỉ đúng khi đề cập đến tư tưởng của Montesquieu và tổ chức bộ máy nhà nưỏc của những nước cộng hòa tổng thống, còn khi đê cập đến tư tưỏng của các tác giả khác hoặc tôi chức bộ máy của các nhà nước khác

thi không thê dùng các tên gọi đó.

Tư tương phân chia quyền lực nhà nước có quá trình hìiih thành và phát ti'iển khá lâu dài, từ thời cổ đại cho tói thời kỳ Cách mạng tư sàn, nôn nội dung của nó đưỢc thể

hiện ngày càng rõ ràng, cụ thố, có hệ thông và khoa học hơn Toàn bộ quá trình ấy sẽ được trình bày cụ thê trong phần dưói đây

1 Tư tưởng phân quyền ở Hy Lạp, La Mả cổ đại

nhà nước Hy Lap, La Mã

ỏ Hy Lạp, mầm mông của tư tương phân quyển trưốc tiên được thế hiện qua những cái cách bộ máy nhà nước Athens của Ephialtes (Thê kỷ V tr.CN) và Pericles (495-

429 tr.CN)

Trong lịch sử hình thánh Athens có thòi kỳ Thành bang này do nhà độc tài Peisistratus cai trị, ông nắm mọi quyên hành Tới đời các con của ông ta, chê độ nàv bị sụp

dò và nhân dân giành được quyền tự trị thông qua các hội

nghị còng dân, song quý tộc, thị tộc vẫn là tầng lớp có th ế lực nhất vê chính trị và kinh tế Bộ máy nhà nước gồm ba

bộ phận chủ yếu là: Hội đồng quý tộc (hay Hội đồng trương lăo), quan chấp chính và Hội nghị công dân Nền dân chủ này đã được củng cô và mỏ rộng thêm nhò những cải cách của Solon vào năm 549 tr.CN và của Clisthenes vào năm

508 tr CN Nhờ thế, bộ máy nhà nước Athens đã có thêm

Chương 1 - II Sự xuất hiện và phát triển của tư tưởng phân chia

các cơ quan mỏi như: Hội dồng nhâìi dân, Tòa án nhân dân, Hội đồng mữòi tướnẹ lĩnh, song quyền lực nhà múic vẫn chủ yêu tập trung trong tay Hội đồng trướng lão

quyên hành của các hội nghị công dân bị hạn chè b(ỉi vú

quan này

Đến th ế kỷ thứ V tr.CN chính quyền ở Athens vế tay

nhung ngùòi dân chủ cấp tiến nhất mà đứng đáu là

Ephialtes ò n g nổi tiếng là "ỉĩiột nhà chinh trị trung thành

với Tô quốc và cương trực không ai mua chuộc đưỢc"

(Aristote) Xuất th ân từ một gia đình quý tộc bị phá Siin

sông gần gũi vói quần chúng, ônẹ trỏ thành người bạn của dân nghèo Vối mong muôn dân tự do phải làm chủ điVt nước, tất cá quyền lực đều thuộc vê dân chúng, họ thực hiện q u y ề n đó bàng cách tham gia vào các công việc cóng

và có quyển đôi vỏi các viên chức của họ nên năm 4(i2 tr.CN, được sự trỢ giúp của Pericles, Ephialtes đã tiôn hành một cuộc cải cách dân chủ nhằm đánh đô thế lực của Hội đồng trương lão - một cơ quan phán dân chủ vê th.ành phần cũng như vê chức năng với quyền hạn khá to lớn Ong đã đưa ra thông qua tại Hội nghị công dân một (ỉạo luật tước hêt mọi quyền chính trị và tư pháp của Hội đồng trương lão (trừ quyền xét xử các vụ án tôn giáo) và trao quyền ấy cho các cơ quan dân cử Quyền lập pháp thuộc vế Hội nghị nhân dân Hội nghị này họp ngoài trời và họp

hàng tháng, mỗi năm phải họp ít nhất mưòi lần, tát cá các

công dân đều phải tham gia Hội nghị Hội nghị sẽ ban hành tất cá các đạo luật, các nghị định và có quyển quyết

Tưtưỏng phân chia quyền lực nhà nước với việc tổ chức

định lưu dày một quan chức bị mất tín nhiệm Trong Hội nghị, mọi công dân đểu có quyển đổ nghị thông qua bâ't kỳ một dự án luật, nghị định nào hoặc đề nghị bãi bỏ một văn bán pháp luật hiện hành nào đó Song nội dung của các văn bán được đê nghị phái phù hợp vói pháp luật hiện hành, Ephialtes còn quy định chẻ độ trách nhiệm của những nhà lập pháp trưốo nhân dân về hậu quá của những văn bán mà họ đề nghị thông qua ở Hội nghị Trong vòng một năm sau khi luật hoặc nghị định được thông qua ngứòi đề xướng hoặc chủ trương thông qua văn bán

