GIÁO DỤC KỸ NĂNG NHẬN THỨC VÀ GIAO TIẾP QUA PHẦN VĂN XUÔI HIỆN ĐẠI NGỮ VĂN 11

Là một giáo viên dạy văn, tôi nhận thấy môn văn hiện nay vẫn còn nặng vềkhai thác nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, người dạy chưa dành nhiều thờigian để liên hệ giáo dục kĩ năng sống

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TỈNH BÀ RỊA VŨNG TÀU

MỤC LỤC

A Phần mở đầu 1

I Lý do chọn đề tài 1

II Mục đích và phương pháp 1

III Giới hạn của đề tài 2

IV Các giả thiết nghiên cứu 3

V Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn 3

VI Kế hoạch thực hiện 4

B Phần nội dung 5

I Thực trạng và những mâu thuẫn 5

II Các biện pháp giải quyết vấn đề 6

III Hiệu quả áp dụng 10

C Kết luận 14

I Ý nghĩa của đề tài 14

II Bài học kinh nghiệm 14

III Đề xuất 14

PHỤ ĐÍNH 16

A PHẦN MỞ ĐẦU

I/ Lí do chọn đề tài:

Đổi mới phương pháp dạy học đang là mục tiêu lớn của ngành giáo dục vàđào tạo nước ta hiện nay Một trong những mục tiêu đó là nâng cao chất lượng giáodục toàn diện, ngoài việc trang bị kiến thức khoa học cho người học ngành giáo dụccòn chú trọng vào kĩ năng sống Những năm gần đây, giáo dục kĩ năng sống cũng

đã được lồng ghép tích hợp vào một số môn học và hoạt động giáo dục trong nhàtrường trong đó có môn Ngữ văn Tuy nhiên, trong thực tế giáo viên chưa thực hiệnnhiều Là một giáo viên dạy văn, tôi nhận thấy môn văn hiện nay vẫn còn nặng vềkhai thác nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, người dạy chưa dành nhiều thờigian để liên hệ giáo dục kĩ năng sống từ tác phẩm văn học giúp người học nhậnthấy sự gần gũi và giá trị mà các tác phẩm văn học mang lại

M Gorki đã từng nói “văn học là nhân học” Giá trị giáo dục con người ởmôn Văn là rất lớn Mỗi tác phẩm văn học có ý nghĩa giáo dục sâu sắc Vì vậy,thông qua môn Ngữ văn giáo dục kĩ năng sống cho học sinh đặc biệt là kĩ năngnhận thức và kĩ năng giao tiếp là một phương pháp dạy học hiệu quả vừa phát huynăng lực cảm thụ văn chương vừa giúp các em hình thành những kĩ năng sống tíchcực, phù hợp với mục tiêu giáo dục hiện nay

Trên đây là những lí do chúng tôi chọn đề tài “Giáo dục kĩ năng nhận thức

và giao tiếp cho học sinh qua phần văn xuôi hiện đại Ngữ văn 11” làm đối tượng

nghiên cứu với mong muốn góp phần cải thiện và nâng cao hiệu quả giảng dạy mônNgữ văn trong nhà trường, giúp học sinh nhận thấy sâu sắc hơn giá trị của môn Văntrong xã hội hiện nay

II/ Mục đích và phương pháp:

2.1 Mục đích của đề tài:

- Hình thành kĩ năng nhận thức và giao tiếp (chủ yếu về mặt tình cảm đạođức) cho học sinh

- Giúp học sinh nhận thấy giá trị giáo dục của môn Văn đối với thế hệ trẻhiện nay dù các tác phẩm được học ra đời từ rất lâu.

- Khơi gợi sự hứng thú cho học sinh phát huy tính chủ động, tích cực

* Điểm mới của đề tài

Đối với giáo viên:

- Thông qua bài dạy giúp học sinh hình thành một số kĩ năng sống cơ bảnnhưng rất cần thiết đối với các em hiện nay

- Bài giảng phong phú, sinh động hơn, khai thác sâu giá trị thẩm mĩ của mônhọc

Đối với học sinh:

Bồi dưỡng tâm hồng, rèn luyện những kĩ năng sống cơ bản

2.2 Phương pháp nghiên cứu:

2.2.1 Phương pháp nghiên cứu:

- Tài liệu chuyên môn: Bộ sách giáo viên môn Văn học 11; Tài liệu Chuẩnkiến thức-kĩ năng môn Ngữ văn 11; Tài liệu giáo dục kĩ năng sống trong môn Ngữvăn dành cho giáo viên; Một số kĩ năng cần thiết dành cho học sinh THPT

