PHƯƠNG PHÁP SƯ PHẠM TÍCH CỰC, Phương phỏp dạy học theo cỏch trỡnh bày những chủ đề dạy học như là những vấn đề phải giải quyết, cú cung cấp cho người học tất cả cỏc thụng tin và phương t
Trang 1Suy nghĩ về dạy học tớch cực núi chung và trong mụn
Ngữ văn
Lê Thị Thu Hằng LL&PPDHV- K17 - ĐHSPHN
1. D ạy h ọc gi ỏo đi ều v à d ạy h ọc t ớch c ực
- Giáo điều hiểu theo nghĩa hẹp là:
+ luận điểm cơ bản của một tụn giỏo, được cỏc tớn đồ tin theo một cỏch tuyệt đối
tam cương, ngũ thường là giỏo điều của đạo nho
[ + luận điểm được cụng nhận mà khụng chứng minh, coi là chõn lớ bất di bất dịch
Dạy học giáo điều là lối dạy thầy cứ giảng thao thao bất tuyệt, học trũ cứ cặm cụi ghi chộp để rồi khụng nhớ được gỡ Trò nghiễm nhiên công nhận những gì thầy nói, không phản bác (vì
có phản bác cũng chẳng đợc), không tranh luận, coi nh chân lí và chỉ có nhiệm vụ học thuộc lòng tất cả
Trong hình thức này, thầy là trung tâm, chỉ có hai điều cần quan tâm nhất: nội dung kiến thức và vai trò của GV HS đợc coi là những cái bình chứa ngoan ngoãn, “vểnh cái tai” mà hứng lấy những “mật ngọt” từ lời thầy
Trang 2Lời thầy “ngọt” có tác dụng nh thế nào thì xin nói sau song cái sự sáng tạo của HS cũng đành để trong tủ kính kinh viện mà chẳng bao giờ nhìn thấy ngoài đời thực cả
- Dạy học tích cực khác với hình thức trên
Tích cực nghĩa là: Dựng hết sức mỡnh để làm
PHƯƠNG PHÁP (SƯ PHẠM) TÍCH CỰC, Phương phỏp dạy
học theo cỏch trỡnh bày những chủ đề dạy học như là những vấn
đề phải giải quyết, cú cung cấp cho người học tất cả cỏc thụng tin
và phương tiện cần thiết để giải quyết vấn đề PP này đặt người học vào những điều kiện để khỏm phỏ, tỡm ra kết quả
Trong PP này vai trũ người thầy chủ yếu là giỳp người học tự tỡm
ra những giải phỏp hơn là những lời giải đỏp cú sẵn.”
Như vậy, theo định nghĩa này, chỳng em dạy thế nào thỡ dạy, nhưng khụng được cung cấp kiến thức cho HS lĩnh hội mà chỉ đưa
ra vấn đề, những thụng tin và phương tiện cần thiết để cho HS tự khỏm phỏ lấy kiến thức Núi khỏc đi chỳng em khụng làm vai trũ thủ đầu quõn nấu sẵn thức ăn cho trũ xơi, mà chỳng em chỉ việc
đi chợ mua đồ rồi hướng dẫn cỏc trũ tự chế biến và nấu lấy cỏc
Đú là núi nụm na, cũn theo tài liệu NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỔI MỚI GD PHỔ THễNG của Bộ, thỡ PPDH tớch cực cú 4 đặc
1)Dạy và học thụng qua tổ chức cỏc hoạt động tớch cực của HS 2)Dạy và học chỳ trọng rốn luyện PP tự học 3)Tăng cường học tập cỏ thể , phối hợp với học tập hợp tỏc 4)Kết hợp đỏnh giỏ của thầy với tự đỏnh giỏ của trũ.