đó vẫn có thể bị truy tô vê tội vi hiến và bị trừng phạt rất nặng nếu văn bản đó gây tôn hại đến lợi ích của quôc ẹia hay quyên lợi của công dân Theo Ephialtes, bằng những quy dịnh như trên có thê báo đám xây dựng một nhà nước pháp trị

Quyển hành pháp thuộc vê Hội đồng nhân dân gồm

500 người Đó là các viên chức hành chính được tuyển lựa theo một trong hai cách: bầu cử hoặc bôc thăm Hội đồng được chia thành mười ủy ban, mỗi ủy ban điều khiển công viộc của Hội đồng trong 1/10 năm giái quyết những công viộc thông thường, lúc có việc quan trọng thì họp toàn thê Hội dồng Hội đồng đưỢc bầu lại mỗi năm một lần và không ai có quyên tham gia Hội đồng quá hai năm nên mỗi công dân đều có hy vọng tham gia Hội đồng một lần trong đời mình, để lần lượt vừa là người thông trị vừa lả người bị thông trị

Quyên tư pháp thuộo vế Tòa án nhân dân gồm 6000

Chương I - II Sự xuất hiện và phát triển của tưtưỏng phân chia

Tư tưởng phân chia quyền lực nhả nưóc với việc tổ chức

ngưòi do tất cá các bộ lạc bầu ra hàng năm để vừa làm Thấm phán, vừa làm bồi thâm Mỗi lần cần xử một vụ án thì họ lại bắt thăm để chọn lấy một sô" Thẩm phán Ngoài

ra còn có Hội đồng mưòi tướng lĩnh do mười bộ lạc cử ra

Hội đồng này lúc đầu chỉ nắm quyền chỉ huy quân sự

Ngưòi chỉ huy tôi cao do mưòi tướng lĩnh ỉuân lưu đảm nhiệm Về sau Hội đồng này nắm giữ cả quyền hành

chính cao nhảt của nhà nước và thành viên của nó có thể

được tái cử lại nhiều lần (chẳng hạn Pericles được bầu đi bầu lại trong 30 năm nhưng mỗi năm ông lại phải ra ứng

cử một lần) Như vậy, bằng cải cách của mình, Ephialtos

đã thực sự chia tách quyền lực nhà nước th àn h ba loại quyên lực và trao cho các cơ quan dân cử khác nhau thực hiện để bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân, chông lại

sự tập tru n g quyền lực vào một chủ thê là Hội đồng trưởng lão Từ đó, có thế coi ông là một trong những người đầu tiên đặt nền móng cho tư tương phân qu3^ền Rất không may là Ephialtes thực hiện cải cách chưa được bao lâu thì bị bọn quý tộc thù địch ám sát Sau khi ỏng mất, phái Dân chủ vẫn tiếp tục nắm quyển mà đại diện là Pericles - một n h à chính trị và nhà hùng biện có tài, “tó

người siêu việt nhất của Athens, người thứ nhất ưể mọi cái và về nói và hành động"\

Năm 461 tr.CN, khi lên cầm quyền Pericles đã tiếp

'Prelot.M và Lescuyer.G: "Lịch sử các tư tưởng chinh trị", Báii dịch

của Bùi Ngọc Chương, Học viện Chính trị Quôc gia Hồ Chí Minh

1995, tr 33

tục một cách xuíVt sắc cài cách của Ephialtes theo chiều hướng củng cô và mỏ rộng nền dân chủ Athens, ò n g vận động ban hành quy định mói vể việc lựa chọn các chức vụ nhà nước, theo đó, trừ chức Tướng quân, các chức vụ lớn nhỏ khác đểu CỈVÍỢC bô nhiệm bằng cách bôc thám Theo ông, bằng phương pháp đó, bất cứ công dân Athens nào, không phân biệt dòng họ giàu nghèo, sang hèn đểu có khả

năng đưỢc cắt cử giữ bất cứ một chức vụ nào trong nhà

niíớc Có như vậy họ mới thật sự hoàn toàn bình đẩng và còn đưỢc giáo dục đê có ý thức trách nhiệm công dân hdn

Óng khắng định: "Chúng ta là những người duy nhất coi

ngưìú công dân xa lạ ưới các công việc công không phải như là một sinh vật nhàn rồi mà như một sinh vật vô ích"\