- Các bài viết liên quan đến giáo dục kĩ năng sống trên các báo, tạp chí

2.2.2 Phương pháp thống kê phân tích số liệu:

Thu thập các số liệu, xử lí thống kê và đánh giá

2.2.3 Phương pháp thực nghiệm:

Tiến hành thực nghiệm sư phạm cho lớp 11a9 và lớp đối chứng 11a10 nămhọc 2014 - 2015 tại trường THPT Nguyễn Du trong học kì I Kiểm tra đánh giáhiệu quả áp dụng qua hệ thống câu hỏi bài kiểm tra 15 phút và bài viết 1tiết

III Giới hạn của đề tài:

Kĩ năng sống trong thực tế có rất nhiều từ các kĩ năng cứng đến kĩ năngmềm Mỗi tác phẩm văn học đều có những ý nghĩa giáo dục rất lớn, chứa rất nhiều

kĩ năng có ích đối với người học Tuy nhiên, do giới hạn của đề tài, ở đây chúng tôi

chỉ tập trung vào hai kĩ năng sống cơ bản thiên về “Giáo dục nhận thức tình cảm

và ứng xử giao tiếp cho học sinh qua phần văn xuôi hiện đại Ngữ văn 11”

IV Giả thiết nghiên cứu:

Theo các chuyên gia tâm lí, học sinh hiện nay thiếu kí năng sống rất nhiều vì

vậy “Giáo dục kĩ năng giao tiếp và nhận thức cho học sinh qua phần văn xuôi

hiện đại Ngữ văn 11” thì kết quả học tập sẽ được nâng cao, kĩ năng sống được

hình thành

V Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn:

5.1 Cơ sở lí luận khoa học:

Luật giáo dục năm 2005, Điều 2 đã xác định mục tiêu của giáo dục phổthông là đào tạo người Việt Nam phát triển toàn diện,có đạo đức, có tri thức, sứckhỏe, thẩm mĩ và nghề nghiệp trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủnghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực công dân.Vậy có nghĩa là ngoài kiến thức khoa học thì nhân cách, phẩm chất và năng lựccông dân cũng là mục tiêu hàng đầu trong đó phải nói đến kĩ năng sống vì kĩ năngsống thúc đẩy sự phát triển của cá nhân và xã hội

Môn Ngữ văn với đặc trưng là một môn khoa học xã hội và nhân văn có rấtnhiều ưu thế để giáo dục kĩ năng sống cho học sinh Với tính chất là một môn họccông cụ, môn Ngữ văn giúp học sinh có năng lực ngôn ngữ để học tập, giao tiếp vànhận thức về xã hội và con người

Với tính chất giáo dục thẩm mĩ môn Ngữ văn giúp học sinh bồi dưỡng nănglực tư duy, làm giàu cảm xúc thẩm mĩ và định hướng thị hiếu để hình thành nhâncách

5.2 Cơ sở thực tiễn:

Kinixti – một học giả Mỹ đã khẳng định: “sự thành công của mỗi người chỉ

có 15% là dựa vào kiến thức chuyên ngành, còn 85% là dựa vào giao tiếp và tàinăng xử thế của người đó”

Bộ môn Ngữ văn góp phần rất lớn vào việc bồi dưỡng tâm hồn và kiến thức

xử thế cho con người Ngữ văn 11 đặc biệt là phần văn xuôi hiện đại đã chứa đựngnhững yếu tố phù hợp với các nội dung cơ bản của giáo dục kĩ năng sống như kĩnăng ứng xử giao tiếp, kĩ năng cảm thông chia sẻ, kĩ năng tự xác định giá trị bảnthân, kĩ năng giải quyết mâu thuẫn, kĩ năng kiểm soát cảm xúc, kĩ năng ứng phóvới căng thẳng, kĩ năng tìm kiếm sự hỗ trợ,kĩ năng thể hiện sự tự tin, kĩ năng lắngnghe tích cực…Từ những yếu tố đó, giáo dục kĩ năng sống cho học sinh trong mônNgữ văn sẽ dần hình thành ở học sinh ở học sinh quan hệ ứng xử đúng đắn vớinhững vấn đề của cuộc sống, xã hội, thời đại…Hơn nữa kết hợp giáo dục kĩ nănggiao tiếp và nhận thức cho học sinh qua môn Ngữ văn sẽ phát huy được các kĩ thuậtdạy học tích cực, góp phần nâng cao năng lực lĩnh hội trong học tập có sự tương tácgiữa nội dung bài học với những hiểu biết kinh nghiệm trong cuộc sống để học sinh

có thể vận dụng linh hoạt vào các tình huống trong thực tế Chính vì vậy việc dạy

và học môn Ngữ văn sẽ đạt hiệu quả hơn

VI Kế hoạch thực hiện:

