Ý thức pháp luật và ý thức giáo dục chấp hành luật an toàn giao thông đường bộ cho học sinh trung học phổ thông ở thành phố đà nẵng

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG ĐINH THỊ LAN ANH Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ GIÁO DỤC Ý THỨC CHẤP HÀNH LUẬT AN TOÀN GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG Chuyên ngành: Triết

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

ĐINH THỊ LAN ANH

Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ GIÁO DỤC Ý THỨC CHẤP HÀNH LUẬT AN TOÀN GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60.22.03.01

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Đà nẵng, 2015

Công trình được hoàn thành tại ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Người hướng dẫn khoa học: TS TRẦN HỒNG LƯU

Phản biện 1: TS TRẦN NGỌC ÁNH

Phản biện 2: PGS.TS NGUYỄN NGỌC HÒA

Luận văn đã được bảo vệ tại Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp Thạc sĩ Khoa học Xã hội và Nhân văn họp tại Đại học Đà Nẵng Vào ngày tháng năm 2015

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Trung tâm Thông tin - Học liệu, Đại học Đà Nẵng

- Thư viện trường Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI:

Trong đời sống xã hội pháp luật giữ vai trò đặc biệt quan trọng,

đó là phương tiện không thể thiếu để đảm bảo sự tồn tại và phát triển của xã hội Pháp luật vừa là phương tiện để Nhà nước quản lí xã hội, vừa là phương tiện để công dân thực hiện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bản thân Do đó, việc giáo dục cho học sinh ý thức thực hiện pháp luật là điều vô cùng quan trọng mang tính chất sống còn cho sự tồn tại và phát triển của xã hội, mà trong đó giáo dục ý thức chấp hành pháp luật an toàn giao thông đường bộ cho học sinh chính là một phần của việc giáo dục ý thức trách nhiệm đối với bản thân, gia đình và xã hội Hiểu pháp luật, sống và làm việc theo pháp luật, đó là lối sống văn minh của một xã hội hiện đại, là biểu hiện của nếp sống đạo đức, thẩm mĩ đầu tiên của mỗi người

Trong số người tham gia giao thông hằng ngày phải kể đến đối tượng khá đông và gây ra nhiều tai nạn nhất đó chính là thanh niên, học sinh, do đó cần phải tăng cường các biện pháp giáo dục, phố biến kiến thức pháp luật giao thông đường bộ nhằm tăng sự hiểu biết làm giảm thiểu thương vong do tai nạn giao thông gây ra

Lúc sinh thời Bác Hồ thường nói:“Một năm bắt đầu từ mùa xuân, đời người bắt đầu từ tuổi trẻ”, đúng vậy, chỉ có thanh niên học

sinh hiện nay là thế hệ tương lai của đất nước, nếp sống văn hóa giao thông có được xây dựng trong đời sống cộng đồng hay không đó chính là thế hệ trẻ - những thanh niên học sinh chủ nhân tương lai của đất nước Vì vậy, chúng tôi cho rằng việc giáo dục ý thức tuân thủ pháp luật Giao thông đường bộ cho học sinh ở nhà trường phổ thông là vấn đề hết sức cần thiết hiện nay Bản thân tôi là giáo viên giảng dạy môn Giáo dục công dân đã nhiều năm, cũng đã đau biết

bao nỗi đau khi mà tai nạn giao thông đã cướp đi tính mạng của một đồng nghiệp, của những học sinh thân yêu mà họ chủ yếu là những nạn nhân của sự cẩu thả, thiếu ý thức khi tham gia giao thông Trong quá trình giảng dạy bộ môn ở nhà trường trung học phổ thông mặc

dù không phải là nội dung chính khóa nhưng chúng tôi cũng đã cố gắng hết mình trong khả năng có thể giáo dục lồng ghép để cung cấp kiến thức hiểu biết về pháp luật ATGT, văn hóa giao thông cần có nhằm nâng cao trình độ văn hóa giao thông cho học sinh của mình

góp phần hưởng ứng “Thập kỷ hành động vì an toàn giao thông đường bộ toàn cầu giai đoạn 2011 – 2020” Chính từ yêu cầu bức

thiết đó, chúng tôi chọn chủ đề “Ý thức pháp luật và vấn đề giáo

dục ý thức pháp luật an toàn giao thông đường bộ cho học sinh trung học phổ thông ở Thành phố Đà Nẵng” làm nội dung nghiên

cứu của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

2.1 Mục đích:

Trên cơ sở nghiên cứu và làm rõ ý thức pháp luật và vai trò của

ý thức pháp luật đối với đời sống xã hội, từ đó, vận dụng vào việc giáo dục ý thức pháp luật ATGT đường bộ cho học sinh THPT ở Thành phố Đà Nẵng, góp phần xây dựng đời sống văn hóa – văn minh đô thị của Thành phố