ỉ)ế đê phòng sự lựa chọn những người không xứng đáng và

đê ngăn chặn bớt sự lạm quyền, pháp luật còn quy định trước khi giữ chức vụ những ngưòi được chọn bởi cuộc rút thăm phầi trải qua một cuộc kiểm tra vừa đê thử thách khá năng vừa đế thăm dò lòng trung thành Mười lần trong năm, tại mỗi phiên họp của Hội nghị công dân, theo thú tục, bao giờ dân chúng cũng được mời biểu quyết chấp thuận hay khiển trách các viên chức của họ, nếu khiển trách thì tiếp theo sẽ có cuộc truy tô" ra Tòa án, tương tự nhu một thủ tục bãi nhiệm Tới cuối năm, mỗi viên chức sẽ phải tường trình trước một ủy ban đặc biệt về sô tiền công quỹ mà họ là ngưòi thu; người giữ hay người chi tiêu Có

Chưdng I • II Sự xuất hiện và phát triẻn của tư tưởng phân chia

'Prolot.M và ỉíCscuyer.G, sđd, tr 35.

Tư tưởng phản chia quyển lực nhà nưòc với việc tổ chức

thê thấy đây là hình thức ban đầu của sự kiểm soát của nhân dân đôi với việc thực hiện quyền lực nhà núóc, sự kiểm soát của cơ quan lộp pháp với các nhân viên nhà nước Đế cho những công dán thuộc tầng lớp dưói, kể cả những ngưòi nghèo khổ nhất cũng có thể đảm nhiệm các chức vụ lốn nhỏ trong bộ máy nhà nước, lần đầu tiên trong lịch sử, Pericles đã ban hành chê độ trả lương cho những người làm việc trong bộ máy nhà nước, từ các thành viên của Hội đồng nhân dân, quan chấp chính, ủy viên bồi thẩm đến thủy thủ, sỹ quan và binh lính Những cải cách

mà Ephialtes và Pericles thực hiện đã đưa Nhà nưóc Athens cũng như nền dân chủ của nó phát triển đến mức

độ cực thịnh nên ngưòi Hy Lạp gọi thòi kỳ này là "Thê kỷ

vĩ đại" hay "Thê kỷ Pericles” Tuy nhiên, nền dân chủ Athens chỉ là nền dân chủ hạn chê vì tham gia vào các cớ

■quan nhà nưốc chỉ có các công dân, tức là những người đùn ông tự do, mà họ chỉ chiếm khoảng 20% tổng sô" dân cư Còn phụ nữ, những người tự do nhưng mẹ kHông phải là ngưòi Athens, kiều dân và nô lệ đều không đưỢc hưởng quyền công dân

ở La Mã từ thê kỷ VI đến thê kỷ I tr CN, tình hình'

cũng diễn ra tương tự như ỏ Athens Trong thòi gian đó,

để trán h sự tái diễn các chế đô bạo quyền mà ho đã phái chịu đựng dưối các triều đại vua chúa, n h ất là thời kỳ dưới quyền độc đoán của vị vua "Tarquín kiêu ngạo", sau khi ông ta bị lưu đày vào năm 509 tr CN, người La Mã đã xây dựng nên cộng hòa và áp dụng phương pháp chia

quyển và phân quyển Họ thiét lỘỊ) một Hiên pháp; trong

đó quyổn hành được phân chia một cách khéo léo Thay vì

có một Hội nghị công dân thì nay có tới ba Hội nghị với cá(' chức năng và quyên lực khác nhau Một là Hội nghị

Bcào tộc (quy-ri) là đại hội cúa quý tộc không có vai trò chính trị quan trọng, có nhiệm vụ giao quvền lực cho các quan tư pháp tối cao và giái quyêt những vấn đê thuộc uật lộ gia đình Hai là Hội nghị Xăng-tu-ri là hội nghị thoo (ỉ(ín vị quân đội của các dắng cap, có quyền hành rất lớn nhu' giái quyết các vấn dể chiên tran h và hòa bình, bầu các chức quan cao nhất của Iihà nước Ba là Hội nghị nhân dân các bộ lạc theo khu vực giải quyết những vân

dề vê luật pháp Đó là đại hội mang nhiều tính chât dân chú Iihất nhưng lại bị bọn quan lại cao cấp khống chế vì

thê nó không được quyết định những vân đê quan trọng

của nhà nước

Loại cơ quan thứ hai trong bộ máy nhà nước La Mã là Viện nguyên lão - cơ quan có quyền lực quyết định - gồm nhữiig quý tộc giàu sang có thê lực đã từng nắm giữ những chức quan'cao cấp Cơ quan này có quyền phê chuẩn các quan lại tôi cao mói được bầu ra (}uán lý tài sản của nhà nước, đề ra và chỉ đạo thực hiện chính sách đôi nội, đối ngoại, trông coi các công việc tòn giáo