1 Từ 1 đến 15/7/2014 - Xác định đề tài nghiên cứu

- Xây dựng đề cương chi tiết

2 Từ 15/7 đến 5/8/2014 Thu thập tư liệu

3 Từ 5/8 đến 30/8/2014 Nghiên cứu viết phần cơ sở lí luận và thực tiễn

4 Từ 1/9 đến 30/8/2014 - Nghiên cứu các kĩ năng sống trong văn xuôi 11

- Nghiên cứu phương pháp giảng dạy phù hợp

5 Từ 1/10 đến 15/9/2014 Thực nghiệm và khảo sát đánh giá

6 Từ 11/11 đến 1/12/2014 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm

7 Từ 1/12 đến 15/12/2014 Viết phần kết luận và hoàn tất đề tài

B PHẦN NỘI DUNG

I/ Thực trạng và những mâu thuẫn

1 Thực trạng:

1.1 Trước khi áp dụng đề tài:

Theo đặc thù của môn học từ trước đến nay mỗi khi dạy một tác phẩm văn

học ngoài việc rèn luyện cái các kĩ năng tư duy phân tích, năng lực cảm thụ tácphẩm giáo viên cũng thường lồng ghép giáo dục các kĩ năng sống liên quan đếnnhận thức đạo đức tình cảm cho học sinh Tuy nhiên chủ yếu chỉ được tích hợp ởphần củng cố bài học, thời gian rất ít nên chưa gây được ấn tượng cho học sinhchưa có kĩ năng tác động sâu để có thể hình thành kĩ năng sống Vì vậy, khi gặp cáccâu hỏi liên quan đến nhận thức kĩ năng sống các em còn lúng túng chưa thể hiệnđược bản lĩnh cá nhân

1.2 Sau khi áp dụng đề tài:

Bài dạy sinh động hơn, học sinh trao đổi sôi nổi hơn, kĩ năng giao tiếp vànhận thức được cải thiện đáng kể

2 Những mâu thuẫn:

Việc dạy học theo phương pháp truyền thống chưa chú trọng đến hình thành

kĩ năng sống cho người học, chưa đáp ứng được yêu cầu đổi mới giáo dục pháttriển toàn diện con người

Khi áp dụng đề tài giáo dục kĩ năng sống người học có khả năng chủ độngtrong học tập, quan tâm nhiều hơn đến kĩ năng sống Từ thực tiễn cho thấy việc ápdụng đề tài giáo dục kĩ năng nhận thức và giao tiếp qua phần văn xuôi hiện đại 11

có thể linh hoạt mở rộng giáo dục các kĩ năng khác và những phần văn học còn lạitrong chương trình phổ thông

II Các biện pháp giải quyết vấn đề:

Phần văn xuôi hiện đại Ngữ văn 11 có ba tác phẩm và một đoạn trích (không

kể phần đọc thêm) Mỗi tác phẩm và đoạn trích có nội dung giáo dục khác nhau,giáo viên dựa vào tài liệu hướng dẫn của Bộ Giáo dục và khai thác thêm, chọn hìnhthức phù hợp với mỗi bài học và đối tượng học sinh Ở đây, tôi xin đề xuất những

kĩ năng sau:

2.1 Kiến thức cần đạt:

2.1.1 Hai đứa trẻ

2.1.1.1 Kĩ năng nhận thức:

* Đối với giáo viên: Giúp học sinh

- Biết xây dựng hoài bão cá nhân, khám phá mục đích sống của bản thân.

- Biết trân trọng những người xung quanh và cuộc sống của họ

- Biết trân trọng cuộc sống của bản thân

Có nhiều cách để giáo viên đặt vấn đề, sau đây tôi xin đề xuất một số

câu hỏi sau:

- Giả sử không có chuyến tàu đi qua phố huyện thì cuộc sống của chị emLiên như thế nào?

- Em nhận suy nghĩ gì về câu nhận xét của Thạch Lam “ Từng ấy người

trong bóng tối mong đợi một cái gì tươi sáng hơn cho tương lai của họ”

- Tại sao hằng đêm chị em Liên vẫn đợi để được nhìn thấy chuyến tàu đi qua.

Từ chi tiết đó, em nghĩ gì về ước mơ, hoài bão, niềm tin hi vọng đối với mỗi ngườitrong cuộc sống?