Bảng so sánh hình thức dạy học thụ động và dạy học có tính tích cực
Dạy học thụ động Dạy học tích cực
Trang 31.GV truyền kiến thức 1.GV tổ chức, hớng dẫn HS lĩnh hội 2.GV độc thoại, phát vấn 2.Đối thoại GV - HS, HS – HS 3.GV áp đặt kiến thức có
sẵn
3.HS hợp tác với GV khẳng định kiến thức HS tìm ra
4.HS thụ động nhận thức 4.HS tự mình tìm kiến thức bằng
hoạt động của mình 5.HS học thuộc lòng 5.HS học cách học, cách sống, cách
giải quyết vấn đề 6.GV độc quyền đánh giá 6.HS tự đánh giá, tự điều chỉnh làm
cơ sở cho GV cho điểm
Bảng : Phối hợp hoạt động dạy và học
Cung cấp thông tin then chốt, cơ
bản, kết luận đúng…
Nghe, thông hiểu, hợp tác với
GV -Xây dựng, giao bài tập, tình
huống học tập
-Hớng dẫn HS phơng pháp học
tập, nghiên cứu, tìm tòi kiến
thức, thảo luận, tranh luận, đóng
vai, vận dụng tri thức
-Phối hợp, thu hút sự hợp tác
của HS trong việc khẳng định,
rút ra những kết luận về nội
dung dạy học
- Tự học, tự nghiên cứu
- Tranh luận, thảo luận nhóm
- Phát huy vốn tri thức sẵn có
và hợp tác với GV trong một số vấn đề học tập
-Giải đáp thắc mắc
- Bổ sung phơng pháp, kiến
thức,rèn luyện kĩ năng
- Nêu thắc mắc học tập
- Bổ sung, sữa chữa, hoàn thiện,
hệ thống hoá kiến thức
Từ những luận điểm trên, tôi nghĩ tới thực trạng dạy Văn của nớc
ta Một thời, ta mang t duy lạc hậu, kìm hãm sự phát triển của đất nớc cũng nh dạy học Văn Đó là tư duy giỏo dục kiểu "bao cấp”,
Trang 4“dự ỏn" là kiểu tư duy chắp vỏ", "vay mượn" đó bào mũn cỏ tớnh, khụng thể hiện rừ chủ thể tư duy, tư duy thụ động đối phú, thiếu hẳn tớnh độc lập, sỏng tạo Giờ, ta phải thay đổi theo hớng học sinh
đợc quyền tiếp cận với văn bản, đợc bày tỏ ý kiến riêng theo suy nghĩ của mình Giáo viên phải tạo điều kiện để học sinh có sản phẩm tinh thần riêng khi tiếp cận tác phẩm và có thể bày tỏ những suy nghĩ, đánh giá riêng về tác phẩm
Hớng thay đổi là chú ý tới hoạt động học tập tích cực, chủ động, chống lại thói quen học tập thụ
động của học sinh Đổi mới nội dung và hình thức hoạt động của giáo viên và học sinh, đổi mới hình thức tổ chức dạy học, đổi mới hình thức tơng tác xã hội trong dạy học
dài, có nhiều cấp độ Nó vừa mang tính chủ quan Tiếp nhận Văn sẽ trở thành gánh nặng do việc học sinh không hề có cảm xúc gì, kiến thức
có đợc là do học thuộc Để tránh tình trạng này, giáo viên nên để học sinh có thời gian cảm thụ riêng, định hớng, khuyến khích học sinh suy nghĩ
Một trong những phơng pháp đang đợc phổ biến hiện nay là dạy đọc hiểu Dạy cần chỳ trọng hỡnh thành cho HS cỏch đọc cú phương phỏp, phỏt huy năng lực cảm thụ thẩm mĩ trực tiếp, khờu gợi tưởng tượng tỏi hiện và tưởng tượng sỏng tạo, liờn tưởng hỡnh tượng và liờn tưởng ý niệm, bồi dưỡng năng lực cảm thụ tinh tế, nhanh nhạy, phỏt triển năng lực tư duy, cắt nghĩa, khỏi quỏt, trỏnh suy diễn mỏy múc tuỳ tiện, xuyờn tạc dung tục, mụ phỏng sỏo mũn hời hợt, thiếu màu sắc chủ quan, cỏ tớnh sỏng tạo