Bộ phận thứ ha của Nhà nước La Mã là các chức quan

cai trị Chức vỊ cao nhất trong hàng quan lại là hai viên quan chấp chính (còn gọi là Thượng phán quan) Thay vì

có một Thượng phán quan trước dây thì nay có hai Thượng

Chương I - II Sự xuất hiện và phát triển của tư tưởng phân chia

Tư tưởng phân chia quyền lực nhà nưóc với việc tổ chức

phán quan có quyển lực ngang nhau và có thế kiếm soát lẫn nhau Các quan chấp chính này clo Hội nghị Xăng-tu-ri bầu ra và được giữ chức vụ trong một năm Họ có quyền rất lớn vê quân sự vả dân chính, là tổng chỉ huy quân đội,

có quyên triệu tập Hội nghị Viện nguyên lão, Hội nghị nhân dân, chỉ đạo thực hiện những quyết nghị của Viện nguyên lão và Hội nghị nhân dân Ngoài ra còn nhiều chức quan khác như quan tư pháp, quan giám sát, quan tài vụ là những chức quan thường trực lâu dài và do n h â n ' dân bầu ra

Trong trường hỢp có khủng hoảng quân sự thì sẽ có một cơ quan đứng ra tạm phôi hỢp q u y ể n hành Cơ quan này là Văn phòng quan Thông lãnh (Dictator) hay còn gọi là quan độc tài, được nắm giữ quyền hành tôi cao trong sáu tháng, điều khiển quân đội và hầu như bíio

trùm chính quyển dân sự qua quyền thiết quân lu<ật

Cách thức tổ chức Nhà nước La Mã như trên kéo dài cho đến khi chê độ độc tài của Xi la, Cesar rồi chê độ quân chủ được thiết lập

Như vậy, tư tưởng phân quyên đã nảy sính từ thực

tiễn tổ chức bộ máy nhà nước Athens ưà La Mã gắn liền với việc thiết lập và củng cô nền dân chủ với mong muôn

quyên^iực nhà nưốc thuộc về nhân dân và nhằm chông chê

độ độc tài chuyên chế Vì thế, cả Montesquieu và Rousseau khi đê cập đến sự phân quyền đều lấy La Mã làm ví dụ đê giải thích hoặc phê phán

1.2 Tu tudng p h d n qiiyen cu a A risto te (384 - 322

tr CN)

Aristote la "nha tii titdng vl dqi nhat thcfi co dai" (C.Mac),

la " khoi dc todn dien nhat trong so nhi/ng nhd triet hoc Hy

Lap" (Ph Angghen) va 'Yd vi bd chii ve tU tiidng” (Gomperz)

Ong la nha triet hoc o6 kien thCic uyen tham trong nhieu linh vTic, dac biet la llnh vUc chinh tri Tren cd sd nghien ciiu Hien phap ciia 158 nha nude cldn nhat va lien bang, Aristote da viet

tac phaim "Chinh tri" hay "Luan ve chinh quyen" trong do c6

the hien tii tu'dng phan quyen mac du mdi diing d miic sd khai, dat nen mong cho no

Khi ban ve bo may nha nude, ong phan tach no thanh

ba bo phan hay ba nganh ciia chinh quyen la thao luan hay quyet nghi, ap dung luat hay hanh phap va phan xii theo

luat hay xet xii Ong viet; " cd ba bp phan trong tat cd cdc

nhd niidc md mot nhd lap phdp c6 trdch nhiem phdi can nhdc that ky vi chung c6 tdm quan trong rat Idn dot vdi tat

cd mpi ngUdi vd chung hct site can thiet de Idrn cho nhd niidc hanh phuc, tiiy theo sU thay doi ciia chiing md Idm cho nhd nU(k ndy se khdc vdi nhd niidc khdc ThUt nhat trong nhUng bo phan do Id Hoi nghi nhdn dan, thiihai Id cdc vien chiic cua nhd niidc, do Id nhi/ng ngiidi phdi dUcfc giao pho cho mot quvihi lute ndo do vd phdi diMc bo nhiem theo mot each thiie ndo do, thut ba Id cd quan tba dn"\

Chirdng I - II Suxuat hien va phat then cua tirtudng phan chia

'l'ransl(‘tt‘d by William Klli.';: "The Politics of Aristote or A Treatise

on Government" [jOiulon.I.M tr 132.

Tưtưỏing phân chia quyền lực nhà nưóc vói việc tổ chức

ở đoạn khác ông khẳng định rằng trong một sô nhà nước, các công dân có thê được tham gia vào cả ba bộ phận của Chính phủ, đó là Hội nghị nhân dân, hành pháp và xét

xử (có thể thấy từ "chính phủ" Aristote dùng ở đây đồng nghĩa vói từ "nhà nưởc" hiện nay) Không chỉ chia tách ba bộ

phận, Aristote còn trình bày về cách thức hình thành, ohức năng, thẩm quyền, thành viên, cơ cấu của từng bộ phận và khái quát vê môi quan hệ giữa chúng Vê Hội nghị nhân

dân, ông viết: "Công việc thích hỢp của Hội nghị nhản dản

là quyết định về vấn đề chiến tranh và hòa bình, lập ra hoặc phá vỡ những liên minh, ban hành các đạo luật, những án tử hình, đi đày hoặc tịch thu tài sản và yêu cầu các pháp quan giải thích về cách xử sự của họ trong thời gian giữ chức vụ"\

Như vậy, theo Aristote, chức năng của Hội nghị nhân dân (mà thực chất là Hội nghị công dân) là lập pháp và quyết định những vấn đê quan trọng nhất của quôc gia, tương tự như chức năng của các cơ quan lập pháp ngày nay ô n g cho rằng cách thức tổ chức và hoạt động của cơ quan này rất khác nhau ở các nhà nước có hình thức khác nhau Trong chê độ dân chủ thì tất cả các quyển trên được trao cho tất cả mọi ngưòi, nhằm đạt tới sự bình đẳng và được trao cho họ bằng nhiều phương pháp Chẳng hạn, Hội nghị công dân chỉ họp khi cần ban hành nhừng đạo luật

'Transleted by William Ellis: "The Politics of Aristote or A Treatise

on Government", sdd, tr 133.

mỏi, hoặc khi một sô công việc của quôc gia cần phải được thảo luận, hoặc khi phải nghe những đê nghị nào đó của các pháp quan hoặc khi thâm tra tư cách đạo đức của các pháp quan; còn những công việc khác thì giao cho một hội đồng tôi cao gồm các pháp quan và các chức vụ này được phân chia lần lượt cho các bộ lạc, các khu vực và các đơn

vị rất nhỏ khác cho đến khi mỗi người đêu lần lượt trải qua các chức vụ ấy; hoặc được thực hiện bởi các pháp quan trong các văn phòng riêng của họ và là những người đưỢc lựa chọn ra trong toàn xã hội bằng cách bỏ phiếu hoặc bôc thăm; hoặc trao cho bất cứ pháp quan nào ngẫu nhiên

ình vực riêng biệt nào đó phải là những người có kỹ năng tốt trong lĩnh vực đó Cũng có thể để cho tât cả mọi ngưòi thảo luận kỹ lưỡng vê mọi vấn đề trong Hội nghị nhân dân, và trong Hội nghị đó, các pháp quan không đưỢc quyết định một vấn đê gì mà chỉ có đặc quyển là đưa ra ý kiến trước tiên Đó là phương pháp của một chế độ dân chủ thuần túy tưđng tự như cách thức tiến hành trong chê độ

“đầu sỏ chính trị” hoặc chê độ quân chủ chuyên chế ơ chê

độ dân chủ, nhân dân có quyên lực tôi cao, họ nắm giữ Hội

nghị nhân dân một cách thường xuyên; chê độ này sẽ tốt nhất nếu được áp dụng trong hoạt động của Tòa án Tức là ngưòi ta sẽ phạt những người được bổ nhiệm để xét xử những vụ kiện tụng mà lại không có mặt và người ta sẽ thưởng cho những ngưòi nghèo đã đến Hội nghị nhân dân

Như thê trong Hội nghị sẽ có người của các đẳng cấp khác nhau cùng thảo luận, bàn bạc vói nhau

Chương ỉ • II Sự xuất hiện và phát triển của tư tưởng phản chia

Tưtưỏng phân chia quyền lực nhà nưóc vỏi việc tổ chức

Trong chê độ đầu sỏ chính trị chê độ mà - thoo Aristote - quyền lực tôi cao nằm trong tay một bộ phận cua

xã hội, hay số ít, và những người này hoạt động chỉ vì lợi ích của riêng họ, thì nhân dân nói chung khônẹ được tham

dự vào quyền tháo luận mà một sô người nhât định sẽ được lựa chọn đê làm việc đó Những người này sẽ lựa chọn lẫn nhau và con trai được nôi nghiệp cha, họ có thê tuàn theo hoặc không tuân theo pháp luật, có thê thay thê các đạo luật Tuy nhiên, nhân dân có thê được phép bỏ phiếu khi bất kỳ một dự luật nào đưỢc đệ trình, nhưng không thê để nghị bất cứ cái gì ngược lại hay thêm vào dự luật đó, hoặc nhân dân có thể nêu lên ý kiến của họ, song quyển quyết định chỉ thuộc về các pháp quan, ơ một sô' nước có chế độ này, người ta còn yêu cẩu một sô người của tầng lớp bìiih dân vào hội đồng hoặc là thiết lập một Tòa án Họ được gọi

là những người cô vấn trước (preadviser) hay những người bảo vệ pháp luật, công việc của họ là đề xuất trvíớc tiòn những cái mà sau đó sẽ được ban hành Còn trong chế độ quý tộc thì một sô người quvết định đôi với một vấn để và những người khác lại quyết định những vấn đê khác, giống như chiến tranh và hòa bình, và tất cả sẽ thẩm tra tư cách đạo đức của các pháp quan Những việc khác được trao cho các viên chức khác nhau, những người được lựa chọn từ toàn thể nhân dân hoặc từ một sô người nhât định bàng cách bỏ phiếu hoặc bôc thăm và cá hai việc đó đều dược mỏ

ra cho tất cả mọi người

Aristote còn xác định nghĩa vụ cho các nhà lộp pháp

ti’ong nhiều lĩnh vực với mong muôn họ có thể xây dựng được: Iihừiig đạo luật tôt đê báo (ỉám cho quôc gia được cai tiị tôt Chang hạn, họ phái nghien cứu một cách cắn thận đất nước của họ, phải tính toán xem làm thê nào để cho nhừng người thông trị xuất sắc hoìi những ngưòi bị trị, đê công (lán có thê trỏ thành những ngiíòi tốt, để chính quyền

vì sự an toàn, sự yên tâm và hòa bình của những người dưới quyển chứ không phái là một sự chuyên quyển và một sự nô dịch đôi với họ

Vê các viên chức nhà nước Aristote cho rằng những

ngưòi xứng đảng với tên gọi phá{) quan, là những thành viên của hội đồng thảo luận, hoặc là người giải quyết những việc kiện tụng, hoặc là người có quyền chỉ huy trong một hoặc một sô^ lĩnh vực, trong đó quyền chỉ huy là quan trọrvg nhất vì chỉ huy là đặc quyển riêng của các pháp quan Thông thường, sẽ cần có các pháp quan cho từng lĩnh vực hoạt động của xã hội Chẳng hạn, pháp quan quán lý thị trường đê thanh tra các hỢp đồng mua bán và giữ gìn trật tự trong lĩnh vực mua bán, pháp quan quản lý các công trình xây dựng lớn của cá cộng đồng lẫn cá nhân,

ỏ các thành phô^ có các thanh tra viên của thành phô ỏ những vùng ngoài thành phô thì có các thanh tra viên rừng, thanh tra viên đất đai cán phải có các pháp quan

quản lý tài sản quốc gia, tức là những viên chức làm nhiệm vụ thu thuê của nhân dân rồi lại chi cho những người thuộc các cơ quan khác của nhà nưóc Cũng cần phải

có các viên chức để ghi vào sô tất cẩ những hỢp đồng tư

Chương 1 - II Sự xuất hiện và phát triển của tư tưởng phân chia

Tưtưỏng phân chia quyển lực nhà nước với việc tổ chứ c

nhân, các bán án của Tòa án cũng như những biên bàn của việc kiện tụng, những lòi khai Đôi khi các công việc này được chia ra cho nhiều bộ phận và mỗi bộ phận đó có một ngưòi đứng đầu Họ được gọi là các ủy viên kiểm sát, các công chứng viên và những người thuộc loại đó Tiếp theo là viên chức làm nhiệm vụ xem xét các bản án tử hình, quan tâm đến việc làm thủ tục đê cho bản án có giá trị đôi với người bị kết án, theo dõi việc nộp tiên phạt theo ệnh của Thẩm phán Chức vụ này không nên để cho một người thực hiện mà nên được thực hiện bởi một sô pháp quan và nên để cho người quản lý lĩnh vực này theo dõi việc thực hiện quyết định của người quản lý lĩnh vực khác

Ví dụ, pháp quan quản lý việc xây dựng công cộng sẽ theo dõi việc thực hiện các quyết định do các thanh tra viên thị trường ban hành ra Đây là những chức vụ khó khản nhất nhưng cũng là cần thiết nhất, nếu thiếu nó thì xã hội không thể tồn tại bởi lẽ nó làm cho việc bắt buộc thực hiện đúng pháp luật được dễ dàng hơn

Bên cạnh đó còn có một người là cao nhất, luôn luôn có quyền lực riêng để sắp xếp ngân khô" chung của quô’c KÌa

và thuế, là ngưòi chỉ huy nhân dân trong khi quyền lực tôi cao là nằm trong tay nhân dân Điểu đó xuất phát bởi yêu cầu phải có một quan chức nào dó có quyền lực để tập hợp nhân dân lại với nhau và chỉ huy họ như là người đứng đầu của nhà nưóc Người này đưỢc gọi là người cô vấn trước và nếu có nhiều người như vậy thì họ sẽ tạo thành một hội đồng Ngoài ra còn có thể có các chức vụ khác như

những ngưòi chăm lo cho các dền miếu và sự thò cúng chung, những người cai quán phụ nữ những người xem xét việc thực hiện pháp luật, những người chăm sóc cho trẻ em và nhừng người chỉ huy việc giáo dục chúng, những người quan tám đến việc luyện tập thê thao, các rạp hát và mọi sự biểu diễn công cộng

Trong sô" pháp quan có ba loại được các nhà nước giao

phó cho quyền lực tối cao, đó là những người bảo vệ pháp

luật, những người cố vấn trước và thượng nghị sỷ Những

người báo vệ pháp luật thì phù hỢp nh ất với chê độ quý t()c, những người cô vấn trước thì phù hỢp nh ất với chê độ đầu sỏ chính trị và thượng nghị sỹ thì phù hỢp nh ất với chế độ dân chủ Nếu trong một nhà nước có cả hai chức vụ người cô vân trước và thượiig nghị sỹ thì chức vụ người cô vấn trước phải cao hơn, mặc dù họ đều có nhiệm vụ xem xét trước và chuẩn bị những dự luật sẽ được đưa ra trước nhân dân Song quyền lực của thượng nghị viện sẽ bị tước mất trong những nhà nước dân chủ mà ở đó nhân dân gặp

gõ nhau trong Hội nghị nhân dân và nắm giữ tấ t cả các quyền lực trong tay

Sô^ lượng, các loại pháp quan và phương pháp lựa chọn các pháp quan khác nhau trong các nhà nước có hình thức khác nhau, có những chức vụ có trong hình thức này mà không có trong hình thức khác Trong chê độ dân chủ thì tát cá các pháp quan được lựa chọn ra trong toàn thể nhân dân bàng bỏ phiếu hoặc bốc thăm, hoặc là bằng cả hai Trong chê độ quý tộc, một sô pháp quan được lựa chọn từ

Chương I - II Sự xuất hiện và phát triển của tư tưởng phân chia

dân thường trong toàn xã hội một sô khác trong một (lãng cấp đ<ặc biệt bằng bô’c thăm hoặc bầu cử, hoặc là bằng ('á hai, nhúng thích hợp nhất là toàn thê xã hội lựa chọn cuc pháp quan của họ trong những người đặc biệt (về tài sán nguồn gốc gia đình hoặc đức hạnh) và bằng cách bỏ phiêu,

ơ chê độ đầu sỏ chính trị, các pháp quan đưỢc lựa chọn trong những đẳng cáp nhất định, một sô" đưỢc lựa chọn bằng bôc thăm, một sô khác bằng hai phương pháp, nhưiig bằng bôc thăm vẫn là phù hỢp nhất Thòi gian và sô" lần nắm giữ chức vụ của các pháp quan cũng rất khác nhau

Có người nắm giữ chức vụ trong sáu th án g hoặc ít hơn, có người một năm hoặc lâu hơn; có người giữ cùng một chức

vụ đến vài lần song củng có người chỉ được giữ cùng một chức vụ không quá một lần

Như vậy, theo Aristote, bộ phận hành pháp của nhà nưóc bao gồm nhiều chức vụ có vị trí, chức năng, thâm quyền và con đường hình thành khác nhau và những người giữ các chức vụ ấy đều có quyền lực riêng, tức là có quyền quản lý một lĩnh vực hoạt động nào đó và họ cũng

có quyền theo dõi, kiểm tra, giám sát lẫn nhau

Đề cập đến bộ phận thứ ba của nhà nước ■ các tòa án,

Aristote cho rằng có tám loại tòa án: Tòa án kiểm tra tư cách của các pháp quan khi ho bỏ việc; Tòa án trừng phạt những người gây thiệt hại cho công chúng; Tòa án có thẩm quyền trong các việc kiện tụng mà nhà nước là một bên; Tòa phân xử giữa các pháp quan vói các cá nhân là những người đã kháng án vì sự phạt tiền đôl vói họ; Tòa án giải

Tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước với việc tổ chứ c

(luyôt các tranh chấp xuát hiện liên quan tối những hỢp (lồng cỏ giá ti-ị lỏn: Tòa phân xử giữa những người nước ngoài vê những vụ giêt người; Tỏa giái quyẽt những vụ việc giữa những ngưò'1 nước ngoài với nhau hoặc giữa một Iigúời núớc ngoài với một công dân; Tòa án giái quyêt những vụ việc nhỏ từ l-õ Đracma hoặc nhỏ hơn một chút, (i Athens còn có một Tòa án khác được gọi là Tòa án Phreatte, quyêt định những vấn đề liên quan tỏi một vụ giết người mà can phạm dã tâu thoát, không cần biết anh

ta có quay lại không

Cách lựa chọn Thẩm phán cho các vụ việc và quyền xét xử của các Thâm phán cùng khác nhau tùy theo hình thức nhà nước Cách lựa chọn mà thừa nhận toàn thể xã hội ai cũng có thế trỏ thành các Thắm phán trong tất cả các

vụ việc là phù hỢp nhíVt với chê độ dân chủ Cách lựa chọn

mà những người nhất định sẽ là Thẩm phán trong tất cả các vụ việc là phù hỢp vối chế dộ đầu sỏ chính trị Còn cách lựa chọn mà toàn thê xã hội ai cũng có thê trỏ thành

I ’ham phán trong một sô vụ việc, nhưng những người đặc biệt lại có thể trở thành Thẩm phán trong những vụ việc khác thì phù hợp với chê dộ quý tộc hay nhà nước tự do.(^ua sự phân tích trên ta thấy, Aristote là một trong những nhà tư tưỏng đầu tiên trong lịch sử trình hàv vê tư

tương phân quyền khi ông cho rằng quyền lực nhà nước dược phân chia và được thực hiện bơi ba bộ phận hay ba ngành của chính quyền Mỗi bộ ])hận ấv có chức năng, thám quyền, cơ câu tô chức và cách thức hình thành khác

Chưđng I - II Sự xuất hiện và phát triển của tư tưởng phân chia

nhau Ngoài ra, ông còn đê cập một cách khái quát đến mối quan hệ giữa các bộ phận ấy Chẳng hạn Hội nghị nhân dân có thể lựa chọn, thâm tra tư cách đạo đức cũng như khiển trách các pháp quan, các quan tòa Các pháp quan có thể tham gia hoạt động trong Hội nghị nhân dân,

có thể soạn thảo và trình dự luật ra trước Hội nghị cũng như báo cáo trưốc Hội nghị; theo dõi việc thực hiện các quyết định hoặc bản án của Tòa án Còn các Thẩm phán lại có thể phán xét các pháp quan khi họ bị kiện tụng Các pháp quan giữ các chức vụ khác nhau phái theo dõi, kiểm tra, giám sát lẫn nhau Song vê cơ bản, Aristote mới chỉ

dừng ở việc mô tả vê nhân viên, cách thức tô chức và hoạt

động của các bộ phận trên mà chưa phân tích sâu vê mòi quan hệ giữa chúng củng như chưa giải thích lý do phái chia tách nhà nưốc thành những bộ phận như vậy Tuy

nhiên, Aristote nhận thức khá chính xác rằng ở những chê

độ dân chủ, nơi mà quyên lực tôi cao của nhà nước thuộc

vê toàn thể nhân dân thì nhân dân phải có cơ hội tham gia vào tất cả các bộ phận đó khi được lựa chọn và có quyền lựa chọn tấ t cả các quan chức nhà nước, có quyền thấm tra

tư cách đạo đức của các quan chức và có thê khiển trách những ngưòi đó

Sau Aristote, Polybe (201-120 tr.CN) - "nhá Hv Lọp

Latinh hóa" - ngoài sự phân biệt như trên còn nêu lên tính

độc 4ập tương đôi cần có trong quyền lực và hoạt động của

mỗi cơ quan Trong tác phẩm "Lịch sử trong 40 quyên" của

mình, khi xem xét vê tổ chức và hoạt động của Nhà nưỏc

Tưtưởng phân chia quyển lực nhà nước vói việc tô chức