- Chỉ ra sự khác nhau giữa sống và tồn tại?

* Đối với học sinh:

Thảo luận và trình bày ý kiến, nhận thức về những vấn đề giáo viên đặt ra,rút ra bài học

2.1.1 2 Kỹ năng giao tiếp:

* Đối với giáo viên: Giúp học sinh:

Định hướng giao tiếp cho học sinh biết yêu thương, quan tâm đến nhữngngười xung quanh Trong giao tiếp phải có thái độ cư xử phù hợp

 Một số câu hỏi tiêu biểu:

- Chi tiết Liên nhìn thấy những đứa trẻ con nhà nghèo chị động lòng thươnggợi cho em suy nghĩ gì?

- Nếu không may gặp những khó khăn bế tắc trong cuộc sống em học điều gì

ở chị em Liên?

- Em cảm nhận gì về cuộc sống của người dân phố huyện?

- Theo em xã hội hiên nay còn có nhũng mảnh đời như chị em Liên và nhữngngười dân phố huyện không? Nếu găp những mảnh đời như thế em sẽ cư xử thếnào?

- Em nghĩ gì khi hiện nay có một số bạn trẻ không lo học hành, suốt ngày chỉbiết chơi bời lêu lỏng, la cà ở các tiệm net, quán bar, mê cá độ, số đề và còn sửdụng các chất kích thích, chất gây nghiện?

* Đối với học sinh:

Từ vấn đề giáo viên đặt ra, suy nghĩ thảo luận, có hướng giao tiếp, ứng xửphù hợp, đúng đắn trong mọi hoàn cảnh

2.1.2 Chữ người tử tù

2.1.2.1 Kỹ năng nhận thức:

* Đối với giáo viên: giúp học sinh

Nhận thức được giá trị của cái đẹp và vẻ đẹp toàn diện về phẩm chất của conngười

 Một số câu hỏi tiêu biểu:

- Từ những nhân vật và tình huống trong truyện, em hãy cho biết thế nào làcái đẹp và giá trị về cái đẹp?

- Từ nhân vật Huấn Cao và viên quản ngục, em hãy cho biết những yếu tố

để trở thành một con người toàn diện về phẩm chất?

- Hướng phấn đấu và rèn luyện bản thân của em?

* Đối với học sinh: suy nghĩ, giải quyết vấn đề giáo viên đặt ra

2.1.2.2 Kỹ năng giao tiếp:

* Đối với giáo viên: giúp học sinh

Biết trân trọng người tài, đánh giá con người, tìm hiểu sâu bản chất bên trongcủa họ

 Một số câu hỏi tiêu biểu:

- Theo em, tại sao viên Quản Ngục hết lòng biệt đãi Huấn Cao?

- Tại sao xét về phương diện xã hội Quản Ngục đội nghịch với Huấn Caovậy mà Huấn Cao vẫn tặng những nét chữ quý giá của mình cho Quản Ngục?

- Từ nhân vật Quản Ngục theo em những yếu tố nào là quan trọng nhất đểgiữ gìn nhân cách không bị ảnh hưởng bởi môi trường sống?

* Đối với học sinh:

- Từ những vấn đề giáo viên đặt ra, học sinh thảo luận và xác định cách nhìnnhận, đánh giá những người có tài, có tâm trong xã hội Có ý thức giữ gìn nhâncách, nhân phẩm

- Có thái độ trân trọng và bảo vệ cái đẹp ở mọi lúc, mọi nơi

2.1.3 Hạnh phúc của một tang gia

2.1.3.1 Kỹ năng nhận thức:

* Đối với giáo viên: giúp học sinh

- Nhận thức tầm quan trọng của những giá trị truyền thống và văn hóa hiệnđại đối với con người.

- Nhận thức tình cảm gia đình, đạo hiếu

- Trong cuộc sống phải thành thật,có ý thức học hỏi phấn đấu, không cơ hội,xảo trá

 Một số câu hỏi tiêu biểu:

- Từ cách tổ chức đám tang, cách sống, cách ăn mặc của đại gia đình cụ cốHồng, em hãy đưa ra lời khuyên về sự tiếp nhận văn hóa mới và bảo vệ giá trịtruyền thống?

- Gia đình có vai trò và ý nghĩa như thế nào đối với mỗi người?

- Trách nhiệm của con cháu đối với ông bà cha mẹ là gì?