Cách thức tiếp theo là tổ chức HS tự đọc ở nhà Tổ chức cho HS
tự đọc ở nhà là “tạo tiền đề cho việc cảm thụ ở trờn lớp”, gúp phần hỡnh thành những cảm xỳc, ấn tượng của HS trong giờ đọc hiểu trờn lớp ; tự đọc ở nhà là bước “ tập dượt cho sự cảm thụ trờn lớp được sõu sắc hơn” Trong giờ lờn lớp, trờn cơ sở những ấn tượng, cảm xỳc hỡnh thành được trong quỏ trỡnh tự đọc ở nhà của HS, GV
“khơi sõu phỏt triển những ấn tượng đỳng đắn và loại trừ đi những
Trang 5cảm xỳc và suy nghĩ ban đầu cũn chủ quan lệch lạc về TP, về tỏc giả hay về một nhõn vật, một chi tiết trong TP”
Ngoài ra cũn cú dạy học theo nhúm Dạy học hợp tỏc theo nhúm ( DHHTTN) là một PPDH cụ thể trong nhúm cỏc PPDH tớch cực, thể hiện định hướng tăng cường sự tương tỏc trong học tập của học sinh DHHTTN đang trở thành một PPDH hiệu quả được sử dụng ngày càng rộng rói Một lớp học được chia nhúm ngay từ đầu năm học
theo vị trớ chỗ ngồi
Cỏc nhúm chuẩn bị
soạn bài kỹ trước khi
đến lớp theo cỏc cõu
soạn thờm những cõu
hỏi liờn quan đến bài
học
Chia thành nhúm nhỏ (6 HS/ nhúm)
Phõn cụng mỗi nhúm phụ trỏch chớnh một phần bài học
Mỗi nhúm phõn cụng 1-2 HS của nhúm phụ trỏch chớnh trong từng tiết học
Cú hỡnh thức khuyến khớch, khen ngợi những nhúm thực hiện tốt
Coi học sinh là bạn đọc tức là yêu cầu cao với các em, buộc các
em phải làm việc độc lập với tác phẩm một cách chủ động Từ
đó,các em nắm đợc phơng pháp phân tích tác phẩm, rèn luyện kĩ năng nghe nói đọc viết của mình
Coi học sinh là bạn đọc tức là giúp các em phát huy vai trò chủ thể nhận thức, khả năng tự lực, chủ động tham gia vào quá trình giao tiếp Các em phải tham gia quá trình đồng sáng tạo với tác giả
và giải quyết đợc những mâu thuẫn giữa việc lĩnh hội tác phẩm mang tính chủ quan với việc lĩnh hội khách quan, có định hớng của nhà trờng Các em phải biết đa tác phẩm vào những văn cảnh mới, quan hệ mới, từ đó phát hiện ra ý nghĩa giáo dục của tác phẩm với bản thân và thoả mãn nhu cầu đợc thởng thức nghệ thuật
Tiếp đến là cách ra đề của môn học Xin trích dẫn ý kiến từ báo Tiền phong điện tử: : “Cỏch ra đề vẫn cũn đơn điệu, rập khuụn, mỏy múc, thường giống y chang những cõu hỏi, đề bài
Trang 6đó cú sẵn trong tài liệu, cỏc loại sỏch văn mẫu vốn quen thuộc với từng thớ sinh Trong thực tế giảng dạy tại nhà trường THPT, khi ra những dạng đề bài tự do, đề bài nghị luận xó hội, chớnh trị, cỏc em hứng thỳ, thớch làm hơn cỏc dạng đề bài về nghị luận văn học Khụng cú lớ do gỡ để thớ sinh của chỳng ta cứ phải gồng mỡnh lờn nhai
đi nhai lại (như bũ nhai cỏ) mói những đề kiểm tra, thi của thầy cụ, của cỏc bỏc ở Sở, Bộ giỏo dục đào tạo vốn đơn điệu, gũ bú, rập khuụn, cú sẵn ở tài liệu, sỏch văn mẫu này, nọ Cần phỏt huy được
tư duy, sỏng tạo của thớ sinh, chưa cú những đề tài mở, tự do hoặc tổng hợp để cỏc em thoải mỏi thể hiện chớnh kiến, khả năng ý tưởng của mỡnh.”
