ĐỀ TÀI: SỬ DỤNG CÂU HỎI MỞ TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ LỚP 6 ĐỂ PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH I.ĐẶT VẤN ĐỀ.. Theo Giáo trình phương pháp dạy học lịch sử, hệ thống bài tập, c
Trang 1ĐỀ TÀI: SỬ DỤNG CÂU HỎI MỞ TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ LỚP 6 ĐỂ PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH
I.ĐẶT VẤN ĐỀ.
Trong dạy học lịch sử, ngoài việc giúp cho học sinh nắm được kiến thức cơbản, giáo dục tư tưởng chính trị, phẩm chất đạo đức, giáo viên còn phải giúpcho học sinh phát triển năng lực nhận thức, tư duy sáng tạo
Theo Giáo trình phương pháp dạy học lịch sử, hệ thống bài tập, câu
hỏi mở là điều kiện cần thiết để phát triển tư duy học sinh trong học tập lịch
sử Tuy nhiên, theo nhận định của một số nhà nghiên cứu: “Câu hỏi mở hiệncòn mới mẻ đối với việc học lịch sử ở nước ta”, “Chúng ta chưa có quanniệm đầy đủ về sự cần thiết của hệ thống bài tập nhận thức, câu hỏi mở tronghọc lịch sử, thậm chí có người cho rằng học tập lịch sử không cần bài tập”.Hơn nữa trong quá trình dạy học lịch sử đa số giáo viên còn đặt những câuhỏi chung chung, đơn giản, sợ mất thời gian dạy trên lớp học, học sinh ngàycàng chán nản, chay lười, không tìm tòi suy nghĩ Xuất phát từ lý do trên
tôi đã chọn đề tài“Sử dụng câu hỏi mở trong chương trình lịch sử lớp 6 để phát huy tính tích cực học tập của học sinh”
II CƠ SỞ LÝ LUẬN
Nghiên cứu đề tài này, tôi đã thực hiện các nhiệm vụ, các bước nghiên cứunhư sau: Trước hết, tôi nghiên cứu đưa ra các dạng câu hỏi gợi mở bài tập,làm cơ sở cho việc vạch ra cách thức xây dựng và sử dụng bài tập Bước tiếptheo, tôi thực hành nghiên cứu, soạn một số nội dung cần giải quyết nhữngcâu hỏi đặt ra và thực nghiệm sử dụng bài tập nhận thức vào dạy học lịch sử
2
Trang 2ở một số bài Qua thực nghiệm, nhìn lại quá trình nghiên cứu đề tài, tôi rút ramột số kinh nghiệm làm cơ sở để tiếp tục nghiên cứu, ứng dụng vào các tiếtdạy.
III CƠ SỞ THỰC TIỄN.
Qua nghiên cứu vấn đề này, bản thân mong muốn tìm cách áp dụng lýluận về bài tập vào thực tiễn dạy học, nghiên cứu hiệu quả, khả năng ứngdụng vào dạy học lịch sử.Đối tượng học sinh lớp 6 trường THCS Lê QuangSung, Duy Hòa, Duy Xuyên, Quảng Nam,vùng đất bị nhiều bom đạn, chiếntranh tàn phá, quê hương vẫn còn nhiều khó khăn, các em thì mới bắt đầuvào đầu cấp học, còn bỡ ngỡ, chưa quen với bộ môn, từ thực tiển đó tôi cốgắng để làm sao các em ham thích học bộ môn, và đem lại hiệu quả ngàycàng cao
IV NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
1 Thực trạng xây dựng và sử dụng câu hỏi mở trong dạy học lịch sử
Hiện nay, ngoài công trình của I.Ia.Lerner, chưa có công trình nghiên
cứu nào đề cập một cách có hệ thống, chưa có ấn phẩm nào về câu hỏi mởđược xuất bản, làm tài liệu tham khảo cho giáo viên Giáo trình phương
pháp dạy học lịch sử viết: “Câu hỏi mở trong dạy học lịch sử còn mới mẻđối với việc học lịch sử ở trường phổ thông ở nước ta Từ thực tiễn, chúng ta
sẽ bổ sung nhận thức lý luận và kinh nghiệm thực hành của học sinh để nângcao hiệu quả.”
Trong điều kiện như vậy, việc tìm ra cách thức xây dựng các dạng câuhỏi mở và áp dụng vào thực tế dạy học một cách có hiệu quả là rất cần thiết
2 Xây dựng và sử dụng câu hỏi mở trong dạy học lịch sử.
3
Trang 3Theo I.Ia.Lerner, những câu hỏi mở là một vấn đề mà “có sự mâuthuẫn giữa điều đã biết và điều chưa biết, và vấn đề này được giải quyếtbằng toàn bộ những thao tác và phán đoán về trí tuệ và thực tiễn có tính chấttrung gian giữa câu hỏi và câu trả lời của bài tập” “Bài tập nào cũng đòi hỏihọc sinh phải tự mình trải qua bước đường phải giải quyết hoặc tìm ra câutrả lời một cách độc lập và được chứng minh rõ ràng”.
Trong dạy học lịch sử, giáo viên thường đặt ra nhiều yêu cầu đối vớihọc sinh như: trả lời các câu hỏi, chứng minh một vấn đề nào đó hoặc xác
định bản chất, ý nghĩa của sự kiện, hiện tượng lịch sử… Không phải yêu cầu hay bất cứ câu hỏi nào đối với học sinh cũng là câu hỏi mở Khi trả lời câu hỏi mở không nhất thiết phải rập khuôn nhất định mà tùy theo nhận thức của học sinh về câu hỏi đưa ra của giáo viên nhưng học sinh phải trả lời được những ý trọng tâm kiến thức câu hỏi mà vấn đề đã nêu.
Những yêu cầu mà để trả lời, học sinh chỉ cần nhớ lại, hình dung lạinhững kiến thức đã học, thông qua bài giảng của thầy hoặc có sẵn trong sáchgiáo khoa, không được xem là những yêu cầu trong bài tập
Câu hỏi mở phải là câu hỏi mà muốn trả lời được học sinh phải có sự vận dụng kiến thức, tức là dùng kiến thức đã biết, chủ yếu là kiến thức trừu tượng, khái quát sâu vào những điều kiện đã cho để tìm ra câu trả lời.
Dựa trên những yêu cầu của bài học, tôi tự định ra các bước xây câu hỏi nhưsau:
- Bước 1: Xác định mục tiêu của bài học và từng đề mục cụ thể Nghĩa
là cần xác định về mặt nhận thức, học sinh cần nhận thức được những gì;qua bài học, rèn luyện được mặt nào của năng lực nhận thức; giáo dục được
gì về tư tưởng cho học sinh
4
Trang 4Việc sử dụng câu hỏi mở là một trong những cách thức, biện pháptrang bị kiến thức, rèn luyện năng lực tư duy, giáo dục tư tưởng cho họcsinh Do đó, việc xây dựng, sử dụng câu hỏi mở ở bài học nào đó phải bámsát yêu cầu về mục tiêu của bài học, mục tiêu cụ thể của đề mục có liênquan.
- Bước 2: Tìm “vấn đề” để xây dựng câu hỏi
Cách trình bày của sách giáo khoa hiện tại vẫn còn theo lối giải thíchhoặc chứng minh kiến thức lịch sử, nghĩa là đưa ra nhận định trước, sau đóminh họa bằng các sự kiện, hiện tượng hoặc trình bày các sự kiện, hiệntượng rồi đưa ra kết luận Như thế, giáo viên sẽ gặp rất nhiều khó khăn khichọn vấn đề để xây dựng câu hỏi Nói như vậy không có nghĩa là không thểxây dựng câu hỏi Nghiên cứu sách giáo khoa chúng ta thấy, bên cạnh những
vấn đề được giải thích, chứng minh rõ ràng, vẫn còn nhiều vấn đề, nhiều phần kiến thức, nhiều khía cạnh mà nếu chỉ đọc sách giáo khoa, học sinh chưa thể hiểu, cần có sự giúp đỡ của giáo viên Đó là những “vấn đề” mà
chúng ta có thể khai thác để xây dựng câu hỏi mở
Từ tư liệu do sách giáo khoa cung cấp, khai thác ở nhiều góc độ,nhiều mức độ, giáo viên cũng có thể tìm được “vấn đề” để xây dựng câu hỏimở
- Bước 3: Xây dựng câu hỏi
Trên cơ sở xác định được những vấn đề học sinh còn gút mắc, nhữngvấn đề cần khai thác thêm từ tư liệu trong sách giáo khoa nhằm giúp họcsinh nhận thức thêm, giáo viên tiến hành tìm tư liệu lịch sử qua các nguồntài liệu tham khảo hoặc sử dụng tư liệu từ sách giáo khoa để đặt vấn đề theocách xây dựng câu hỏi mở
5
Trang 5Do câu hỏi giống như một “bài toán” nên tư liệu lịch sử ở phần “giả thiết” phải đảm bảo đúng và đủ để học sinh dựa vào đó, vận dụng kiến thức
đã học chứng minh, tìm ra “kết luận” Kết luận đạt được qua giải bài tập phải hướng đến giúp học sinh hiểu được những vấn đề còn gút mắc hoặc nhận thức lịch sử sâu hơn.
4 Xây dựng câu hỏi và trả lời.
Việc tiến hành thực nghiệm được tiến hành qua hai bước
Bước 1: Cho học sinh các lớp thực nghiệm các câu hỏi mở
Bước 2: Kiểm tra nhận thức của học sinh để so sánh và đánh giá khảnăng, hiệu quả, ý nghĩa của việc sử dụng bài tập câu hỏi mở trong dạy họclịch sử
Tôi đã sử dụng các câu hỏi mở trong phần lịch sử thế giới cổ đại vàphần lịch sử Việt Nam lịch sử lớp 6 như sau
PHẦN MỘT: KHÁI QUÁT LỊCH SỬ THẾ GIỚI CỔ ĐẠI
BÀI 3: XÃ HỘI NGUYÊN THỦY Câu hỏi: Vì sao khi công cụ kim loại xuất hiện, sản xuất phát triển nhanh,
sản phẩm làm ra ngày càng nhiều thì xã hội nguyên thủy lại tan rã?
Trả lời: Nhờ có công cụ kim loại, con người có thể khai phá đất hoang, tăng
diện tích trồng trọt, làm ra sản phẩm không chỉ đủ nuôi sống mình mà còn
dư thừa Do có công cụ lao động mới, một số người có khả năng lao độnggiỏi hơn, hoặc đã lợi dụng uy tín của mình để chiếm đoạt một số phần củacủa dư thừ của người khác, vì thế càng trở nên giàu có, một số khác lại sốngkhổ cực, thiếu thốn Xã hội phân hóa thành người giàu, kẻ nghèo Chế độ
“làm chung, ăn chung” ở thời kì công xã thị tộc bị phá vỡ, xã hội nguyênthủy dần tan rã
6
BÀI 4: CÁC QUỐC GIA CỔ ĐẠI PHƯƠNG ĐÔNG
Trang 6Câu hỏi: Vì sao các quốc gia cổ đại đều được hình thành trên lưu vực những
dòng sông lớn?
Trả lời: Đất ven sông là đất phù sa màu mỡ, mềm, xốp, dễ canh tác, cho
năng suất cao, nước tưới đầy đủ quanh năm thuận lợi cho việc trồng trọt,phát triển sản xuất, đảm bảo cuộc sống
BÀI 5: CÁC QUỐC GIA CỔ ĐẠI PHƯƠNG TÂY
Câu hỏi 1: Hãy nêu điều kiện tự nhiên của Hi Lap và Rô-ma? Có những
thuận lợi và khó khăn gì?
Trả lời: Điều kiện tự nhiên của Hi Lạp và Rô-ma có những thuận lợi và khó
- Khó khăn: Địa hình ở hai bán đảo Ban-căng và I-ta-li-a là vùng đồinúi vừa hiểm trở, đi lại khó khăn, vừa ít đất trồng trọt, chủ yếu là đất đồi vàcứng, vì thế chỉ thuận lợi cho việc trồng cây lưu niên như nho, cam, chanh, ôliu… Lúa mì ở Hi Lạp và Rô-ma phần lớn đều nhập từ bên ngoài
Câu hỏi 2: Em hãy so sánh địa vị của người nô lệ ở các nước cổ đại phương
Đông và người nô lệ ở các nước cổ đại phương Tây có gì giống và khácnhau?
Trả lời:
7
- Giống: Họ bị bóc lột thậm tệ Họ là tầng lớp thấp hèn nhất trong xã hội.
- Khác:
Trang 7+ Ở các nước cổ đại phương Đông, người nô lệ hầu hạ, phục dịch vua và quýtộc, không trực tiếp làm ra của cải, thân phận của họ không khác gì con vật.+ Ở các nước cổ đại phương Tây, người nô lệ là lực lượng sản xuất chínhtrong xã hội.Họ làm việc cực nhọc trong các trang trại, trong các xưởng thủcông, khuân vác hàng hóa.Họ được sử dụng trong mọi lĩnh vực kinh tế, xãhội và cả văn hóa.Họ chỉ được xem là “những công cụ biết nói” và là tài sảnriêng của chủ nô.Nô lệ không có quyền có gia đình và tài sản riêng.Chủ nô
có toàn quyền, kể cả giết nô lệ
BÀI 6: VĂN HÓA CỔ ĐẠI Câu hỏi: Nêu và mô tả một công trình nghệ thuật thời cổ đại mà em thích.
Trả lời: Em thích tác phẩm “Tượng lực sĩ ném đĩa” (Hi Lạp)
Đây là pho tượng tuyệt tác bằng đá hoa.Nghệ thuật điêu khắc đạt tới trình độhoàn mĩ, diễn tả cái đẹp hiện thực, (tượng thân mà lại là người) sinh động,(tư thế mềm mại) khỏe khoắn của thanh niên.Là kiệt tác mẫu mực nhất vềcái đẹp của điêu khắc Hi Lạp cổ điển, là chuẩn mực về điêu khắc cho nghệthuật phương Tây suốt hàng chục thế kỉ sau Nói lên tài năng, công sức laođộng và sự phát triển cao của trình độ trí tuệ con người thời đó khiến chongười đời sau vô cùng thán phục
BÀI 7: ÔN TẬP Câu hỏi: Em hãy rút ra những đánh giá về các thành tự văn hóa thời cổ đại?
Trả lời:
8
- Những di sản văn hóa cổ đại phong phú, đa dạng, sáng tạo và có giátrị thực tiễn đã nói lên được tài năng, sự lao động nghiêm túc với trình độcao của con người hồi đó, nó không chỉ có giá trị cho đến ngày nay
Trang 8- Văn hóa cổ đại đã để lại những kiệt tác khiến người đời sau vô cùngthán phục Thành tựu của nền văn hóa cổ đại còn đặt nền móng cho nhiềungành khoa học và đặt nền tảng cho sự phát triển của văn minh nhân loại saunày.
PHẦN HAI: LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ NGUỒN GỐC ĐẾN THẾ KỶ X BÀI 9: ĐỜI SỐNG CỦA NGƯỜI NGUYÊN THỦY TRÊN ĐẤT NƯỚC TA
Câu hỏi 1: Theo em, kỹ thuật mài đá (rìu mài) và đồ gốm ra đời có ý nghĩa
gì?
Trả lời:
- Kĩ thuật mài đá (rìu đá) và đồ gốm ra đời có ý nghĩa to lớn, chứng tỏtrình độ chế tác công cụ, đồ dùng của người nguyên thủy thời kì Hòa Bình –Bắc Sơn – Hạ Long ngày càng phong phú, đa dạng và tiến bộ Công cụ sảnxuất được cải tiến đã tác động đến sản xuất Họ biết trồng trọt và chăn nuôi.Con người đã tự tạo ra lương thực, thức ăn cần thiết
- Kĩ thuật mài đá (rìu đá) và làm đồ gốm ra đời là những phát minhquan trọng, vì đó là điểm xuất phát của mọi sự đổi mới sau này
Câu hỏi 2: Việc người nguyên thủy biết trồng trọt và chăn nuôi có ý nghĩa
gì?
Trả lời:Đây là những phát minh quan trọng của người nguyên thủy Từ công
cụ sản xuất đến việc phát minh ra trồng trọt và chăn nuôi có ý nghĩa to lớn,
9con người tự tạo ra được lương thực, thức ăn cần thiết để đảm bảo cuộc sốngcủa mình
Câu hỏi 3: Theo em, sự xuát hiện của những đồ trang sức nói trên có ý
nghĩa gì?
Trang 9Trả lời:Sự xuất hiện của những đồ trang sức nói lên rằng người nguyên thủy
đã biết làm đẹp cho minh Ngoài cuộc sống vật chất, họ đã nghĩ đến cuộcsống tinh thần
Câu hỏi 4: Tại sao người nguyên thủy lại chon cất người chế cẩn thận?
Trả lời: Trong quan hệ thị tộc, tình mẹ con, an hem ngày càng gắn bó Khi
một người mất đi, tình cảm thương tiếc của người sống đối với người chếđược biểu hiện ở chỗ chôn cất thi hài người chết chu đáo, cẩn thận
Câu hỏi 5: Theo em, việc người xưa chôn công cụ theo người chết có ý
nghĩa gì?
Trả lời:Việc người xưa chôn công cụ theo người chết vì người ta nghĩ rằng:
chết là chuyển sang một thế giới khác và con người vẫn phải lao động đểsống, vì thế cần phải có công cụ để sản xuất cho nên người xưa chôn công
cụ theo người chết
BÀI 10: NHỮNG CHUYỂN BIẾN TRONG ĐỜI SỐNG KINH TẾ Câu hỏi 1: Vì sao nghề đồ gốm phát triển tạo điều kiện phát minh ra thuật
luyện kim?
Trả lời:- Kim loại trong tự nhiên tồn tại chủ yếu ở dạng quặng, không như
đá Muốn có kim loại nguyên chất, phải biết lọc từ quặng Chính trong quátrình nung đồ gốm, con người đã phát hiện ra điều này Do đồng có nhiệt độnóng chảy thấp (8000C – 10000C), nên vào thời đó, đây là kim loại được
10phát hiện và sử dụng đầu tiên Hơn nữa, đồng thì không đẽo hay mài đượcnhư đá, vậy thì làm thế nào để có được công cụ đồng
- Nhờ nghề làm đồ gốm, người ta biết làm khuôn đúc bằng đất sét nung.Tiếp đó, nung chảy đồng, rót vào khuôn để tạo ra công cụ hay đồ dùng cầnthiết Thuật luyện kim đã được phát minh như vậy
Câu hỏi 2: Theo em, việc phát minh ra thuật luyện kim có ý nghĩa gì?
Trang 10Trả lời: Việc phát minh ra thuật luyện kim có ý nghĩa hết sức to lớn, không
chỉ đối với người thời đó mà còn đối với các thời đại sau này Nhờ thuậtluyện kim mà có được công cụ khá cứng, có thể thay thế đồ đá Đúc đượcnhiều loại hình công cụ, dụng cụ khác nhau.Hình thức công cụ đẹp hơn, chấtliệu bền hơn, mở ra con đường tìm nguyên liệu mới
Câu hỏi 3: Theo em, nghề nông trồng lúa nước ra đời có ý nghĩa gì?
Trả lời:Nghề nông trồng lúa nước ra đời có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối
với cuộc sống của con người Lúa gạo là nguồn lương thực chính của ngườiViệt chúng ta Con người cũng chủ động hơn trong trồng trọt và tích lũylương thực, từ đó người ta có thể định cư lâu dài, xây dựng xóm làng và tăngthêm các hoạt động giải trí vui chơi
BÀI 11: NHỮNG CHUYỂN BIẾN VỀ XÃ HỘI Câu hỏi 1: Em có nhận xét gì về việc đúc một đồ dùng bằng đồng hay làm
một bình đất nung so với việc làm một công cụ đá?
Trả lời: - Để có được một công cụ bằng đá, người ta chỉ cần lấy đá, ghè đeo
đá, mài đá theo hình dáng như ý muốn của mình
11Đồng thì không thể đẽo hay mài được như đá, muốn có được công cụ đồngngười ta phải lọc quặng, làm khuôn đúc (khuôn bằng đất sét), nung chảyđồng, rót vào khuôn để tạo ra công cụ hay đồ dùng cần thiết
- Để có được một bình đất nung, người ta phải tìm ra đất sét, tiếp đóphải nhào nặn, đưa vào nung cho khô cứng
Câu hỏi 2: Với sự phân công lao động sản xuất ngày càng phát triển, cuộc
sống của con người ngày càng ổn định xã hội có những thay đổi như thếnào?
Trang 11Trả lời: Khi sản xuất phát triển, cuộc sống ổn định hơn, dân số tăng lên trên
các đồng bừng ven sông lớn, hàng loạt làng bản (gọi là chiềng, chạ) hìnhthành Các làng bản ở vùng cao cũng nhiều hơn trước.Dần dần hình thànhcác cụm chiềng, chạ hay làng bản có quan hệ chặt chẽ với nhau được gọi là
bộ lạc
Câu hỏi 3: Em hiểu gì về nền văn hóa Đông Sơn?
Trả lời:- Đông Sơn là một vùng đất ven sông mã thuộc Thanh Hóa, nơi phát
hiện hàng loạt đồ đồng tiêu biểu cho một giai đoạn phát triển cao của ngườinguyên thủy thời đó, do đó được dùng để gọi chung nền văn hóa đồng thau ởBắc Việt Nam chúng ta
- Đây là nền văn hóa đã tạo ra những công cụ, vũ khí bằng đồng, đồđồng gần như thay thế đồ đá (như lưỡi cày, lưỡi rìu, mũi giáo, mũi tên…)góp phần tạo nên bước chuyển biến trong xã hội nước ta lúc bấy giờ
BÀI 12: NƯỚC VĂN LANG Câu hỏi 1: Theo em, truyện Sơn Tinh – Thủy Tinh nói lên hoạt động gì của
nhân dân hồi đó?
12
Trả lời: Truyện Sơn Tinh – Thủy Tinh nói về hoạt động chống lũ lụt, bảo vệ
sản xuất nông nghiệp, còn thể hiện sự đoàn kết của nhân dân Lạc Việt trongviệc chống lại thiên nhiên để bảo vệ cuộc sống của mình
Câu hỏi 2: Theo em, truyện Thánh Gióng nói lên hoạt động gì của cư dân
Lạc Việt thời kì đó?
Trả lời:Truyện Thánh Gióng chứng tỏ rằng trong xã hội đã có sự tranh chấp,
xung đột Truyện nói lên ý thức tự vệ chống xâm lược của cư dân Lạc Việtthời kì đó
Trang 12Câu hỏi 3: Em có biết ngày giỗ tổ Hùng Vương hằng năm là ngày nào? Em
hãy đọc hai câu thơ nói lên ngày giỗ tổ vua Hùng
Trả lời: Hằng năm, ngày giỗ tổ Hùng Vương là ngày mồng 10 tháng 3.
“Dù ai đi ngược về xuôiNhớ ngày giỗ tổ mồng mười tháng ba”
Câu hỏi 4: Các vua Hùng đã có công lao gì đất nước ta? Bác Hồ đã căn dặn
chúng ta như thế nào nhân dịp Bác về thăm đền Hùng Phú Thọ?
Trả lời:Các vua Hùng đã có công dựng nước Văn Lang, nhà nước đầu tiên
của người Lạc Việt
+ Trung ương do vua Hùng đứng đầu, có Lạc hầu, Lạc tướng giúp.+ Bộ lạc
do Lạc tướng đứng đầu.+ Làng bản (hay chiềng, chạ) do Bồ chính đứng đầu
- Nhà nước chưa có quân đội, chưa có luật pháp
- Nhà nước Văn Lang tuy đơn giản nhưng đã là tổ chức chính quyền caiquản nhà nước