- Theo em xã hội hiện nay còn có những người như Xuân Tóc Đỏ không? Cónên học theo cách sống của Xuân Tóc D

* Đối với học sinh:

Thảo luận rút ra bài học kĩ năng sống cho bản thân

2.1.3.2 Kỹ năng giao tiếp, ứng xử:

* Đối với giáo viên: giúp học sinh

- Hướng dẫn học sinh cách ăn mặc phù hợp lứa tuổi, môi trường, hoàn cảnh

- Giáo dục học sinh biết thể hiện sự thành kính phân ưu, ăn mặc phù hợp,chia buồn đúng cách khi dự tang lễ

- Có thái độ ứng xử lễ phép, hiếu thảo với ông bà, cha mẹ

- Giao tiếp ngoài xã hội luôn giữ thái độ chân thành, khiêm tốn

- Không nên phô trương, chưng diện, đua đòi chạy theo xã hội một cách tháiquá

 Một số câu hỏi tiêu biểu:

- Suy nghĩ của em về sự Âu hóa của gia đình cụ cố Hồng, từ đó rút ra bài họccho bản thân

- Hãy chỉ ra những cái đáng phê phán trong đám tang của gia đình cụ cốHồng?

- Hiện nay, có một số gia đình tổ chức đám tang cho người thân một cáchhoành tráng, họ thuê kèn Tây, tối đến thổi những bài hát rất sôi động, thậm chí cónhững gia đình thuê người khóc, em nghĩ sao về hành động này?

- Theo em mặc như thế nào là đẹp?

- Nếu như ở lớp em đang học có một bạn học sinh chỉ thường xuyên đua đòichạy theo thời trang,từ cách ăn mặc, tóc tai đến điện thoại… mà không lo học hànhthì em sẽ khuyên bạn như thế nào?

* Đối với học sinh:

Động não, chia nhóm cùng thảo luận Rút ra bài học cho bản thân

2.1.4 Chí Phèo

2.1.4.1 Kĩ năng nhận thức:

* Đối với giáo viên: giúp học sinh:

- Nhận thức được giá trị của tình thương, sự bao dung, chia sẻ giữa người vớingười

- Xác định được giá trị của bản thân, sống có bản lĩnh

 Một số câu hỏi tiêu biểu:

- Em hãy cho biết nhân tố nào giúp Chí Phèo hồi sinh?

- Nguyên nhân dẫn đến bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người của Chí?

- Em nghĩ gì nếu như trong xã hội ai bị áp bức cũng trở nên lưu manh, mất nhân tính như Chí Phèo?

- Em rút ra bài học gì từ nhân vật Chí Phèo?

* Đối với học sinh:

Thảo luận, chỉ ra nguyên nhân từ đó xác định được mối quan hệ của con người với cộng đồng, giá trị của lòng bao dung và sự quan tâm giữa người với người trong xã hội

2.1.4.2 Kĩ năng nhận giao tiếp:

* Đối với giáo viên: giúp học sinh

- Có thái độ ứng xử khéo trước mọi tình huống, cẩn thận trước những cám

dỗ của xã hội

- Liên hệ giáo dục học sinh trong thực tế khi tiếp xúc với những đối tượng

đã từng lầm lạc nhưng có ý thức cải tạo, phấn đấu thì phải có thái độ cư xử phùhợp Ví dụ: những bệnh nhân HIV, những con nghiện đã cải tạo

 Một số câu hỏi tiêu biểu:

- Trong thực tế nếu gặp trường hợp có người muốn em làm “bạn tình” của

họ, họ sẽ đáp ứng nhu cầu về vật chất cho em thì em sẽ ứng xử như thế nào?

- Ở nơi em sống có người đã từng nghiện ma túy, có quá khứ đen tối bây giờ

đã có ý thức hoàn lương nhưng lại bị nhiễm HIV Em và mọi người nên đối xử với

họ như thế nào?

* Đối với học sinh:

Động não, thảo luận trao đổi, trình bày ý kiến theo yêu cầu và thời gian quyđịnh của giáo viên

2.2 Tiến trình dạy học

- Giáo viên chuẩn bị nội dung cần giáo dục thông qua bài học

- Linh hoạt giáo dục ở mỗi bài học

- Chọn phương pháp, kĩ thuật dạy học phù hợp với từng bài Có thể sử dụngcác kĩ thuật dạy học tích cực như: khăn trải bàn, kĩ thuật động não, kĩ thuật chianhóm, kĩ thuật đăt câu hỏi…

- Học sinh trình bày vấn đề theo thời gian quy định, giáo viên giám sát, nhậnxét và chốt vấn đề cần giáo dục

Giáo viên chỉ đóng vai trò là người khơi gợi để học sinh tự rút ra bài học từ

đó hình thành kĩ năng sống

III Hiệu quả áp dụng: