Đối với học sinh dân tộc thiểu số, việc giúp học sinh làm được một bài văn miêu tả dạng tả cảnh sẽ góp phần nâng cao năng lực cảm thụ văn học cho học sinh, giúp các em khám phá được cái
Trang 1CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
BÁO CÁO
TÓM TẮT NỘI DUNG, BẢN CHẤT, HIỆU QUẢ SÁNG KIẾN
Tên sáng kiến: Một số phương pháp rèn kĩ năng làm bài văn tả cảnh cho học
sinh lớp 5 vùng dân tộc”.
Tên cá nhân thực hiện: Tô Kim Nhung
Thời gian đã được triển khai thực hiện Từ 9/2013 đến 3/2014
1 Sự cần thiết, mục đích của việc thực hiện sáng kiến:
Tiếng Việt là tiếng phổ thông của dân tộc Việt Nam Trong nhà trường Tiểu học, môn học này là đối tượng mà học sinh cần chiếm lĩnh Tiếng Việt còn là công
cụ cho các môn học khác Môn Tiếng Việt có nhiệm vụ hình thành và phát triển cho học sinh kĩ năng nghe, nói, đọc, viết để học tập và giao tiếp trong môi xã hội, góp phần rèn luyện các thao tác tư duy Học Tiếng Việt học sinh còn được bồi dưỡng tình yêu thiên nhiên, yêu đất nước con người, hình thành thói quen giữ gìn
sự trong sáng của Tiếng Việt, góp phần hình thành nhân cách con người Việt Nam
xã hội chủ nghĩa
Trong chương trình Tiểu học mới, môn Tiếng Việt được chia thành các phân môn, mỗi phân môn có nhiệm vụ rèn cho học sinh một số kĩ năng nhất định Phân môn tập làm văn là phân môn mang tính tổng hợp cao nhất.Đó là rèn cho học sinh
cả bốn kĩ năng (nghe, nói, đọc, viết) trong đó chú trọng vào các kĩ năng nghe, nói
và viết Đối với phân môn này học sinh phải được trình bày và rèn luyện năng lực trình bày văn bản(nói và viết) ở nhiều thể loại khác nhau
Trong phân môn tập làm văn ở lớp 5 được chia thành các dạng: Văn miêu tả (trong đó văn tả cảnh chiếm phần lớn 14 tiết ở kì I, 7 tiết ở kì II), văn tả người 13 tiết, các loại văn bản khác 26 tiết Với học sinh lớp 5, việc rèn kĩ năng làm văn miêu tả dạng tả cảnh là rất cần thiết Học tốt văn miêu tả nói chung dạng tả cảnh nói riêng sẽ là điều kiện thuận lợi để học sinh học tốt các môn học khác ở Tiểu học
Trang 2và lên lớp trên Đối với học sinh dân tộc thiểu số, việc giúp học sinh làm được một bài văn miêu tả dạng tả cảnh sẽ góp phần nâng cao năng lực cảm thụ văn học cho học sinh, giúp các em khám phá được cái hay, cái đẹp qua việc xây dựng văn bản Qua thực tế nhiều năm giảng dạy học sinh lớp 5 ( học sinh là dân tộc Thái) ở trường Tiểu học Nà Sáy tôi nhận thấy phân môn tập làm văn đặc biệt là dạng văn
tả cảnh đối với các em là một môn khó, vốn Tiếng Việt của các em còn hạn chế, các em viết câu từ không rõ nghĩa, câu văn lủng củng, Sự liên kết câu còn lỏng lẻo giữa các phần trong bài, việc đưa các hình ảnh so sánh, nghệ thuật nhân hóa vào bài văn tả cảnh rất ít Vì thế mà bài văn của các em thường sơ sài không hay, thiếu cảm xúc Trước thực tế trên, là một giáo viên nhiều năm dạy vùng dân tộc tôi đã
mạnh dạn nghiên cứu đề tài “Một số phương pháp rèn kĩ năng làm bài văn tả cảnh cho học sinh lớp 5 vùng dân tộc”, với mong muốn giúp các em có kĩ năng
viết được bài văn tả cảnh và hứng thú, hăng say học tập trong tiết tập làm văn, đặc biệt ở dạng văn tả cảnh
2 Phạm vi triển khai thực hiện:
* Phạm vi:
Chương trình sách giáo Tiếng Việt lớp 5, các bài văn miêu tả dạng văn tả
cảnh theo chương trình Chuẩn kiến thức kĩ năng và những phương pháp dùng để giảng dạy văn tả cảnh
* Đối tượng:
Học sinh lớp 5A2 Trường tiểu học Nà Sáy - Tuần Giáo - Điện Biên
2.1 Mục đích nghiên cứu
Phương pháp tích cực hóa hoạt động của học sinh Nâng cao hiệu quả của