2 Tại sao nói lịch sử t tởng dạy học hiện đại là lịch sử thắng thế của t tởng nhân văn và dân chủ?
- Dân chủ là: bảo đảm quyền đợc làm chủ cho nhân dân
Nhân văn là: sự thơng yêu và tôn trọng con ngời
- Trớc, t tởng dạy học mang tính giáo điều Nó làm mất đi quyền
tự do của con ngời
Nhng đứng trớc sự thay đổi của xã hội với sự dân chủ hoá, dạy học cũng phải có sự thay đổi Tuy nhiên, nó không dễ dàng Đó thực sự là cuộc đấu tranh vì quyền lợi của ngời học và con ngời nói chung Cho tới nay, t tởng dân chủ hoàn toàn thắng thế, chúng ta đã làm một cuộc cách mạng trong giáo dục, đem tới những quyền lợi cha từng có cho ngời học
+ Ngời học đợc trân trọng, đợc ở vị trí trung tâm, đợc bày tỏ suy nghĩ
+ Ngời học đựơc hoạch định việc học của mình bằng các hình thức học phong phú: học qua mạng, học tín chỉ, học từ xa,…
T tởng dạy học hiện đại đã thể hiện rõ sự nhân văn và dân chủ với ngời học Nó là động lực giúp con ngời và xã hội phát triển Trong đó, tiến bộ nhất là ngời học đợc phát huy và có thể tự học suốt đời Nhà trường khụng thể là nơi truyền thụ đơn thuần thành tựu khoa học của quỏ khứ mà phải là nơi tập luyện cho mỗi người nắm được tri thức để sử dụng, sỏng tạo tri thức Nó thúc đẩy mỗi con người biết tự giải phúng tiềm năng của bản thõn, biết khai thỏc cao độ tiềm năng bộ nóo của mỡnh Dạy học phải là dạy cho người học biết cỏch học, biết phỏt huy cao độ tiềm năng bản thõn
Trang 7GS Phan Trong Luận đã nói: “Mục đớch cuối cựng vẫn là làm sao để từng cỏ nhõn, mỗi cỏ thể, mỗi cụng dõn tự mỡnh cú ý thức tạo được một cuộc cỏch mạng học tập trong bản thõn ”
Qua đây, xin trích một câu chuyện do GS kể lại để ta hiểu hơn về lợi ích của sự tự học cũng nh việc hình thnàh cách học hiện đại cho
HS Cõu chuyện về nhà khoa học nổi tiếng Tony Buzan là một bài học sõu sắc cho mọi người ngày nay trờn con đường học vấn và lập nghiệp Tốt nghiệp mấy bằng đại học cựng lỳc ở đại học British Colombia Canada năm 1964, Buzan tự hỏi hàng ngàn tiếng đồng
hồ học toỏn, hàng ngàn tiếng học ngụn ngữ và văn học, hàng ngàn tiếng để học địa lớ và lịch sử Nhưng đó cú tiếng để xem úc mỡnh hoạt động như thế nào? bao nhiờu tiếng để học cỏch học, để suy nghĩ Núi cỏch khỏc là để sử dụng cỏi đầu của mỡnh? Cảm nhận được cỏi vụ lớ của sự học và sự dạy ở nhà trường, ụng quyết định đi tỡm sỏch và suy nghĩ nghiờn cứu để viết về cỏi cụng cụ cú giỏ trị nhất của con người là bộ nóo ễng đó viết cuốn sỏch trong đú cuốnUse your headnổi tiếng, bỏn chạy hơn triệu bản Cuốn sỏch đó gúp một tiếng núi cú giỏ trị vào cuộc cỏch mạng học tập trờn thế giới Một cuốn sỏch nữa viết năm 1999 về Cỏch mạng học tập của Dryden và J.Vos đó gõy chấn động dư luận và được coi như là cẩm nang đi vào thế kỷ mới Thụng tin ở ta cũn quỏ im ắng trong khi một nước như Trung Quốc trong vũng 25 tuần đó tiờu thụ 7 triệu rưỡi cuốn Khai thỏc bộ nóo, phỏt huy tiềm năng to lớn của bộ nóo con người là chiến lược dạy và học ngày nay để tiến bước vào thế
kỷ mới Tiếc rằng ở ta nhận thức về cuộc cỏch mạng học tập cũn quỏ giản đơn, nụng cạn và chắp vỏ Tiến hành một cuộc cỏch mạng học tập trong nhà trường và trong bản thõn mỗi con người phải là một nhiệm vụ chiến lược cấp bỏch của giỏo dục trong thế kỷ 21
Cú thế mới kịp thời loại trừ lối dạy ỏp đặt, nhồi nhột, thụ động, chỉ dựng lời thuyết giảng như vẫn diễn ra hiện nay, ở khụng ớt nhà trường phổ thụng và đỏng tiếc là ngay cả một số khụng nhỏ cỏc trường đại học, kể cả đại học sư phạm Nội lực của dõn tộc ta trờn con đường cạnh tranh khốc liệt với cỏc nước trờn thế giới, khi chỳng ta bước vào thế kỷ 21 đầy thỏch đố này, tuỳ thuộc phần lớn, nếu khụng núi là hàng đầu vào cuộc cỏch mạng học tập sắp tới.”
Trang 8Kết thúc bài viết, trong kí ức tôi loà nhoà hình ảnh những buổi học thụ động ở trờng mà mình từng phải chịu đựng Giờ
đây, là một GV tôi không thể nào lặp lại nh thế Cần thay chữ
“giáo điều” bằng chữ “tích cực” Có vậy nhân văn và dân chủ mới thực sự đợc thực hiện