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để thực hiện được mục đích nói trên, đề tài tập trung vào những vấn

đề sau:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về pháp luật, ý thức pháp luật và vai trò của ý thức pháp luật trong đời sống xã hội

- Làm rõ thực trạng vi phạm pháp luật và ý thức chấp hành pháp luật ATGT đường bộ ở Thành phố Đà Nẵng nói riêng và trên phạm

vi cả nước trong thời gian qua

- Đề xuất những biện pháp nhằm tăng cường giáo dục ý thức chấp hành pháp luật ATGT đường bộ cho học sinh THPT ở Thành phố Đà Nẵng hướng đến xây dựng ý thức văn hóa giao thông cộng đồng

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

- Vì thời gian và điều kiện nghiên cứu có hạn, nên bản thân tôi chỉ đi sâu nghiên cứu lý luận về ý thức pháp luật và vai trò của ý thức pháp luật trong đời sống xã hội Trên cơ sở đó, nghiên cứu và làm rõ thực trạng vi phạm pháp luật an toàn giao thông đường bộ của học sinh trung học phổ thông ở Thành phố Đà Nẵng, đồng thời đề xuất những biện pháp giáo dục ý thức chấp hành pháp luật an toàn giao thông đường bộ trong học sinh một cách có hiệu quả, xây dựng văn hóa giao thông học đường – góp phần xây dựng văn hóa giao thông Thành phố

4 Phương pháp nghiên cứu:

Để hoàn thành đề tài luận văn này, tôi đã sử dụng phương pháp duy vật biện chứng kết hợp với phương pháp duy vật lịch sử Đồng thời kết hợp một số phương pháp khác như: phương pháp logic, phân tích, quy nạp, diễn dịch, tổng hợp, nhận xét rút ra kết luận Phương pháp trực quan, điều tra, khảo sát và liên hệ thực tiễn làm sáng tỏ đề tài nghiên cứu

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài nghiên cứu

- Từ lý luận cũng như thực tiễn, đề tài góp phần làm rõ lý luận chung về pháp luật, ý thức pháp luật, giáo dục ý thức pháp luật, ý thức công dân và đặc biệt là giáo dục ý thức tuân thủ pháp luật giao

thông đường bộ cho học sinh trung học phổ thông ở thành phố Đà

Nẵng

- Đề tài đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật giao thông đường bộ cho học sinh trung học phổ thông ở Thành phố Đà Nẵng, góp phần xây dựng văn hóa giao thông

học đường

- Khi đã hoàn thành đề tài có thể được dùng làm tư liệu định hướng cho việc giáo dục trực tiếp hoặc tích hợp lồng ghép giáo dục luật giao thông đường bộ cho học sinh ở nhà trường phổ thông Nâng

cao ý thức thực hiện pháp luật an toàn giao thông

6 Bố cục đề tài nghiên cứu:

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn gồm có ba chương và 12 tiết

7 Tình hình nghiên cứu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÁP LUẬT, Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ GIÁO DỤC Ý THỨC PHÁP LUẬT 1.1 Ý THỨC PHÁP LUẬT – HÌNH THÁI QUAN TRỌNG CỦA Ý THỨC XÃ HỘI

1.1.1 Khái niệm pháp luật và ý thức pháp luật

a Pháp luật là gì?

- Pháp luật được hiểu là: “pháp luật là hệ thống quy tắc xử sự

do Nhà nước đặt ra hoặc thừa nhận, thể hiện ý chí của giai cấp nắm quyền lãnh đạo xã hội nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội”

- Hệ thống quy phạm pháp luật đó do nhà nước đặt ra và được nhà nước bảo đảm thực hiện, được bảo vệ bằng các biện pháp tổ chức, giáo dục, thuyết phục và cưỡng chế của bộ máy nhà nước Ở

nước ta, hiện nay đang xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, do đó, các hệ thống pháp luật do Nhà nước Việt Nam – đại diện quyền lực của giai cấp công nhân liên minh với giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức đặt ra, thể hiện ý chí, nguyện vọng và lợi ích của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, có tính chất bắt buộc chung đối với toàn xã hội nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội trong quá trình xây dựng và bảo vệ Tổ Quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa

b Ý thức pháp luật:

- Ý thức pháp luật là tổng thể những học thuyết, tư tưởng, quan điểm, quan niệm pháp lý tồn tại trong xã hội, thể hiện mối quan hệ của con người đối với pháp luật, đối với quá trình điều chỉnh pháp luật, sự đánh giá về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong xử sự của cá nhân, cũng như trong tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội

- Ý thức pháp luật là một hình thái của ý thức xã hội và có tính độc lập tương đối, với tư cách là một bộ phận của ý thức xã hội, ý thức pháp luật xuất hiện nảy sinh trên nền tảng tồn tại xã hội nhất định Vì thế tồn tại xã hội và ý thức pháp luật có mối quan hệ biện chứng với nhau

1.1.2 Các loại ý thức pháp luật và cấp độ biểu hiện của ý thức pháp luật

a Các loại ý thức pháp luật

Trong đời sống xã hội, mỗi người một trình độ nhận thức, cách nhận định vấn đề, quan điểm sống, lập trường, lý tưởng và mục đích phấn đấu khác nhau, làm cho xã hội phức tạp, đa dạng và ý thức của mỗi người hoàn toàn khác nhau Tùy vào cấp độ, giới hạn nhận thức

và các căn cứ khoa học có 3 loại ý thức pháp luật, cụ thể:

Một là, ý thức pháp luật thông thường: phản ánh mối liên hệ bên ngoài ở mức độ cần thiết cho cuộc sống thường nhật của các tổ chức

Căn cứ vào chủ thể pháp luật có 3 loại ý thức pháp luật, cụ thể:

- Ý thức pháp luật cá nhân: đó là các quan điểm, tư tưởng, tình cảm, tâm lý, thái độ của từng con người cụ thể đối với pháp luật và chịu sự tác động của hoàn cảnh, điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa,

xã hội và khả năng của từng người

- Ý thức pháp luật nhóm: gồm những quan điểm, tư tưởng, tình cảm của một nhóm xã hội nhất định về pháp luật

- Ý thức pháp luật xã hội: là ý thức pháp luật của một bộ phận cầm quyền trong xã hội, đại diện cho cả xã hội, chứa đựng các tư tưởng, quan điểm pháp lý về vấn đề cơ bản nhất của pháp luật và thường được thể hiện trong nội dung pháp luật của đất nước

b Các cấp độ biểu hiện của ý thức pháp luật:

Ý thức pháp luật là cơ sở hình thành văn hóa pháp lý của chủ thể pháp luật, tạo cho chủ thể có khả năng và kỹ năng sử dụng cơ chế điều chỉnh pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bản thân mình, cho Nhà nước và cho xã hội, nhằm xử sự đúng đắn và phù hợp trong các mối quan hệ Do đó, ý thức pháp luật được tạo nên bởi hệ tư tưởng pháp luật và tâm lý pháp luật, cụ thể:

Thứ nhất, Tư tưởng pháp luật là toàn bộ những tư tưởng, quan

điểm và học thuyết về pháp luật còn được gọi là nhận thức pháp lý, bao gồm các tri thức của con người về pháp luật, các hiện tượng liên quan đến pháp luật và quá trình điều chỉnh pháp luật…được khái quát hóa thành lý luận, học thuyết về nhà nước và pháp luật Tư tưởng pháp luật là kết quả của sự phản ánh một cách tự giác, có mục đích, có tính tổ chức cao của các hoạt động tư duy lý luận Chính vì vậy, mà tư tưởng pháp luật là bộ phận chủ yếu của ý thức pháp luật, được hình thành một cách tự giác, phản ánh tồn tại xã hội một cách sâu sắc, khách quan mang tính hệ thống và khoa học có tác dụng soi sáng, định hướng cho tâm lý pháp luật Những chủ thể có tri thức pháp luật cao sẽ có khả năng nhận thức pháp luật chính xác và có ý thức tuân thủ tốt các quy định của pháp luật Ví dụ như: khi lưu thông trên đường theo quy định của luật giao thông đường bộ Việt Nam đi về bên tay phải, đi đúng làn đường quy định, tuân thủ tín hiệu giao thông…sẽ góp phần đảm bảo an toàn cho bản thân mình, với những người xung quanh và toàn xã hội Bởi hạt nhân của tư tưởng pháp luật là những tri thức pháp luật(sự nhận thức, hiểu biết khoa học và nắm bắt các quy định pháp luật) được biểu hiện thông qua hành vi, hành động của con người trong cuộc sống Trong đời sống xã hội, tri thức pháp luật giữ vai trò vô cùng quan trọng đặc biệt đối với mỗi cá nhân, đó là yếu tố tạo thành nhân cách, năng lực và trình độ hiểu biết, đối với xã hội có tác dụng phát huy sức mạnh và năng lực sáng tạo của mỗi thành viên, đối với quốc gia là động lực thúc đẩy tiến bộ xã hội

Ở Việt Nam, các tư tưởng pháp luật là sự kế thừa và kết hợp hài hòa của nhiều quan niệm, quan điểm pháp luật khác nhau Bao gồm các quan niệm, quan điểm pháp luật dựa trên nền tảng của chủ nghĩa

Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh được củng cố và phát triển, các quan điểm pháp luật tiến bộ của các đối tác trong quan hệ song phương, đa phương và với quốc tế lẫn các quan niệm quan điểm vẫn còn tồn tại làm cho tư tưởng pháp luật Việt Nam thêm phong phú, đa dạng Vì vậy, trong quá trình củng cố, phát triển các tư tưởng pháp luật của đất nước cần phải: “Tiếp tục đổi mới tư duy, tăng cường tổng kết thực tiễn, nghiên cứu lý luận, kịp thời làm sáng tỏ hơn những vấn đề bức xúc về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta; về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; về Đảng cầm quyền và công tác xây dựng Đảng; về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân,

vì nhân dân; về tổ chức và hoạt động của Mặt trận và các đoàn thể nhân dân…”[18; tr 58, 59] Phấn đấu xây dựng và phát triển các quan niệm, quan điểm pháp luật ở Việt Nam trở thành một hệ tư tưởng pháp luật tiên tiến, phù hợp nhất với điều kiện phát triển của đất nước trong quá trình hội nhập xu thế quốc tế hóa toàn cầu, nhằm:

“Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đáp ứng yêu cầu phát triển của xã hội và con người trong điều kiện đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế”[18; tr 59]

Thứ hai, tâm lý pháp luật là sự phản ánh những tâm trạng, cảm

xúc, thái độ, tình cảm đối với pháp luật và các hiện tượng pháp lý cụ thể khác Tâm lý pháp luật bị chi phối bởi hệ tư tưởng pháp luật, nó phụ thuộc rất nhiều vào đặc điểm và trình độ nhận thức lý luận của

cá nhân Nhưng đồng thời cũng là tiền đề thúc đẩy quá trình hình thành và phát triển các quan điểm, tư tưởng pháp luật phù hợp Tâm

lý pháp luật có ảnh hưởng rất lớn tới việc thực hiện hành vi pháp luật hợp pháp của chủ thể và góp phần nâng cao phẩm giá, nhân cách con

người, từ đó hình thành trách nhiệm của mỗi người với bản thân, với gia đình và với quê hương đất nước Bởi tâm lý pháp luật chứa đựng trong nó những rung động về tâm hồn của con người, điều chỉnh hành vi bằng niềm tin, sự hiểu biết, sự trân trọng hay thù hằn, định kiến, ác cảm….đối với pháp luật, quá trình điều chỉnh pháp luật do ảnh hưởng của những giao tiếp trong đời sống thực tiễn xã hội

Ở nước ta trong thời gian qua, chưa quan tâm đúng mức vai trò quan trọng của tâm lý pháp luật, chúng ta chủ yếu tập trung vào xây dựng hệ tư tưởng pháp luật mà chưa thật sự chú ý tới việc củng cố, định hướng để hình thành thái độ, tình cảm pháp luật đúng đắn trong đời sống xã hội Do đó, mà tâm lý pháp luật ở nước ta diễn biến khá phức tạp, biểu hiện một bộ phận không nhỏ dân cư chưa có thói quen sống và làm việc theo pháp luật, thậm chí xem nhẹ hay coi pháp luật chỉ là sự trói buộc hành vi của con người và tìm mọi cách để trốn tranh, không tuân thủ các quy định của pháp luật trên mọi lĩnh vực của đời sống, đặc biệt là vi phạm các quy định của pháp luật giao thông đường bộ biểu hiện: trên những đoạn đường, tuyến đường không có Cảnh sát giao thông cắm chốt thì chúng ta dễ dàng thấy tận mắt thấy những hành vi vi phạm như không đội mũ bảo hiểm khi điều khiển hay ngồi trên xe máy, vượt đèn đỏ, điều khiển xe máy chưa đủ tuổi theo luật định chủ yếu là học sinh, đi ngược chiều, không đi đúng làn đường quy định, chở quá số người quy định, vừa điều khiển phương tiện giao thông vừa nghe điện thoại hay mang tai phôn khi điều khiển xe máy… Tất cả những hành vi đó nhằm thõa mãn trạng thái tâm lý “không ai làm được gì mình” hoặc “để thể hiện mình trước mọi người”

Vì vậy, việc thay đổi những tình cảm, thái độ pháp lý không phù hợp nhằm tạo dựng, củng cố tâm lý pháp luật đúng đắn là việc làm

hết sức khó khăn ở nước ta hiện nay Bởi tính chất bền vững của tâm

lý trong ý thức của mỗi con người Muốn làm được điều đó, phải kiên trì, không ngừng nâng cao ý thức pháp luật, điều chỉnh hành vi

của con người theo đúng quy định của pháp luật

1.2 Vai trò của ý thức pháp luật trong đời sống xã hội 1.2.1 Ý thức pháp luật với sự tồn tại và phát triển của xã hội

Ý thức pháp luật ra đời từ những điều kiện xã hội nhất định, phản ánh nhu cầu điều chỉnh cũng như quá trình điều chỉnh bằng pháp luật đối với các quan hệ xã hội Trong đời sống pháp lý, ý thức pháp luật giúp chủ thể thực hiện đúng các quy định pháp luật, tránh được các hành động thiếu suy nghĩ, đi ngược với lợi ích chung của

1.3.1 Giáo dục và giáo dục pháp luật

a Giáo dục là gì?

- Giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc biệt, bản chất của nó là

sự truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử - xã hội của các thế hệ loài người, nhờ có giáo dục mà các thế hệ nối tiếp nhau phát triển,

tinh hoa văn hóa dân tộc và nhân loại được kế thừa, bổ sung và trên

cơ sở đó mà xã hội loài người không ngừng tiến lên

- Hiệu quả của giáo dục pháp luật đối với lứa tuổi học sinh chỉ

có kết quả khi quá trình giáo dục được tiến hành lồng ghép giữa giáo dục pháp luật với giáo dục chính trị

1.3.2 Khái niệm ý thức công dân và nội dung giáo dục ý thức công dân

a Ý thức công dân là gì?

- Ý thức công dân là một phạm trù tinh thần, nói lên trình độ nhận thức về quyền và nghĩa vụ của người dân đối với nhà nước và được thể hiện bằng nhận thức và hành vi cụ thể trong cuộc sống của mỗi người

- Ý thức công dân là một sản phẩm tinh thần, được hình thành nhờ có giáo dục và sự từng trải của từng cá nhân trong hoạt động thực tiễn lâu dài, đó chính là một phẩm chất quan trọng của nhân cách

b Nội dung giáo dục ý thức công dân

Đó là giáo dục ý thức chính trị, ý thức pháp luật và ý thức đạo đức Bởi vì, cả ý thức chính trị, ý thức pháp luật và ý thức đạo đức là hình thái của ý thức xã hội

1.3.3 Con đường giáo dục ý thức pháp luật và giáo dục ý thức chấp hành Luật giao thông đường bộ trong nhà trường phổ thông