việc dạy môn tập làm văn phần miêu tả dạng văn tả cảnh
Phân môn tập làm văn, vận dụng các hiểu biết và kỹ năng để viết tốt một bài văn tả cảnh Mục đích là rèn luyện cho học sinh các kỹ năng sản sinh văn bản (nói
và viết) Nhờ vậy mà Tiếng Việt không chỉ là một hệ thống cấu trúc được xem xét từng phần, từng mặt qua từng phân môn mà trở thành một công cụ sinh động trong quá trình giao tiếp, tư duy, học tập
Trang 3Bồi dưỡng, vun đắp tình yêu Tiếng Việt, biết giữ gìn sự trong sáng, giàu đẹp của tiếng Việt, góp phần hình thành nhân cách của con người Việt Nam
2.2 Kết quả, hiệu quả mang lại khi nghiên cứu
Trong qúa trình dạy học bản thân tôi đã tìm hiểu nội dung chương trình và phương pháp giảng dạy môn tập làm văn lớp 5, dạng bài văn tả cảnh Tìm hiểu những kỹ năng cơ bản cần trang bị để phục vụ việc học tập dạng văn tả cảnh lớp5 Vận dụng phương pháp dạy học phù hợp với đối tượng học sinh để giảng dạy một cách hiệu quả Nhằm phát huy tính sáng tạo, sự hứng thú trong việc làm văn
tả cảnh của học sinh
3 Mô tả sáng kiến
3.1 Cơ sở lí luận.
Môn Tiếng Việt ở trường phổ thông có nhiệm vụ hoàn thành năng lực hoạt động ngôn ngữ cho học sinh Năng lực hoạt động ngôn ngữ được thể hiện trong 4 dạng hoạt động, tương ứng với bốn kỹ năng: nghe, nói, đọc, viết
Đặc biệt trong môn tập làm văn: mở rộng vốn sống, rèn luyện tư duy, bồi dưỡng tâm hồn, cảm xúc thẩm mỹ, hình thành nhân cách cho học sinh
Văn miêu tả, quan sát đối tượng tìm lí lẽ và dẫn chứng để thuyết trình, tranh luận… góp phần phát triển năng lực phân tích, tổng hợp, phân loại học sinh Tư duy hình tượng của trẻ cũng được rèn luyện phát triển nhờ các biện pháp so sánh, nhân hóa… khi miêu tả
Phân môn tập làm văn trong chương trình lớp 5 gồm các kiến thức:
Văn miêu tả: + Tả cảnh
+ Tả người
Các loại văn bản khác: + Báo cáo thống kê
+ Đơn
+ Thuyết trình tranh luận
+ Biên bản…
Trong đó dạng văn tả cảnh khá trọng tâm và quan trọng trong chương trình tập làm văn lớp 5 Bởi văn tả cảnh vẽ ra các sự vật, sự việc, hiện tượng,…bằng ngôn ngữ một cách sinh động, cụ thể Văn tả cảnh giúp người đọc nhìn rõ chúng,
Trang 4tưởng như mình đang “xem tận mắt, bắt tận tay” chỉ qua ngôn ngữ viết Tuy nhiên hình ảnh một cánh đồng, một dòng sông…do văn tả cảnh tạo nên không phải là một bức ảnh chụp lại, sao chép lại một cách vụng về, mà nó là sự cảm thụ tinh tế, những rung động sâu sắc của người viết đã thu lượm được khi quan sát cuộc sống
mà chỉ có nhờ văn tả cảnh mới ghi lại được Muốn viết được một bài văn hay, giàu cảm xúc đòi hỏi người học phải có kĩ năng quan sát, tâm hồn dung động trước những cảnh đẹp, đặc biệt là phải biết sắp xếp trình tự, chọn lọc những chi tiết, hình ảnh tiêu biểu để đưa vào bài văn Làm thế nào để học sinh lĩnh hội được những yêu cầu trên, đó chính là nhờ sự hướng dẫn, truyền thụ của giáo viên trong quá trình lên lớp Ngoài sự hiểu biết còn đòi hỏi những kinh nghiệm mà người giáo viên tích lũy được trong quá trình giảng dạy để hướng dẫn học sinh mới có thể đạt kết quả tốt
3.2 Cơ sở pháp lý:
Căn cứ vào thông tư 41/2010/TT – BGDĐT NGÀY 30/12/2010 của bộ giáo dục
và đào tạo V/v “Ban hành điều lệ trường tiểu học”
Căn cứ vào luật giáo dục của Quốc hội nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
số 38/2005/QH 11 ngày 14/6/2005
Theo mục 2 điều 27 – Luật giáo dục: “Mục tiêu giáo dục phổ thông là giúp học
sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân, chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc số lao động, tham gia xây dựng bảo vệ Tổ Quốc”.
Căn cứ vào bộ sách chuẩn kiến thức kĩ năng cấp tiểu học.
3.2 Thực trạng chung của nhà trường.
* Thuận lợi:
Nhà trường được sự quan tâm của các cấp, các ngành, chính quyền địa phương và các bậc phụ huynh học sinh Ban giám hiệu nhà trường năng nổ nhiệt tình, sáng tạo luôn chỉ đạo sát sao việc day - học của giáo viên và học sinh
Trang 5Giáo viên luôn nhiệt tình giảng dạy, yêu nghề mến trẻ, quan tâm tới mọi đối tượng học sinh đặc biệt là học sinh có hoàn cảnh khó khăn, học sinh yếu và những
em có năng khiếu về viết văn
Về học sinh: nhìn chung các em đều ngoan, đã có ý thức vươn lên trong học tập Các em đều đi học đầy đủ, đúng giờ
Bên cạnh những thuận lợi trên nhà trường còn gặp phải không ít khó khăn
* Khó khăn:
Nhà trường đóng trên địa bàn xã đặc biệt khó khăn, mặt bằng dân trí thấp, hoàn cảnh kinh tế gia đình của học sinh còn nhiều khó khăn, một số phụ huỳnh học sinh chưa thực sự quan tâm đến việc học của con em mình hoặc một số phụ huynh trình độ còn hạn chế dẫn đến học sinh chưa có nhiều kiến thức tự viết văn
ở nhà
100% học sinh của nhà trường là dân tộc thiểu số, vốn Tiếng Việt còn hạn chế vốn từ còn ít Phong tục tập quán còn lạc hậu, một số học sinh chưa ý thức được việc học tập của mình vì vậy chất lượng học tập của học sinh chưa cao
3.3 Thực trạng của lớp.
Năm học 2013 - 2014 tôi được nhà trường phân công chủ nhiệm lớp 5A2 Lớp có 17 học sinh trong đó: Nam 6 em, nữ 11 em
Phần lớn các em ở bản Nà sáy II, Nà Sáy III chỉ có 3 em ở bản Ta Láo, vì vậy mà việc đi học của các em không có gì khó khăn trong việc đi lại, các em đi học đều Tuy nhiên như đã nói ở phần trên, chất lượng học tập của các em chưa cao ở tất cả các môn đặc biệt là hai môn toán và Tiếng Việt trong đó phân môn tập làm văn trong môn Tiếng Việt là môn học mà các em gặp khó khăn hơn cả
Sau một thời gian nhận lớp, qua thực tế giảng dạy tôi nhận thấy:
Các em gặp rất nhiều khó khăn trong việc học các phân môn tập làm văn của môn Tiếng Việt, đặc biệt là tập làm văn dạng văn tả cảnh.(do hạn chế về ngôn ngữ, một phần nữa là do các em ít được tiếp xúc với các thông tin, ít đọc sách báo, ít giao tiếp tiếng phổ thông ) Trong một tiết học, để viết được một câu văn hoàn chỉnh đối với các em là rất lâu và phải có sự gợi ý của giáo viên Nếu để các
em tự viết thì câu văn đó thiếu rất nhiều yếu tố VD như thiếu bộ phận chủ ngữ
Trang 6hoặc vị ngữ, thiếu hình ảnh so sánh, nhân hóa, đối với việc viết một bài văn thì mất rất nhiều thời gian và bài văn đó rất sơ sài, không có sự liên kết giữa các phần trong một bài văn Các em nghĩ như thế nào, viết như thế,(không biết trau chuốt câu từ) thường dùng nhiều từ lặp lại Đặc biệt bài văn không có cảm xúc của người viết
* Kết quả khảo sát lần 1
Tôi đã khảo sát kĩ năng viết văn của học sinh 5A 2 và thu được kết quả như sau:
Sĩ số
Bài văn hoàn
chỉnh Câu văn có
đầy đủ thành phần
chủ ngữ, vị ngữ,
trong câu văn có sử
dụng nghệ thuật so
sánh, biện pháp
nhân hóa
Bài văn hoàn chỉnh Câu văn có đầy đủ thành phần chủ ngữ, vị ngữ
Trong bài văn có sử dụng hình ảnh so sánh, biện pháp nhân hóa nhưng còn hạn chế
Bài tương đối hoàn chỉnh, câu văn không đủ thành phần Trong bài văn không có hình ảnh so sánh, biện pháp nhân hóa
17 em 1em = 5,88%
2 em = 11,8 %
14em = 82,4%
Từ thực trạng trên, để các em học sinh dân tộc biết viết một bài văn tả cảnh cách dùng từ hay, giàu cảm xúc, giúp các em học sinh có hứng thú trong học môn tập làm văn dạng văn tả cảnh, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường, với một số kinh nghiệm mà bản thân tôi đã tích lũy được trong quá trình công tác và học hỏi đồng nghiệp, tôi đã áp dụng vào giảng dạy với các biện pháp
cụ thể như sau:
* Các giải pháp đó tiến hành để giải quyết vấn đề
Để giúp học sinh học tốt, người giáo viên phải nghiên cứu nội dung chương trình sách giáo khoa, sách giáo viên, các tài liệu tham khảo liên quan đến việc dạy học phân môn tập làm văn lớp 5
Trang 7Lựa chọn các phương pháp, hình thức tổ chức dạy học phù hợp nhất đối với học sinh dân tộc nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo và sự hứng thú cho học sinh khi học phân môn tập làm văn.( quan sát tranh ảnh, đi quan sát thực tế cảnh thật có ở xung quanh trường, cánh đồng ở địa phương)
Quan tâm đến mọi đối tượng học sinh trong lớp: Đối với học sinh yếu thì hướng dẫn, giúp đỡ các em làm từ yêu cầu thấp đến yêu cầu cao Đối với học sinh giỏi thì bồi dưỡng, vun đắp để các em có thêm nhiều vốn hiểu biết, nâng cao kĩ năng miêu tả Kết hợp với các môn học khác, cung cấp thêm vốn từ cho học sinh; như môn Luyện từ và câu( trong tiết mở rộng vốn từ), giúp học sinh hiểu một số
từ ngữ mà các em chưa nắm được, đồng thời hướng cho các em biết sử dụng các
từ ngữ đó vào viết văn(với điều kiện phải phù hợp văn cảnh) Kết hợp, giáo dục các em học tập cách tả của một số bài văn được học trong các tiết tập đọc mà các
em được tìm hiểu:
VD : bài “Quang cảnh làng mạc ngày mùa; sắc màu em yêu, …”
Cách tác giả quan sát, sử dụng câu từ, nghệ thuật để làm cho bài việt được hay, giàu cảm xúc( nhấn mạnh là cách lựa chọn những chi tiết và hình ảnh tiêu biểu, đẹp nhất để viết)
Đối với học sinh dân tộc ở địa bàn nơi tôi đang công tác, vốn ngôn ngữ của
các em còn hạn chế, đặc biệt là các em chưa biết cách trau chuốt, gọt giũa lời văn, câu văn được bóng bẩy mang tính nghệ thuật, mà đa số các em nghĩ sao viết vậy, cộng với việc ít đọc sách, đọc báo, ít tham khảo các bài văn hay, câu chuyện hay,
bổ ích ở sách báo làm cho các em gặp nhiều khó khăn khi làm bài văn tả cảnh Cho nên giáo viên cần kết hợp với các phân môn trong môn Tiếng Việt nhất là môn Luyện từ và câu cung cấp thêm cho học sinh, uốn nắn cho các em cách dùng từ, đặt câu, hướng cho các em từ “ngôn ngữ tự nhiên” thành “ngôn ngữ nghệ thuật” Tôi luôn tìm hiểu về phong tục tập quán cũng như học tiếng mẹ đẻ của các
em, bởi điều này đem lại thuận lợi cho giáo viên khi giao tiếp với các em, trong khi giảng dạy có những từ, những hình ảnh mà các em không sao diễn tả được bằng tiếng phổ thông thì giáo viên có thể thông qua hiểu biết về tiếng dân tộc của mình
Trang 8để diễn tả giúp các em tích lũy thêm vốn từ cho bản thân và áp dụng vào viết văn Công việc này tôi làm thường xuyên và làm ngay từ đầu năm học
Để viết tốt bài văn tả cảnh, giáo viên phải cho học sinh thực hiện qua các bước sau:
Tìm hiểu cấu tạo của bài văn tả cảnh
Phân tích văn bản mẫu
Quan sát, lập dàn ý chi tiết
Viết bài văn hoàn chỉnh
Học tập rút kinh nghiệm qua giờ trả bài
Bên cạnh những yếu tố nói trên, để chất lượng viết bài văn tả cảnh đạt kết quả tốt thì việc đầu tiên giáo viên phải làm đó là:
* Khảo sát phân loại đối tượng học sinh để nắm chắc từng đối tượng học sinh, học sinh năng khiếu, học sinh trung bình, học sinh yếu Từ đó giáo viên đề ra kế hoạch dạy học phù hợp, có những biện pháp nhằm, phát triển năng lực học văn của học sinh có năng khiếu Đồng thời, giáo viên cũng có biện pháp phù hợp giúp học sinh yếu biết làm văn tả cảnh, vận dụng làm được một bài văn hoàn chỉnh
* Rèn kĩ năng quan sát cho học sinh có kĩ năng quan sát là một yếu tố quan trọng góp phần làm nên một bài văn tả cảnh Quan sát theo trình tự từ xa đến gần, từ trong ra ngoài, từ tổng quát đến cụ thể VD khi quan sát cánh đồng lúa; nhìn từ xa cánh đồng như một tấm thảm rộng lớn, xanh mát mắt…nhìn kĩ những cây lúa còn đọng những giọt sương long lanh trên lá…Có thể hướng dẫn học sinh quan sát theo hình thức quan sát trực tiếp(sân trường), quan sát ở nhà, ghi chép( quan sát cánh đồng lúa), quan sát qua tranh ảnh, phim( cảnh biển buổi sáng,….) khi quan sát ta chọn những thời điểm mà cảnh thể hiện đầy đủ nhất, hoặc rõ nét nhất Phải chọn các hình ảnh tiêu biểu nhất, nổi bật nhất để khi viết bài văn được hay
* Giáo viên đặt những câu hỏi gợi mở cho học sinh để tìm những hình ảnh, ý, từ, câu văn hay ghi chép lại để lập dàn bài
VD: Cho học sinh quan sát cánh đồng lúa Giáo viên đưa ra các câu hỏi:
- Các em thấy bầu trời như thế nào? ( Bầu trời trong xanh, cao vút )
Trang 9- Quang cảnh ra sao? ( Quang cảnh đồng lúa rất mát mẻ )
- Đồng lúa có đặc điểm gì? ( Đồng lúa rộng mênh mông, xanh mát, chải dài )
* Hướng dẫn các em nên quan sát vào buổi sáng vì lúc đó màu xanh của lúa, cùng với những giọt sương còn đọng lại trên những lá lúa, tạo cho ta một màu xanh mát Những hình ảnh đó sẽ làm cho bài văn sinh động Sau đây là hình ảnh cụ thể giáo viên cùng học sinh đi thực tế tại cánh đồng lúa ở bản Nà Sáy I
Giáo viên cho học sinh quan sát cánh đồng lúa ở bản Nà Sáy I
Tả cảnh đẹp của núi rừng, ta lại nên quan sát vào buổi chiều, vì buổi chiều cây cối được nhìn rõ nét hơn, những cánh rừng bạt ngàn, xanh mướt được trải
Trang 10rộng dưới tầm mắt, từ đó ta mới thầy hết sự hùng vĩ của núi rừng Khi quan sát giáo viên nên hướng dẫn học sinh biết chọn những nét nổi bật của rừng; như màu xanh của rừng, những dãy núi đứng san sát như những chiếc bát úp,… Rừng như những lớp áo bao bọc con người nhỏ bé Lồng ghép luôn ý thức bảo vệ rừng vì chính rừng đã bảo vệ cuộc sống của chúng ta
Cô giáo đang hướng dẫn học sinh quan sát thực tế để viết bài
Việc cho học sinh quan sát cảnh các em được tận mắt nhìn thấy sẽ giúp các
em cảm nhận được cái đẹp một cách chân thực nhất Đồng thời các em rất hứng thú, từ đó các em càng thêm tự hào về quê hương đất nước của mình Khi quan sát
ở ngoài thực tế, giáo viên hướng dẫn học sinh cả phần ghi chép(những gì mà các
em quan sát được), giúp đỡ các em cách sắp xếp nếu như các em gặp lúng túng để
có thể các em ghi được trình tự quan sát thích hợp nhất Giáo viên nên khuyến khích học sinh sử dụng biện pháp so sánh, nghệ thuật nhân hóa trong quá trình ghi chép để khi viết bài, bài văn thêm sinh động Muốn học sinh làm được điều này thì giáo viên chỉ ra được tác dụng của nó trong những văn bản mẫu mà các em được tìm hiểu Từ đó các em thấy rằng một bài văn hay là một bài văn có sử dụng hình ảnh so sánh, nghệ thuật nhân hóa
Bên cạnh đó giáo viên thường xuyên sử dụng đồ dùng dạy học như tranh ảnh cho những cảnh không có điều kiện quan sát ngoài thực tế Như đối với học