Giáo trình lịch sử việt nam từ đầu thế kỷ x đến giữa thế kỷ XIX phần 1

Phán đoán đúng con đường tiến quân của địch, Ngô Quyền – con người được nhà sử học Lê Văn Hưu ngợi ca là “mưu giỏi mà đánh cũng giỏi” – đã chủ trương bố trí một trận địa cọc ở cửa sông B

Trang 1

TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐÀ LẠT

Trang 2

Lịch sử Việt Nam từ đầu thế kỷ X đến giữa thế kỷ XIX - 3 -

MỤC LỤC MỤC LỤC……….3

CHƯƠNG MỘT: TỪ CHÍNH QUYỀN HỌ KHÚC TỚI TRIỀU TIỀN LÊ 4

I Bảo vệ và củng cố chính quyền tự chủ từ họ Khúc đến triều Ngô 4

II Quá trình xây dựng quốc gia thống nhất của các triều Đinh và Tiền Lê .10

1 Triều Ngô và cục diện 12 sứ quân 10

2 Triều Đinh 11

3 Triều Tiền Lê 12

CHƯƠNG II: THỜI KỲ CƯỜNG THỊNH CỦA NƯỚC ĐẠI VIỆT 19

I Triều Lý: 19

1.Tình hình chính trị – xã hội 19

2 Cuộc kháng chiến chống Tống (1075-1077) 20

3 Sự suy vong của triều Lý .27

II Triều Trần 28

1 Tình hình chính trị - xã hội 28

2 Các cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông dưới triều Trần 29

3 Sự suy vong và sụp đổ của triều Trần 47

III Triều Hồ 48

1 Chính sách cải cách của Hồ Quý Ly 48

2 Cuộc xâm lược của nhà Minh và sự thất bại của triều Hồ 49

3 Phong trào kháng chiến chống quân Minh từ 1407 đến 1417 .52

4 Khởi nghĩa Lam Sơn 52

IV Triều Lê (sơ) _ 1428-1527 60

V Tóm lược nền văn hoá Đại Việt từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 16 62

CHƯƠNG III: THỜI KỲ KHỦNG HOẢNG CỦA CHẾ ĐỘ PHONG KIẾN ĐẠI VIỆT 65

I Thời kỳ Lê – Mạc và nội chiến Nam – Bắc triều 65

II Nội chiến Trịnh - Nguyễn và cục diện chia cắt Đàng Trong - Đàng Ngoài 66

III Công cuộc khai phá vùng đất đàng Trong 67

IV Tình hình chính trị - xã hội 67

V Tình hình Kinh tế – văn hóa 68

CHƯƠNG IV: TRIỀU TÂY SƠN VÀ TRIỀU NGUYỄN 72

I Phong trào Tây Sơn và công cuộc thống nhất đất nước, bảo vệ độc lập dân tộc 72

II Sự thành lập triều Tây Sơn và những cải cách của Quang Trung 77

III Sự thành lập triều Nguyễn 79

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

Trang 3

CHƯƠNG MỘT: TỪ CHÍNH QUYỀN HỌ KHÚC TỚI TRIỀU

TIỀN LÊ

I Bảo vệ và củng cố chính quyền tự chủ từ họ Khúc đến triều Ngô

vào đầu thế kỷ 10, triều Đường chỉ còn hư danh, quyền hành thực tế đã lọt

vào tay tập đoàn phong kiến Chu Ôn Trung quốc một lần nữa bước vào thời kỳ

khủng hoảng, chia cắt mà lịch sử gọi là thời Ngũ Đại Thập Quốc (905 - 960)

Nhân cơ hội chính quyền cai trị ở Giao Châu khủng hoảng do biến loạn ở

Trung Quốc, một thủ lĩnh người Việt ở đất Hồng Châu (Hải Dương) là Khúc

Thừa Dụ đã đánh chiếm phủ thành Đại La, lên nắm chính quyền Mặc dù về

danh nghĩa, họ Khúc vẫn mang chức và tước hiệu của nhà Lương (Tĩnh hải quân

Tiết độ sứ, tước Đồng bình chương sự, quyền tri lưu hậu) nhưng thực chất, chính

quyền Giao Châu đã có xu hương tự trị Trong thời kỳ cầm quyền, Họ Khúc

(nhất là Khúc Hạo) đã có nhiều cải cách quan trọng mang tính chất thân dân

Khúc Hạo chia cả nước thành cơ cấu hành chính mới: Lộ-phủ-châu-giáp-xã

Về đường lối chính trị ông chủ trương “ chính sự cốt khoan dung giản dị, nhân

dân đều được yên vui” Khúc Hạo ra sắc lệnh “ bình quân thuế ruộng, tha bỏ lực

dịch, lập sổ hộ khẩu, kê rõ quê quán, giao cho giáp trưởng trông coi” Chính

quyền họ Khúc đã quản lý được một lãnh thổ khá lớn trên miền đất nước ta

Theo thư tịch, thời họ Khúc đã thành lập 314 giáp (so với 159 Hương cuối thời

Đường)

- Thế thứ họ Khúc (905 - 930)

1.Khúc Thừa Dụ (905 - 907), không rõ năm sinh, nguyên quán :Hồng Châu

(nay là vùng Cúc Bồ, Ninh Giang, Hải Dương), mất ngày 23 tháng 7 năm 907

2.Khúc Hạo (907 - 917), con của Khúc Thừa Dụ, mất vào năm 917

3.Khúc Thừa Mỹ (917 - 923), con của Khúc Hạo, không rõ năm sinh năm

mất

Trong thời gian đầu thế kỷ 10, miền đất nước ta hai lần phải chống lại âm

mưu xâm lược của tiểu triều đình Nam Hán, do Tiết độ sứ Lưu ẩn cát cứ ở vùng

Quảng Đông (Trung Quốc) tiến hành

Năm 930, Quân Nam Hán do Lý Thủ Dung và Lương Khắc Chinh đánh bại

Khúc Thừa Mỹ, chiếm đóng nước ta lần thứ nhất

- Kháng chiến chống xâm lược Nam Hán lần thứ nhất (930 - 931) Dương

Đình Nghệ khôi phục quyền tự chủ (931 - 937)

Trang 4

Nam Hán là một tiểu triều đình Trung Quốc cát cứ ở Quảng Châu Trước

khi lập quốc, họ Lưu đã đánh bại được các trại ở Giang Đông, giết bọn Xương

Lỗ; đổi đặt thử sử mới, đem quân đánh bại họ Lư, chiếm được Triều Châu,

Thiều Châu, về phía Tây, họ Lưu chiếm được Ung Quản (Nam Ninh) tranh đất

Dung, Quế với Sở vương Mã Aân Nhờ khai thác được nhiều ngọc trai và phát

triển buôn bán với miền nội địa Trung Quốc, lại giao hảo với Nam Chiếu ở Vân

Nam, họ lưu tích luỹ được nhiều của cải Nam Hán trở nên cường thịnh và có xu

thế bành trướng Phía Bắc, năm 928, họ Lưu đã đánh bại được cuộc tấn công của

nước Sở (miền Hồ Nam), bảo vệ được an toàn biên giới phía Bắc Cuối năm

930, Nam Hán phát quân xâm lược phương Nam Cầm đầu đội quân xâm lược

(không rõ số lượng) là hai viên tướng Lý Thủ Dung và Lương Khắc Chinh, hẳn

là theo hai đường thủy bộ, từ hướng Đông Bắc tiến vào nước ta…

Từ sau khi sang sứ ở Quảng Châu về thay cha trị nước, Khúc Thừa Mỹ đã

thấy thế lực họ Lưu là mạnh mẽ, có thể uy hiếp nước ta Khúc Thừa Mỹ chưa đủ

tự tin vào sức mạnh dân tộc, đã sai sứ sang nạp cống cho triều đình Hậu Lương

“xin lĩnh tiết việt”, định nhờ cậy triều đình Trường An để chế ngự triều đình

Nam Hán mà ông vẫn gọi là “Ngụy Đình”

Qua 25 năm khôi phục quyền tự chủ, họ Khúc vẫn chưa có điều kiện đưa

nước ta, từ một miền đất xơ xác do nạn Bắc thuộc kéo dài trở thành quốc gia

độc lập giàu mạnh Quyền kiểm soát chính trị và huy động lực lượng quân sự

trong cả nước của Khúc Thừa Mỹ còn nhiều hạn chế do uy tín và tài năng của

ông không đủ cao và uy thế của các hào trưởng địa phương còn lớn Đối đầu với

một lực lượng quân sự lớn mạnh cả về thủy và bộ của Nam Hán, tháng 10 năm

930, đội quân mới họp của Khúc Thừa Mỹ bị tan vỡ Khúc thừa Mỹ bị bắt sống

đem về Quảng Châu Phủ thành Đại La bị địch chiếm Thất bại của họ Khúc lần

này không hề dẫn đến đến sự sụp đổ của lực lượng kháng chiến dân tộc

Cuộc chiến tranh của Nam Hán, tuy rõ ràng mang tính chất xâm lược, nhưng

hiệu quả thì nặng về cướp bóc hơn là chinh phục Nam Hán mới chỉ giành thắng

lợi bước đầu Nam Hán tuy có cử được Lý Tiến sang làm thứ sử Giao Châu,

cùng Lương Khắc Chinh giữ thành Đại La, song chính quyền địch chỉ chiếm

được Đại La và kiểm soát được phần nào miền đồng bằng Sông Hồng chứ

không còn thiết lập nổi một chính quyền đô hộ bao trùm cả nước ta như thời

thuộc Đường được nữa Từ đèo Ba Dội (Tam Điệp) trở vào Nam, tại các châu Aùi

(Thanh Hóa) châu Hoan (Nghệ Tĩnh) các hào trưởng địa phương và tướng tá cũ

của họ Khúc vẫn giữ được quyền kiểm soát đất đai và nhân dân Ở lò võ làng

Ràng (Dương xá, Thiệu Hoá, Thanh Hoá), đã hình thành một trung tâm kháng

chiến khá mạnh, đứng đầu là hào trưởng Dương Đình Nghệ, một tướng cũ của

họ Khúc Ông công khai nuôi 3 000 “con nuôi” nghĩa tử trong nhà, ngày đêm

luyện tập, chuẩn bị tiến ra Giao Châu tiêu diệt quân xâm lược Dinh cơ họ

Trang 5

Dương trở thành nơi tụ nghĩa của hào kiệt khắp nơi trong nước ta Ngô Quyền từ

Phong Châu (Sơn Tây cũ), Đinh Công Trứ từ Trường Châu (Ninh Bình cũ) …

đều đưa gia thuộc về làng Ràng tụ nghĩa Dương Đình Nghệ cử Đinh Công Trứ

trấn trị Hoan Châu, giữ Ngô Quyền làm gia tướng dưới trướng doanh, gả con gái

cho Ông và sai chỉ huy quân đội chủ lực, trấn giữ Ái Châu

Việc sửa soạn kháng chiến của Dương Đình Nghệ ở xứ Thanh, Nam Hán

biết nhưng không dám làm gì

Thực ra cái chính quyền đô hộ mà Nam Hán vội vã dựng lại ở Đại La cũng

chỉ tồn tại trên danh nghĩa Chúa Nam Hán, từ Quảng Châu cũng phải nói với tả

hữu rằng : “dân Giao Châu chỉ có thể ràng buộc mà thôi” Để lấy lòng Dương

Đình Nghệ, chúa Nam Hán còn phải “trao tước mệnh” cho Ông coi giữ Aùi Châu

Sau một thời gian chuẩn bị lực lượng, tháng 3 năm 931 – không đầy nửa

năm sau cuộc xâm lược của Nam Hán – từ Aùi Châu Dương Đình Nghệ đã cử

binh tiến ra Giao Châu, bao vây và tiến công thành Đại La, dinh lũy của giặc

Nam Hán Từ bên kia biên giới, Nam Hán vội vã sai thừa chỉ Trình Bảo đem

quân sang Giao Châu cứu viện Viện quân của địch chưa đến nơi, thì thành Đại

La đã bị quân ta triệt hạ, tướng Lương Khắc Trinh bị giết chết, chỉ có thứ sử Lý

Tiến cùng đám tàn quân thoát vây tìm đường trốn về nước Quân cứu viện của

địch vừa đến, định tổ chức bao vây quân ta ở Đại La, nhưng Dương Đình Nghệ

không bó mình giữ thành cố thủ, đã chủ động đem quân ra ngoài thành tiến công

các dinh trại dã ngoại của địch Quân địch rối loạn, tan vỡ, tướng Trình Bảo bị

giết chết, đội quân cứu viện của địch cũng bị ta tiêu diệt

Cuộc kháng chiến kết thúc với thất bại thảm hại của quân Nam Hán Đất

nước ta lại giành được quyền tự chủ Ngọn cờ tự chủ chuyển từ tay họ Khúc sang

tay họ Dương Dương Đình Nghệ xứng danh là một anh hùng dân tộc Ông cũng

chỉ xưng là tiết độ sứ như họ Khúc Đinh Công Trứ được cử làm thứ sử Hoan

Châu, Ngô Quyền được cử trông coi Aùi Châu

Năm 937, tháng 4, Dương Đình Nghệ bị Kiều Công Tiễn, một viên tướng

dưới quyền và là hào trưởng châu Phong, giết chết để đoạt chức tiết độ sứ Vẫn

là như vậy, những thế lực hào trưởng, địa phương chủ nghĩa, đã đóng một vai trò

tích cực trong công cuộc giữ đất, giữ dân, đuổi đánh bọn đô hộ, nhưng khi đất

nước vừa sạch bóng quân thù thì họ lại lao vào các cuộc đấu tranh giành quyền

lực, phá hoại công cuộc thống nhất quốc gia, gây nguy hại cho nền độc lập tự

chủ vừa mới giành được Giặc Nam Hán đang còn ngấp nghé ngoài bờ cõi, chưa

chịu từ bỏ ý đồ xâm lược, bành trướng Đất nước này vẫn còn đang trong buổi

trăn trở chuyển mình …

- Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nam Hán lần thứ hai - Ngô Quyền

và chiến thắng Bạch Đằng (năm938)

Trang 6

Hành động phản trắc của Kiều Công Tiễn, giết người chủ tướng có công

đánh đuổi quân Nam Hán đã gây ra sự phẫn nộ trong các tầng lớp nhân dân Từ

Ái Châu, Ngô Quyền, là tướng và là con rể Dương Đình Nghệ, sửa soạn tiến

quân ra bắc trừ tên phản bội Kẻ phản chủ nhanh chóng trở thành tên phản quốc

Trước sự căm ghét và phản kháng của nhân dân trong nước, Kiều Công Tiễn đã

đê hèn cho người sang cầu cứu vua Nam Hán Đây là dịp tốt để Nam Hán thực

hiện âm mưu xâm lược nước ta một lần nữa

Lợi dụng thời cơ đó Nam Hán lại phát động cuộc chiến tranh xâm lược

nước ta lần thứ hai, lần này nguy hiểm hơn lần trước vì chúng hy vọng dùng

được bọn phản bội Kiều Công Tiễn như một lực lượng nội ứng Và cay cú hơn,

vì đã một lần thất bại, cũng do đó mà tham vọng càng lớn hơn, Nam Hán cố

dồn hết sức xâm chiếm nước ta cho kỳ được

Không nghe lời thuộc hạ, Chúa Nam Hán tự mình đề ra một kế hoạch nhằm

thực hiện nhanh chóng cuộc chiến tranh xâm lược nước ta Y cho con trai là Vạn

vương Hoằng Thao làm Tĩnh hải quân tiết độ sứ, lại đổi phong làm Giao vương

(Y muốn sau khi cướp được đất Giao Châu thì lấy châu đó cho Hoằng Thao làm

phong ấp), sai thống lĩnh quân thủy vượt biển tiến sang xâm lược nước ta, ngoài

mặt mượn tiếng là giúp Kiều Công Tiễn đánh Ngô Quyền Chúa Nam Hán cũng

tự mình làm tướng đem hậu quân đến đóng ở trấn Hải Môn (phía tây nam huyện

Bác Bạch, tỉnh Quảng Tây Trung Quốc), sát biên giới nước ta, làm kế thanh viện

và kịp thời yểm trợ cho con khi cần thiết

Trước hành động phản bội của Kiều Công Tiễn và hoạ xâm lăng của Nam

Hán, Ngô Quyền đã lãnh đạo quân dân ta với nỗ lực cao nhất, kiên quyết đập

tan mưu đồ xâm lược của Nam Hán, bảo vệ quyền tự chủ của dân tộc

Tháng đầu đông, đội quân Ngô Quyền vượt đèo Ba Dội tiến ra bắc Quân

xâm lược còn đang ngấp nghé ngoài bờ cõi thì đầu tên phản bội Kiều Công Tiễn

đã bị bêu ở ngoài cửa thành Đại La (Hà Nội) Mối hoạ bên trong nước đã được

trử khử Kế sách trước trừ nội phản sau diệt ngoại xâm đã được thực hiện

Ngô Quyền vào thành, họp các tướng tá, bàn rằng: “Hoằng Thao là một đứa

trẻ dại, đem quân từ xa đến, quân lính mỏi mệt, lại nghe được tin Công Tiễn đã

bị giết chết, không có người làm nội ứng, đã mất vía trước rồi Quân ta sức còn

mạnh, địch với quân mỏi mệt, tất phá được!

Song chúng có lợi ở thuyền, nếu ta không phòng bị trước thì chuyện được

thua cũng chưa thể biết được!

Nếu ta sai người đem cọc lớn đóng ngầm ở cửa biển trước, vót nhọn đầu mà

bịt sắt, thuyền của chúng nhân khi nước thuỷ triều lên tiến vào bên trong hàng

cọc, bấy giờ ta sẽ dễ bề chế ngự Không kế gì hay hơn kế ấy cả”

Trang 7

Chủ tướng đều phục kế sách ấy là tuyệt vời Qua lời bàn, ta thấy Ngô

Quyền - có lẽ nhờ nhiều nguồn tình báo và kinh nghiệm chiến đấu - đã nắm

vững và phán đoán đúng tình hình quân địch Ông hiểu rõ đặc điểm tâm lý viên

tướng chỉ huy quân Nam Hán tuy hung hăng nhưng ít tuổi, thiếu kinh nghiệm

Ông đánh giá đúng chỗ yếu, chỗ mạnh của địch Từ hàng nghìn năm nay, Quảng

Châu là trung tâm mậu dịch đối ngoại lớn nhất của Trung Quốc, Nam Hán có

thuyền buôn biển, có hải quân mạnh, có giặc biển, không thể coi thường Nhưng

quân địch vượt biển từ Quảng Châu vào cửa Bạch Đằng, đang mùa gió heo may,

tất sẽ mệt mỏi, sức chiến đấu bị giảm sút Hẳn Ngô Quyền đã cho người bắn tin

cho Nam Hán biết việc Kiều Công Tiễn đã bị giết nhằm đánh một đòn tâm lý

làm cho quân đội của chúng thêm hoang mang, dao động

Phán đoán đúng con đường tiến quân của địch, Ngô Quyền – con người

được nhà sử học Lê Văn Hưu ngợi ca là “mưu giỏi mà đánh cũng giỏi” – đã chủ

trương bố trí một trận địa cọc ở cửa sông Bạch Đằng rồi nhân khi nước lên, dụ

thuyền địch tiến vào bên trong hàng cọc và tập trung lực lượng tiêu diệt địch

bằng một trận quyết chiến nhanh, gọn, triệt để

Vùng cửa sông và vùng hạ lưu sông Bạch Đằng được Ngô Quyền chọn làm

chiến trường quyết chiến

Bạch Đằng ngày ấy cũng như ngày sau vẫn mang “tên nôm” giản dị: Sông

Rừng! Giữa vùng thiên nhiên sông biển đó, trên cơ sở sức mạnh đoàn kết và ý

chí độc lập của cả dân tộc, Ngô Quyền khẩn trương dàn bày một thế trận mưu

trí, lợi hại để chủ động phá giặc Oâng huy động quân dân vào rừng đẵn gỗ, vót

nhọn, bịt sắt cho đóng xuống lòng sông thành hàng dài tạo thành một bãi cọc,

một bãi chướng ngại dày đặc ở hai bên cửa sông Khi triều lên mênh mông, thì

cả bãi cọc ngập chìm, khi triều xuống thì hàng cọc nhô lên cản trở thuyền qua

lại Bãi cọc tăng thêm phần hiểm trở cho địa hình thiên nhiên Quân thủy bộ,

dưới sự chỉ huy trực tiếp của Ngô Quyền bố trí mai phục sẵn ở phía trong bãi

cọc, có lẽ tại trung lưu sông Bạch Đằng, ở mặt nước và trên hai bờ sông

Trong thế trận của Ngô Quyền, rõ ràng trận địa mai phục giữ vai trò quyết

định Trận địa cọc ở cửa sông là nhằm chặn đường tháo chạy của tàn quân giặc

Sự phối hợp giữa hai trận địa chứng tỏ quyết tâm chiến lược của Ngô Quyền là

phen này không phải chỉ đánh bại quân giặc mà còn phải tiêu diệt toàn bộ quân

giặc; giáng cho chúng những đòn sấm sét, làm tan nát mộng tưởng xâm lăng của

triều đình Nam Hán

Chiến trận Bạch Đằng diễn ra là một cuộc đọ sức quyết định giữa ta và

địch Địch quyết tâm cướp lại nước ta, tiếp tục kéo dài thời Bắc thuộc Ta quyết

tâm đánh một trận tiêu diệt triệt để, hoàn thành sự nghiệp giải phóng dân tộc

Trang 8

Cuối năm 938, cuộc kháng chiến chống xâm lược Nam Hán lần thứ hai của

quân dân ta đã giành được thắng lợi hết sức oanh liệt

Cả một đoàn binh thuyền lớn của giặc vừa vượt biển tiến vào mạn sông

Bạch Đằng đã bị dẫn dắt vào thế trận đã bày sẵn của ta và bị tiêu diệt gọn trong

một thời gian rất ngắn Toàn bộ chiến thuyền của giặc bị đánh đắm, hầu hết

quân giặc bị tiêu diệt Chủ soái của giặc là Lưu Hoàng Thao cũng bị giết tại

trận

Chiến thắng Bạch Đằng có những nét rất độc đáo và giữ một vị trí quan

trọng trong lịch sử dân tộc

Về diễn biến và hình thái của chiến tranh, toàn bộ cuộc kháng chiến được

thực hiện bằng một trận quyết chiến chiến lược lớn và triệt để

Mở đầu, là trận khiêu chiến – một bộ phận quân thủy, dùng thuyền nhẹ ra

đón đánh địch từ xa, nhằm kiềm chế, tiêu hao và nghi binh dụ địch; khi nước

triều lên to, ngập trận địa cọc, bộ phận này giả thua rút chạy, nhử địch vào trận

địa đúng lúc, đúng chỗ, theo thế trận đã bày sẵn của Ngô Quyền Hoằng Thao,

tên tướng trẻ kiêu ngạo, đã sa kế mắc mưu, thúc đại quân đuổi gấp, vượt qua bãi

cọc ngầm ngược sông Bạch Đằng, tiến sâu vào trong thế trận đã dàn sẵn của ta

Tiếp theo, vào lúc nước triều xuống, là trận tiến công bất ngờ, mãnh liệt

của quân thuỷ từ thượng lưu đánh xuống chặn đầu, kết hợp với quân thủy bộ mai

phục hai bên bờ sông đánh tạt ngang vào đội hình quân giặc

Kết thúc, là trận truy kích tiêu diệt tàn quân địch trên đường tháo chạy, bị

chặn đứng lại trước bãi cọc đã nhô cao vào lúc nước triều xuống thấp nhất Bị

cọc nhọn, bị quân ta đánh, thuyền địch không sao thoát ra biển được Toàn bộ

đạo thủy quân xâm lược của Nam Hán đã vĩnh viễn bị nhấn chìm xuống dòng

sông Bạch Đằng lịch sử!

Về thời gian, cả cuộc chiến đấu chỉ diễn ra lúc nước triều lên cho đến lúc

nước triều xuống thấp nhất Với chế độ nhật triều ở vùng này, thời gian đó chỉ

nằm trong phạm vi một ngày Thời gian chiến đấu ác liệt nhất là lúc nước triều

xuống mạnh cho đến lúc nước rặc, nghĩa là chỉ nửa ngày Cuộc kháng chiến

chống Nam Hán lần thứ hai này là cuộc chiến tranh chống xâm lược tiêu biểu

nhất cho lối đánh nhanh, thắng nhanh của dân tộc ta

Về không gian, chiến trường của cuộc kháng chiến chỉ thu hẹp trong khu

vực cửa sông và vùng trung lưu, hạ lưu sông Bạch Đằng Quân giặc vừa xâm

phạm vào lãnh thổ đất nước ta, chưa chiếm được đất đai, thậm chí chưa kịp gây

tội ác đã bị quét sạch Chiến thắng Bạch Đằng diễn ra nhanh, gọn, triệt để đến

mức độ vua Nam Hán đang đóng quân ở sát biên giới mà không sao kịp tiếp ứng

cho con Từ đó, triều Nam Hán phải vĩnh viễn từ bỏ dã tâm xâm lược nước ta

Trang 9

Bằng chiến thắng Bạch Đằng vang dội, dân tộc ta đã thực sự đè bẹp được ý chí

xâm lược của kẻ thù

Sau chiến thắng, Ngô Quyền xưng Vương (lịch sử gọi là Tiền Ngô Vương),

đóng đô ở Cổ Loa Ngô Quyền đặt triều đình trăm quan văn võ, chế định triều

nghi, phẩm phục

Chiến thắng Bạch Đằng năm 938, đánh bại cuộc xâm lược lần thứ hai của

Chúa Nam Hán, chính thức chấm dứt thời kỳ Bắc thuộc, mở ra trang mới của

lịch sử dân tộc, khẳng định quyền độc lập, tự chủ của đất nước Các chính quyền

từ họ Khúc đến triều Ngô nối tiếp thành lập từ năm 905 đến năm 944 là những

viên gạch đầu tiên xây dựng nền độc lập, tự chủ của nước ta

II Quá trình xây dựng quốc gia thống nhất của các triều Đinh và Tiền Lê

1 Triều Ngô và cục diện 12 sứ quân

- Thế thứ chính quyền Ngô Vương (938 - 965)

1.Tiền Ngô Vương (938 - 944); họ, tên : Ngô Quyền, sinh năm Mậu Thân

(898) tại Phong Châu (nay thuộc Hà Tây) Cha là Ngô Mân, nguyên là hào

trưởng vùng này

2.Dương Bình Vương (945 - 950); họ, tên : Dương Tam Kha (con của Dương

Đình Nghệ và là anh vợ của Ngô Quyền) Sinh và mất năm nào không rõ

3.Hậu Ngô Vương (951 - 965); họ, tên : Ngô Xương Văn (con thứ của Tiền

Ngô Vương; mẹ là Dương thái hậu, tức bà Dương Thị Như Ngọc) Sinh năm nào

không rõ

Sau khi Ngô Quyền mất, tình hình nước ta trở nên phức tạp Dương Tam

Kha cướp ngôi Vương của Ngô Xương Ngập, nắm quyền trong 5 năm (945-949)

Sau đó Ngô Xương Văn giành lại quyền bính, mời Ngô Xương Ngập cùng cai trị

(Hậu Ngô Vương) Thời Hậu Ngô Vương, chính quyền Trung ương không đủ

mạnh nên các thủ lĩnh địa phương có xu hướng cát cứ Năm 965, Ngô Xương

Văn chết trận, các thủ lĩnh địa phương chia nhau hùng cứ các vùng đất bản bộ,

chống đánh lẫn nhau, lịch sử gọi là loạn 12 sứ quân

- Sau đây là danh tính 12 sứ quân:

1 Ngô Xương Xí (con của Thiên Sách Vương Ngô Xương Ngập), chiếm giữ

đất Bình Kiều, nay thuộc Khoái Châu, Hưng Yên

2 Trần Lãm (xưng là Trần Minh Công), chiếm giữ đất Bố Hải khẩu (nay

thuộc Tiền Hải, Thái Bình) Đinh bộ Lĩnh là thuộc tướng của Trần Lãm

3 Nguyễn Thủ Tiệp (xưng là Nguyễn Lệnh Công), chiếm giữ vùng Tiên

Sơn, Bắc Ninh

Trang 10

4 Lý Khuê (xưng là Lý Lãng Công), chiếm giữ vùng Thuận Thành, Bắc

Ninh

5 Lã Đường (xưng là Lã Tá Công), chiếm giữ vùng Văn Giang, nay thuộc

Bắc Ninh và Hưng Yên

6 Phạm Bạch Hổ (xưng là Phạm Phòng Át), chiếm giữ vùng Đằng Châu,

nay thuộc Hưng Yên

7 Nguyễn Siêu (xưng là Nguyễn Hữu Công), chiếm giữ vùng Thanh Trì,

nay thuộc ngoại thành Hà Nội

8 Nguyễn Khoan (xưng là Nguyễn Thái Bình), chiếm giữ đất Vĩnh Tường,

nay thuộc Vĩnh Phúc

9 Kiều Công Hãn (xưng là Kiều Tam Chế), chiếm giữ vùng Bạch Hạc, nay

là Phú Thọ

10 Kiều Thuận (xưng là Kiều Lệnh Công), chiếm giữ vùng Cẩm Khê, nay

thuộc vùng giáp giới giữa Sơn Tây và Vĩnh Phú (cũ)

11 Đỗ Cảnh Thạc, chiếm giữ vùng Đỗ Động Giang, nay thuộc Thanh Oai,

Hà Tây

12 Ngô Nhật Khánh (xưng là Ngô Lãm Công), chiếm giữ vùng Đường

Lâm, nay thuộc Hà Tây

Nhìn chung lãnh thổ cát cứ của các sứ quân không lớn Mỗi sứ quân thường

chiếm cứ từ vài xã đến một, hai huyện Địa bàn của các sứ quân hầu hết nằm ở

trung khu đồng bằng Bắc bộ, nên ta có thể dự đoán ở các vùng miền núi hẳn còn

những thủ lĩnh khác hùng cứ mà thư tịch không nhắc tới Điều này cũng có nghĩa

là chính quyền trung ương thời Hậu Ngô Vương rất yếu ớt, chỉ quản lý được một

phần nhỏ đất đai

Trong cục diện nội chiến đó, lực lượng của Đinh Bộ Lĩnh đã khéo liên kết

với một số sứ quân khác là Trần Lãm, Phạm Bạch Hổ Trên cơ sở chiếm ưu thế

quân sự, Đinh Bộ Lĩnh đã dẹp yên loạn các sứ quân (năm 967)

2 Triều Đinh

Đinh Bộ Lĩnh là con của Đinh Công Trứ, người làng Đại Hoàng, động Hoa

Lư, Ninh Bình Năm 938, Đinh Bộ lĩnh tự lên ngôi Hoàng Đế, lập ra triều Đinh,

đóng đô ở Hoa Lư Đinh Tiên Hoàng chia nước làm 10 đạo, chủ trương dùng

hụừnh luaoùt hà khắc để cai trị Năm 979, Đinh Tiên Hoàng và con trưởng là

Đinh Liễn bị một viên quan hầu là Đỗ Thích ám sát Đinh Toàn - lúc đó mới có

6 tuổi- lên nối ngôi Quyền nhiếp chính trong tay Dương Thái Hậu

- Thế thứ triều Đinh (968 - 980)

Trang 11

1.Đinh Tiên Hoàng (968 - 979) ; họ, tên : Đinh Bộ Lĩnh, sinh năm Giáp Thân

(924), tại Hoan Châu, Nghệ An

2 Đinh Phế Đế (980); họ, tên : Đinh Toàn, con thứ của Đinh Tiên Hoàng

Đế, mẹ người họ Dương Vua sinh năm Giáp Tuất, niên hiệu Thái Bình thứ 5

(974), mất năm Tân Mão (991)

3 Triều Tiền Lê

Nhân vua Đinh còn nhỏ tuổi, quyền phụ chính lọt vào tay quan Thập Đạo

Lê Hoàn Lê Hoàn quê ở ái Châu, ông sinh năm 941, trước kia phục vụ trong đội

quân của Đinh Liễn Nắm binh quyền trong tay, những hành động chống đối của

các cựu thần triều Đinh đều bị Lê Hoàn trấn áp

Được sự ủng hộ của Dương Thái Hậu, năm 980, Lê Hoàn lên ngôi Hoàng

Đế, lập ra triều Lê (Tiền Lê) Sau khi lên ngôi, Lê Hoàn đã tổ chức thắng lợi

cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược năm 981 Năm 982, để củng cố

cương giới phía Nam, Lê Hoàn thân chinh cầm quân đánh Chăm Pa, buộc Chăm

Pa phải thần phục Triều Tiền Lê tồn tại đến năm 1009 thì chấm dứt

- Âm mưu xâm lược của nhà Tống đối với Đại Cồ Việt

Đầu thế kỷ X, nhà Đường suy yếu và sụp đổ, một số dân tộc bị đế quốc

Đường xâm lược, thống trị, lợi dụng thời cơ này đã kịp thời nổi lên giành chính

quyền Trong bối cảnh đó, dân tộc ta đã đứng lên tự giải phóng, giành chính

quyền vào năm 905

Nhà Đường mất, cục diện chính trị ở trung nguyên trở nên đại loạn Trong

khoảng 53 năm (907 – 960), các thế lực phong kiến Trung Hoa liên tiếp chống

đánh lẫn nhau quyết liệt để tranh quyền bá chủ Chu Toàn Trung cướp được

ngôi nhà Đường lập nên nhà Lương (Hậu Lương); nhà Hậu Đường diệt nhà Hậu

Lương rồi kế đó là nhà Hậu Tấn, Hậu Hán, Hậu Chu liên tiếp diệt nhau mà nổi

lên Trong thời kỳ này các tiết độ sứ ở các trấn phía Nam cũng nổi lên cát cứ,

lập ra vương quốc riêng Mười vương quốc lần lượt xuất hiện, trong đó có một số

vương quốc xuất hiện với tính chất là giải phóng dân tộc Sử cũ gọi chung thời

kỳ này là thời “Ngũ đại thập quốc” (năm đời mười nước)

Năm 960, Chu thế tông chết, con là Chu Tôn Huấn mới 7 tuổi lên nối ngôi

Nhân cơ hội này, Triệu Khuông Dận lấy cớ đem đạo quân chống Bắc Hán và

Khiết Đan rồi bất ngờ quay lại làm binh biến ở Trần Kiều Dịch ( phía Bắc Khai

Phong 40 dặm) Triệu Khuông Dận cướp ngôi nhà Hậu Chu, tự lập ra triều đại

nhà Tống

Lật đổ nhà Chu, Khuông Dận liền bày kế mời tướng suý các nơi đến dự yến

tiệc rồi bức họ phải trao trả ấn tín, binh quyền Từ đó, nhà nước trung ương tập

quyền Tống được thành lập và lịch sử Trung Quốc lại đi vào thời kỳ hợp nhất

Trang 12

Nhà Tống là một trong những triều đại lớn của chế độ phong kiến Trung

Quốc Nước Tống cũng là một nước lớn, có số dân đông nhất thế giới lúc bấy

giờ Theo sử Tống, riêng số dân ở Kinh sư cũng đã có trên 100 vạn người

Nhà Tống chiếm một cương vực địa lý rất lớn: phía Bắc giáp nước Liêu (các

tỉnh thuộc Đông Bắc Trung Quốc ngày nay) và nước Mông Cổ (gồm cả nội

Mông ngày nay); phía Tây Bắc giáp nước Tây Hạ (miền đất Tân Cương ngày

nay); phía Tây Nam giáp nước Nam Chiếu (sau đổi thành nước Đại Lý, miền đất

Vân Nam bây giờ) và phía Nam giáp Đại Cồ Việt

Đi theo vết xe của các triều Tần, Hán, Đường, nhà Tống cũng tự coi mình là

“thiên triều” có quyền trị bình thiên hạ, thảo phạt và “giáo hóa” Man Di Khát

vọng bành trướng xâm lược của nhà Tống rất lớn Trong khi còn đánh dẹp các

thế lực phong kiến cát cứ như Nam Đường (Giang Tây 975), Ngô Việt (Chiết

Giang, 978), Bắc Hán (Sơn Đông, 979), nhà Tống cũng ráo riết chuẩn bị chiến

tranh để xâm lược các quốc gia kế cận Năm 979, chúng tập trung đại binh tiến

công nước Liêu ở phía Bắc, đồng thời tiến đánh nước Hạ ở phía Tây và gấp rút

chuẩn bị xâm lược nước Đại Cồ Việt ở phía Nam

Trong lúc nước ta đang đứng trước nguy cơ của một cuộc chiến tranh xâm

lược lớn thì Đinh Tiên Hoàng và con trưởng là Đinh Liễn bị viên nội quan là Đỗ

Thích giết hại ngay tại hoàng cung Bọn thám tử nhà Tống biết được tin này,

liền cấp báo về nước Nhà Tống coi đó là thời cơ tốt để xâm lược Đại Cồ Việt

Hầu Nhân Bảo (quan trấn thủ Quảng Tây) dâng thư lên vua Tống, tâu rằng:

“An Nam quận vương và con là Đinh Liễn đều bị giết, nước đã gần mất, có thể

nhân lúc này đem quân địa phương đánh lấy được, nếu bỏ lúc này không mưu

lấy sợ mất cơ hội Xin đến cửa khuyết để trình bày trước một tình trạng có thể

đánh lấy được”

Lư Đa Tốn cũng hiến kế: “An Nam nổi loạn, đó là lúc trời làm mất, triều

đình ta trong lúc bất ý đem quân đánh úp, tức như nói: sét đánh không kịp bịt tai,

nếu gọi Nhân Bảo về thì mưu tiết lộ, họ biết tất sẽ sẵn dựa núi cách biển mà

phòng trước, thế ấy được thua chưa thể biết được Chi bằng giao cho Nhân Bảo

vận chở ngay lương thực, nhân sai mưu tính việc ấy, chọn tướng đem quân ở

Kinh Hồ 3 vạn người kéo sang đánh, thế ấy là vẹn toàn như bẻ cành khô cây

mục, tất nhiên không lo mất một mũi tên”

Tống Thái Tông liền chấp nhận kế hoạch của Lư Đa Tốn, phong Hầu Nhân

Bảo làm “Lục lộ thủy lộ chuyển vận sứ”, tổng chỉ huy đạo quân xâm lược, Tôn

Toàn Hưng làm phó, cùng các tướng Trần Khâm Tộ, Lưu Trừng, Giả Thực.v.v

gấp rút tập trung quân đội, chuẩn bị xâm lược nước ta

Trang 13

Do đầu óc kiêu căng cố hữu của “thiên triều”, vua Tống Thái Tông tưởng

có thể dùng “uy” cũng khuất phục được Đại Cồ Việt Trước khi hạ lệnh xuất

quân xâm lược, vua Tống đã cử sứ giả mang chiếu thư sang ta đe doạ Tống

triều trắng trợn tiếm nhận lãnh thổ của nước ta: “Đời Viêm Hán đã có một cột

đồng làm mốc Đến đời Lý - Đường đã là đất của Trung Quốc” Chúng hống

hách tuyên bố: “Nay thánh triều ta lòng nhân trùm muôn nước, cơ nghiệp thái

bình kể cũng đã thịnh, điển lễ phân phong đã sắp sửa làm, người (chỉ vua nước

ta) phải đến chầu cho mình ta được khoẻ… chớ để ta phải dùng đến kế chặt xác

băm xương, làm cỏ nước ngươi, lúc bấy hối sao kịp nữa” Trắng trợn tuyên bố

xâm lược, nhưng Tống Thái Tông lại cố che giấu bản chất tham tàn của hắn:

“dù là biển của ngươi có ngọc châu, ta ném xuống suối, núi của ngươi có sẵn

vàng, ta quẳng vào bụi, không phải là ta tham của báu của ngươi” Cuối chiếu

thư, Tống Thái Tông lại thô lỗ đe doạ: “có muốn ra khỏi rợ Di ngoài đảo mà

xem nhà Minh Gường Bích Ung không? Có thích trút áo quần cỏ lá mà mặc áo

bào cổn thêu núi rồng không? Ngươi có theo không? Chớ rước lấy tội lỗi Ta

đương chuẩn bị xe ngựa quân lính, sắp sửa các thứ chiêng trống, nếu quy phục

thì ta tha cho, nếu trái mệnh thì ta quyết đánh Theo hay không, lành hay dữ, tự

ngươi nghĩ lấy”

- Cuộc kháng chiến của triều đình Lê Hoàn

Vấn đề củng cố bộ máy lãnh đạo của nươc ta vào lúc này để đối phó với

cuộc chiến tranh xâm lược của nhà Tống là một việc làm vừa cấp bách vừa có

can hệ đến sự an nguy của cả dân tộc Thập đạo tướng quân Lê Hoàn được

tướng sĩ cùng văn quan trong triều suy tôn lên ngôi vua, đứng đầu quốc gia Đại

Cồ Việt vào lúc này đã làm cho bộ máy lãnh đạo quốc gia được củng cố vững

mạnh, đủ sức để lãnh đạo dân tộc tiến hành chiến tranh cứu nước thắng lợi

Thái hậu Dương Vân Nga không đứng về phía Đinh Điền, Nguyễn Bặc để

chống lại Lê Hoàn mà còn “sai lấy áo long cổn mặc cho Lê Hoàn, mời Lê Hoàn

lên ngôi hoàng đế”; việc làm này của Dương Vân Nga là một hành động yêu

nước cao cả đáng được ca ngợi

Triều Tiền Lê được thiết lập với sự mệnh gấp rút tổ chức, lãnh đạo nhân

dân ta tiến hành kháng chiến, đánh bại cuộc chiến tranh xâm lược của nhà Tống

Trước khi chiến tranh bùng nổ, Lê Hoàn đã để ra chính sách để xây dựng, củng

cố khối đoàn kết dân tộc, làm cho “trên dưới cùng lòng, lòng dân không chia”,

cả nước hợp sức cùng nhau chống giặc Tống xâm lược Xây dựng thành công

khối đoàn kết dân tộc trong lúc này đã khiến cho mọi âm mưu chính trị nhằm

chia rẽ nội bộ nươc ta của nhà Tống không thể thực hiện, đồng thời còn loại trừ

được những hành động chống đối, chia rẽ của một số quan lại thuộc phái bảo

hoàng họ Đinh Chính trị của quốc gia ổn định, vững mạnh; khối đoàn kết dân

Trang 14

tộc được củng cố chính là nền tảng sức mạnh của nước Đại Cồ Việt để chiến

thắng quân xâm lược nhà Tống trong cuộc kháng chiến năm 981

Lê Hoàn lên ngôi Hoàng đế nhưng vẫn nắm 10 đạo quân Để tăng cường

sức mạnh quân sự của quốc gia, Lê Hoàn ra lệnh cho 10 đạo trong cả nước gấp

rút trưng tập trai tráng trong đạo bổ sung quân ngũ, tăng cường luyện tập và săn

sàng chiến đấu

Quân đội được gấp rút mở rộng, tổng số quân lúc này có thể lên tới 3 đến 5

vạn người Ngoài ra, tại các đạo còn có lực lượng vũ trang địa phương được xây

dựng rộng khắp trong các làng bản

Thời gian triển khai chuẩn bị trực tiếp cho cuộc kháng chiến tuy rất ngắn

nhưng biện pháp đúng đắn để giải quyết các vấn đề có tính chất căn bản về

chính trị và quân sự cho một cuộc chiến tranh Do đó, cuối năm 980, ta đã ở tư

thế chuẩn bị sẵn sàng về mọi mặt, chủ động giáng trả bọn xâm lược nhà Tống;

Lê Hoàn đã trực tiếp thống lĩnh đại binh, gồm nhiều đạo quân chủ lực tinh

nhuệ, tới khu vực kế cận ải Chi Lăng tổ chức trận đánh mai phục lớn nhằm tiêu

diệt đại binh nhà Tống Tháng 4 – 981, quân Tống theo hai đường thủy bộ ào ạt

tiến sang nước ta Ngay từ đầu, đạo quân bộ đã vấp phải hệ thống thành lũy

kiên cố và bị quân địa phương thuộc đạo phía Bắc tiến đánh hết sức quyết liệt

Để dụ đại binh địch tiến sâu vào trận thế của ta, lúc này quân phòng thủ phía

trước được lệnh vừa đánh, vừa lui Thấy quân ta tỏ ra núng thế Hầu Nhân Bảo

liền thúc quân đánh tràn xuống miền Chi Lăng Tới đây, cuộc chiến đấu giữa ta

với địch diễn ra vô cùng ác liệt Quân Tống bị thương vong rất lớn Hầu Nhân

Bảo cùng hàng vạn quân Tống bị giết tại trận Quân Tống tan vỡ, liều mạng

tháo chạy, nhưng bị quân ta truy kích tiêu diệt gần hết, chỉ còn một số tàn quân

vượt biên giới về đất Tống

Đạo kỳ binh của nhà Tống do Trần Khâm Tộ chỉ huy, tiến quân bằng đường

biển, đồng thời với đạo thủy binh Lưu Trừng, Giả Thực Trong khi thủy quân ta

đang chặn đánh thủy binh Tống tại vùng biển Đông Bắc thì Trần Khâm Tộ bí

mật tiến quân sâu vào vùng Tây Kết (Khoái Châu) hòng tạo nên một đòn đánh

hiểm Lực lượng của đạo kỳ binh này không lớn lắm Chúng lập tức bị quân và

dân địa phương vây đánh quyết liệt Bởi thế, kỳ binh Tống không những không

phát huy được tác dụng mà còn sớm sa vào thế cô lập, tiến lui không được

Sau khi tiêu diệt được đạo chính binh của Hầu Nhân Bảo, Lê Hoàn liền

tung khối quân dự bị chuyển sang vây đánh đạo kỵ binh Tống Lúc này quân ta

ở thế áp đảo Đạo kỳ binh của Trần Khâm Tộ nhanh chóng bị tiêu diệt Giặc

chết “quá nửa, thây chất đầy đồng”, quân ta “bắt được tướng giặc là Quách

Quân Biện, Triệu Phụng Huân đem về Hoa Lư”

Trang 15

Đạo quân thủy của địch cũng bị trúng kế nhử địch của Lê Hoàn, bị chặn

đánh tơi tả ở của sông Bạch Đằøng

Khoảng đầu mùa hạ năm 981, chiến sự kết thúc, gần chục vạn quân Tống bị

tiêu diệt, bị tan tác trên chiến trường Đại Cồ Việt Sau thất bại hết sức nặng nề

và cay đắng này, vua Tống phải tuyên bố bãi binh, chấm dứt chiến tranh Song,

để giữ được uy danh và tỏ rõ Thiên tử bao giờ cũng “sáng suốt”, vua Tống đã

trút tất cả tội lỗi gây ra thua trận lên đầu bọn tướng lĩnh còn sống sót: Lưu

Trừng, Giả Thực bị Thiên tử quở trách; Vương Soạn, Tôn Toàn Hưng bị phanh

thây ngoài chợ

Cuộc kháng chiến chống xâm lược Tống diễn ra trên chiến trường phía Bắc

đã kết thúc thắng lợi rực rỡ, song nền độc lập tự chủ của quốc gia Đại Cồ Việt

vẫn còn bị nguy cơ chiến tranh đe dọa Để xoá bỏ tận gốc mưu mô gây chiến

tranh của địch, phá kế sách hợp tung chiến lược Bắc – Nam vây đánh nước ta

hết sức thâm độc của nhà Tống, năm 982, Lê Hoàn lại trực tiếp thống suất đại

quân, vượt biển tiến công vào thành Indrapura (thành Đồng Dương), kinh đô của

nước Chăm Pa

Dùng binh bất ngờ, tiến công vũ bão, Lê Hoàn đã nhanh chóng đánh bại

quân Chăm, chiếm được thành trì, sau đó rút về nước Do đó: kế “Dĩ Di trị Di”

và cả chiến lược hợp tung quỷ quyệt của vua tôi nhà Tống cũng không còn thi

thố được

Chiến tranh giữ nước toàn thắng Nhân dân Đại Cồ Việt trở lại thời kỳ hoà

bình xây dựng đất nước Cuộc kháng chiến chống Tống năm 981 là một thử

thách mới đầu tiên về ý chí tự lập tự cường trong kỷ nguyên độc lập tự chủ của

dân tộc ta trước mưu đồ bành trướng xâm lược của các triều đại phong kiến

phương Bắc Bởi thế, thắng lợi của cuộc kháng chiến này không những bảo vệ

được nền độc lập của nước nhà mà còn đưa lại cho nhân dân ta niềm tự hào,

lòng tin vững chắc ở sức mạnh của mình, cổ vũ mạnh mẽ nhân dân ta trong công

cuộc xây dựng, bảo vệ đất nước, đưa nước ta nhanh chóng trở thành một quốc

giavăn hiến và cường thịch Sử gia Lê Văn Hưu cũng đã nhận xét về chiến

thắng này là: “Làm mạnh nước Việt Nam ta và ra uy với người Tống” Do đó,

gần một thế kỷ sau, nhà Tống không dám phát binh đánh ta và buộc phải công

nhận nước ta là một vương quốc độc lập

Diễn biến lịch sử của cuộc kháng chiến còn cho thấy trình độ nghệ thuật

quân sự của nước ta lúc này đã có sự phát triển mới, từ nghệ thuật quân sự của

chiến tranh giải phóng sang chiến tranh giữ nước Lê Hoàn, người trực tiếp tổ

chức và điều hành chiến tranh đã thể hiện tinh thần tích cực tiến công địch rất

cao Trong cuộc chiến này, kế hoạch tổ chức quân sự cũng như việc xác định kế

sách chiến lược, chiến thuật đánh địch của ông thật là kỳ tài Có thể nói thắng

Trang 16

lợi của cuộc kháng chiến chống Tống năm 981 cũng là thắng lợi của nền nghệ

thuật quân sự Đại Cồ Việt Năm 1300 – Trần Quốc Tuấn đã viết trong lời di

chúc: “Thời Đinh – Lê, dùng được người hiền lương, đất phương Nam mới mạnh

mà phương Bắc thì mỏi mệt suy yếu, trên dưới cùng lòng, lòng dân không chia,

dựng thành Bình Lỗ, mà phá được quân Tống”

Sau cuộc phá Tống bình Chiêm thắng lợi, Lê Hoàn bắt tay xây dựng chính

quyền quân chủ tập trung

Cũng như các triều đại trước, Tổ chức của chính quyền tự chủ thời kỳ này

còn mô phỏng thiết chế triều đình phong kiến Trung Hoa Đấy là điều dễ hiểu

khi mà tổ tiên ta bắt đầu làm quen với việc tự mình quản lý đất nước Những

người đứng đầu nhà nước ngoài việc nhận các chức tước của Hoàng Đế Trung

Quốc ban cho, đều tự xưng Đế Điều đó khẳng định ý chí độc lập dân tộc, thống

nhất quốc gia của nhân dân ta Trong các thời kỳ Đinh - Lê, chính quyền Trung

ương được củng cố một bước đáng kể Các thế lực địa phương bị trấn áp mạnh

mẽ Đến triều Tiền Lê, triều đình đã quản lý một cách chặt chẽ hầu hết lãnh thổ

nước ta, từ biên giới Việt- Trung đến Hoành Sơn

- Thế thứ triều Tiền Lê (981 - 1009)

1 Lê Hoàn (981 - 1005), Miếu hiệu là Lê Đại Hành Vua sinh nămTân

Sửu (941), ở Aùi Châu, nay thuộc Thanh Hoá và mất vào tháng 3 năm Ất Tỵ

(1005)

2 Lê Trung Tông (1005); họ, tên : Lê Long Việt, con thứ ba của Lê

Hoàn Vua sinh năm Quý Mùi (983)

3 Lê Ngoạ Triều (1005 - 1009); họ, tên : Lê Long Đĩnh, lại có tên khác

là Lê Chí Trung, con thứ 5 của Lê Hoàn Vua sinh năm Bính Tuất (986), niên

hiệu là Thiên Phúc thứ 7, mất vào tháng 10 năm Kỷ Dậu (1009)

*

* *

Trước Công nguyên, nước Văn Lang - Âu Lạc mới đang ở trình độ sơ khai,

với kết cấu vùng - bộ lạc phân tán, manh mún Quá trình hình thành quốc gia -

dân tộc còn đang dang dở thì bị gián đoạn bởi cuộc xâm lược của Nam Việt Tr?i

qua hon ngàn năm Bắc thuộc, mặc dù bị thay thế bởi cơ cấu quận, huyện nhưng

mô hình vùng - bộ lạc và chế độ thủ lĩnh vẫn còn đậm nét

Đến thế kỷ 10, tàn dư của chế độ thủ lĩnh địa phương vẫn còn phổ biến, khi

có cơ hội đã trở thành những thế lực chống đối chính quyền Trung ương non trẻ

Trang 17

Biều hiện của xu hướng này là các lực lượng cát cứ thời Hậu Ngô Vương, các

cuộc ám sát, tranh giành quyền lực thời Đinh - Tiền Lê

Đặc điểm nổi bật của xã hội Việt Nam thế kỷ 10 là sự tranh giành quyền

kiểm soát các làng xã giữa các thế lực cát cứ và chính quyền trung ương Tình

hình đó đã tạo nên sự mất ổn định trong nửa sau thế kỷ 10, dẫn đến sự tồn tại

ngắn ngủi của các triều Ngô - Đinh - Tiền Lê Sau sự khủng hoảng chính trị cuối

các triều Ngô, Đinh, đến triều Tiền Lê đã có nhiều nỗ lực để trấn áp các thế lực

địa phương Xu thế tập trung cuối cùng đã chiến thắng, đáp ứng nguyện vọng

của dân tộc, xây dựng quốc gia phong kiến thống nhất, tạo tiền đề cho sự ra đời

của các triều đại Đại Việt cường thịnh thời Lý - Trần Cuộc kháng chiến của

triều Tiền Lê chống cuộc xâm lược lần thứ nhất của nhà Tống và cuộc bình

Chăm Pa giành được thắng lợi trong các năm 981 và 982 đã khẳng định xu thế

đó

Trang 18

CHƯƠNG II: THỜI KỲ CƯỜNG THỊNH CỦA NƯỚC ĐẠI VIỆT

(Nước Đại Việt dưới các triều đại Lý – Trần – Lê sơ)

I Triều Lý:

1.Tình hình chính trị – xã hội

Năm 1009, Lê Long Đĩnh chết Được sự ủng hộ của thế lực Phật giáo và

quan lại trong Triều, Lý Công Uẩn lên ngôi, lập ra triều Lý Lý Công Uẩn

sinh ngày 12 tháng 2 năm 974, tại châu Cổ Pháp (Bắc Ninh)

Ngay sau khi lên ngôi, năm 1010, Lý Thái Tổ quyết định dời đô về Hà Nội,

đồi tên thành Đại La thành Thăng Long Từ đó, Thăng Long trở thành trung tâm

của đất nước

Chế độ trung ương tập quyền được củng cố Đứng đầu là Vua, rồi đến các

chức quan cao cấp chia làm chín phầm Dưới Vua có các chức tể tướng và á

tướng Bên dưới là bộ phận trung khu gồm có 6 bộ chuyên trách Ngoài ra còn

các cơ quan sảnh, viện có chức năng giúp việc Khu vực hành chính từ trên

xuống có Lộ hay Phủ - Huyện rồi đến Hương, Giáp Quan lại ngoài những người

trong hoàng tộc, bắt đầu được tuyển lựa từ khoa cử Hoạt động lập pháp được

đẩy mạnh Năm 1042, triều Lý ban hành Hình thư, các cơ quan luật pháp cũng

được tăng cường (thẩm hình viện)

Quân đội thời Lý gồm hai loại: cấm quân và lộ quân Nhà nước kiểm soát

chặt chẽ vấn đề nhân khẩu Chế độ “ Ngụ binh ư nông” bắt đầu được áp dụng từ

thời Lý Quân đội thời Lý khá mạnh Trong giai đoạn này, Triều Lý đã lần thứ

hai đánh bại cuộc xâm lược của nhà Tống và hai lần tấn công Chiêm Thành

thắng lợi vào các năm 1044 và 1069

Chính quyền quân chủ tập trung được củng cố ngày cáng vững chắc Chúng

ta thống kê được khoảng 30 cuộc trấn áp của triều đình trung ương đối với các

thủ lĩnh địa phương Đối các thủ lĩnh người thiểu số, ngoài biện pháp quân sự,

triều Lý thi hành chính sách “ràng buộc”, chính sách này đạt hiệu quả tích cực

Trong thời Lý, Phật giáo khá thịnh Các vua chúa triều Lý nhiều người sùng

bái Phật giáo Chùa chiền được xây dựng nhiều Tầng lớp sư sãi khá đông đảo,

trở thành đội ngũ trí thức của xã hội Hệ tư tưởng Phật giáo có ảnh hưởng lớn

đến tình hình chính trị, xã hội nước ta thời kỳ đó

Trang 19

2 Cuộc kháng chiến chống Tống (1075-1077)

Vào nửa sau thế kỷ thứ 11, nhà Tống bị các tộc Khiết Đan và Đảng Hạng

xâm lấn ở phía Bắc Các “biến pháp’ của tể tướng Vương An Thạch không thu

được kết quả

Chính trong thời điểm này, triều đình nhà Tống quyết định chấm dứt tình

trạng thụ động trong chính sách đối ngoại và bắt đầu tiến hành các cuộc chiến

tranh xâm lược, với mục đích vừa để mở rộng lãnh thổ, vừa củng cố uy tín đang

bị giảm sút của “Thiên triều”, bằng việc “dạy” cho các nước láng giềng “một

bài học” Vào năm 1069, Vương An Thạch được gọi về triều giữ chức Tể tướng

Ông đề ra và thực hiện một loạt cải cách nhằm ổn định tình hình kinh tế - xã hội

trong nước, tổ chức lại quân đội Vua Tống và Vương An Thạch chủ trương trong

một thời gian ngắn nhất phải giành được chiến thắng đối với “các chư hầu

phương Nam”, tức là đối với Đại Việt Theo họ, một thắng lợi như vậy sẽ làm

cho các nước Liêu, Tây Hạ – một mối nguy hiểm lớn ở phía bắc – phải khiếp sợ

Vì thế, nhà Tống tăng cường lực lượng vũ trang ở các tỉnh Quảng Đông và

Quảng Tây Tham vọng xâm lược của nhà Tống ngày một nung nấu hơn Các

quan cai trị ở miền nam Trung Quốc thường báo cáo lên triều đình xuyên tạc

tình hình thực tế Như sau thắng lợi của Đại Việt đối với Chămpa vào năm 1069,

một viên quan ở Quế Châu là Phan Bội báo cáo lên vua Tống: “Giao Châu bị

đại bại ở Chămpa, quân không còn đến một vạn, lúc này có thế lấy được”

Năm 1071, Tiêu Chủ, kẻ chủ trương tiến hành các chính sách cứng rắn đối

với Đại Việt được bổ nhiệm cai quản Quế Châu Ngay từ năm 1053, y đã tham

gia việc đàn áp Nùng Trí Cao Tiêu Chủ thông qua các bộ tộc sống ở vùng giáp

giới, tích cực do thám tình hình Đại Việt, biết rõ thắng lợi của Đại Việt trong

cuộc tiến quân vào phía nam và sức mạnh thực tế của đất nước này Vì thế, y

báo cáo lên vua Tống nếu chưa có sự chuẩn bị đầy đủ mà đã xuất quân là rất

nguy hiểm Giữa lúc đó, vào năm 1072, Lý Thánh Tông mất, người kế vị ngai

vàng là Lý Nhân Tông mới sáu tuổi Trong triều đình xuất hiện sự trạnh giành

quyền lực quyết liệt Hoàng thái phi Ỷ Lan – mẹ Lý Nhấn Tông giết Thái hậu

Thượng Dương Giữa hai nhóm quan đại thần, đứng đầu là Lý Thường Kiệt và

Lý Đạo Thành, cũng có nhiều mâu thuẫn Sau những sự kiện này, ở triều đình

nhà Tống khuynh hướng cần thiết phải mở cuộc tiến quân xuống phía nam đã

thắng thế Vua Tống thay Tiêu Chủ vốn rất thận trọng bằng một viên quan khác

là Thẩm Khởi, kẻ trong các báo cáo gửi lên triều đình thường cố gắng hạ thấp

Đại Việt và che giấu những khó khăn nảy sinh trong quá trình chuẩn bị cuộc tiến

quân xuống phía nam Viên quan mới này tích cực động viên, huấn luyện binh

lính, trưng thu lương thực phục vụ mục đích chiến tranh Nhằm che giấu việc

chuẩn bị chiến tranh, theo lệnh của y, vào năm 1073, việc buôn bán qua biên

giới bị đình chỉ Thẩm Khởi bằng cách mua chuộc và ban chức tước, lôi kéo các

Trang 20

tù trưởng miền núi về phía nhà Tống, kêu gọi họ cùng với bà con của mình liên

minh với nhà Tống Chính sách này có hiệu quả nhất định Thủ lĩnh Nguyễn

Thiên Mỹ quy phục nhà Tống, do đó, Đại Việt bị mất một phần lãnh thổ của

mình ở phía đông bắc Cần lưu ý rằng, triều đình Đại Việt cũng áp dụng chính

sách giống như vậy đối với các tộc người miền núi sống trên lãnh thổ Trung

Quốc nhưng không loại bỏ việc xâm chiếm bằng lực lượng vũ trang lãnh thổ của

các bộ tộc không thực lòng liên minh với Đại Việt Như vào năm 1074, Tiêu

Chủ tâu lên vua Thần Tông việc một châu bị chiếm mất

Giữa lúc đó, tình hình ở vùng biên giới phía bắc nước Tống trở nên căng

thẳng Nước Liêu đe doạ xâm lược, đòi phải cắt cho một phần đất mới Vua

Tống buộc phải điều toàn bộ binh lính mới tuyển lên phía bắc Vì vậy, Thẩm

Khởi lúc này đang xúc tiến chuẩn bị cuộc chiến tranh với phương nam, bất đắc

dĩ bị gọi về triều đình, vì sợ Đại Việt trả thù Thẩm Khởi bị bãi chức Một viên

quan khác là Lưu Di được cử thay thế, có nhiệm vụ hòa hoãn quan hệ với các

“chư hầu” Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là cuộc tấn công xuống phía nam

bị bãi bỏ, mà theo nhà Tống, thời điểm này chưa thích hợp

Vào đầu năm 1075, nhà Tống cắt một phần lãnh thổ ở phía bắc cho nước

Liêu, cuộc xung đột giữa nhà Tống và Liêu tạm chấm dứt Một lần nữa, nhà

Tống lại nhòm ngó xuống phía nam Lưu Di được lệnh tăng cường quân đội và

đình chỉ việc buôn bán qua biên giới

Trong triều đình Lý, phái của Lý Thường Kiệt – người nắm gần như toàn bộ

quyền hành trong nước thắng thế Đại Việt chú ý theo dõi các chính sách của

nhà Tống và nắm vững được tình hình ở các tỉnh miền nam Trung Quốc

Lý Thường Kiệt biết rõ cuộc xâm lược của nhà Tống là không tránh khỏi,

đồng thời ông cũng nhận thấy lúc này người Tống chưa sẵn sàng phát động

chiến tranh, lực lượng vũ trang của họ ở phía nam cũng mới chỉ ở giai đoạn

chuẩn bị bước đầu Ngoài ra, một nhà nho ở tỉnh Quảng Tây bất mãn với chính

quyền nhà Tống, đã gửi tới triều đình Đại Việt một bức thư, thông báo về việc

chuẩn bị xâm lược của nhà Tống, khuyên nên đánh đòn phủ đầu, cũng như sẽ

giúp đỡ khi quân đội Đại Việt tiến vào đất Tống Toàn bộ tình hình này khiến

Lý Thường Kiệt thấy cần phải đánh một đòn mạnh vào các tỉnh phía nam Trung

Quốc Dự định của Lý Thường Kiệt được Hoàng thái hậu Ỷ Lan và quần thần

ủng hộ Lý Thường Kiệt bắt đầu tập trung quân lên biên giới Đồng thời, Đại

Việt cũng gây áp lực về ngoại giao với nhà Tống, đòi trả Thiên Mỹ và những

vùng đất đai bị chiếm Điều này được lợi dụng như một cái cớ để Đại Việt tấn

công vào đất Tống Các xung đột nhỏ ở vùng giáp giới ngày một tăng lên Tất

cả những diễn biến đó không phải người Tống không thấy Quan cai trị các tỉnh

Trang 21

phía nam tâu lên vua nguy cơ đang tăng lên từ phía Đại Việt Tuy nhiên, người

Tống không ngờ Đại Việt lại tiến công ngay và đánh lớn

Lý Thường Kiệt chọn ba địa điểm chiến lược quan trọng nhất ở phía nam

Trung Quốc làm mục tiêu tấn công Đó là Ung Châu - một chiến thành chủ chốt

của Quảng Tây, và các thành Khâm Châu và Liêm Châu nằm bên các cửa biển

thuận lợi cho tàu bè ra vào

Lý Thường Kiệt chia quân đội thành hai bộ phận: bộ binh và thuỷ binh Bộ

binh được tập trung ở vùng biên giới Quảng Yên, Môn, Quảng Lăng và Tô Mậu

Chỉ huy lực lượng này là các thủ lĩnh Lưu Kỳ, Hoàng Kim Mãn, Thân Cảnh

Phúc và Vi Thủ An dưới sự thống xuất của Tông Đản Nhiệm vụ của họ là tấn

công vào vùng biên giới Tống, sau đó tiến thẳng tới Ung Châu Lực lượng thuỷ

binh do Lý Thường Kiệt chỉ huy được tập trung ở Vĩnh An có nhiệm vụ men theo

bờ biển đánh chiếm Khâm Châu và Liêm Châu, sau đó phát triển lực lượng tiến

vào Ung Châu

Lực lượng bộ binh gồm phần lớn là người miền núi do các thủ lĩnh của họ

chỉ huy Bộ phận này là lực lượng có tác dụng hỗ trợ Bộ phận chủ yếu của quân

Đại Việt là những binh lính thường trực được trang bị và huần luyện tốt và chỉ

bao gồm người Việt Lực lượng này sẽ tiến vào các cảng phía nam Trung Quốc

bằng thuyền chiến

Số lượng quân Đại Việt không được ghi chép rõ ràng Các sử liệu Trung

Quốc cho biết có từ sáu đến tám vạn người, còn các sử liệu Việt Nam thì lại đưa

ra con số là mười vạn Vấn đề phức tạp bởi những ghi chép trên không tính cụ

thể số binh lính của các bộ tộc miền núi, việc phỏng đoán hoàn toàn chỉ có ý

nghĩa tương đối Có lẽ số quân thực tế tham gia chiến dịch không quá tám đến

mười vạn người Nếu lưu ý một chút, ta biết trong cuộc hành quân tới Chămpa

có gần năm vạn binh lính tham gia hoàn toàn bằng đường thủy, trong trường hợp

này còn có cả lực lượng bộ binh và đối phương ở đây rất mạnh – do đó, quân số

rõ ràng phải đông hơn rất nhiều

Trang bị của quân đội Đại Việt bao gồm cung, tên, giáo, súng bắn đá Voi

chiến được sử dụng như một lực lượng xung kích tấn công, có số lượng lớn Vào

tháng 10 - 1075, lực lượng bộ binh bắt đầu tiến đánh các trại Tống dọc biên giới

Theo kế hoạch của Lý Thường Kiệt, lực lượng bộ binh sẽ tạo điều kiện thuận lợi

cho thủy quân đổ bộ Kế hoạch đã thành công Những toán quân của các bộ lạc

miền núi chiếm một cách dễ dàng lãnh thổ vùng giáp giới, tiêu diệt các đồn binh

nhỏ của nhà Tống cùng với chỉ huy của họ Đúng lúc đó, chiến thuyền của Lý

Thường Kiệt đã tiến đến Khâm Châu, sau đó tới Liêm Châu và đổ bộ lên đất

liền, tạo sự bất ngờ đối với nhà Tống Vào thời điểm đó, quan cai trị Khâm

Châu là Trần Vinh Thái vẫn đang ăn uống vui vẻ Các đồn binh Tống bị đánh

Trang 22

tan, các tướng tá và quan lại triều đình đều bị giết Tại Liêm Châu, gần tám

ngàn dân binh Tống bị bắt làm tù binh Mãi một tháng sau, triều đình Tống mới

được biết về những thất bại đầu tiên này

Khi tiến hành các hoạt động quân sự , Lý Thường Kiệt đã nắm chắc tình

hình quân Tống ở các tỉnh phía nam, vừa ít vừa chưa được huấn luyện kỹ càng

Để cho cuộc tiến công vào lãnh thổ đối phương được thuận lợi, Lý Thường Kiệt

cố gắng lôi kéo dân địa phương về phía mình Đi tới đâu ông cũng tuyên bố rằng

quân đội Đại Việt tiến vào lãnh thổ nhà Tống là để bắt bọn phản loạn chạy

sang đây; rằng việc làm này là bất đắc dĩ vì nhà Tống che giấu bọn này và mặc

dù đã nhiều lần đề nghị họ vẫn không chịu trao trả Trong những trường hợp

khác, ông giải thích với dân địa phương rằng quân đội Đại Việt tới đây là để cứu

giúp nhân dân đang bị chính quyền nhà Tống đè nén, áp bức Việc tuyên truyền

như vậy, dù không hoàn toàn đúng với hành đông thực tế nhưng có hiệu quả

nhất định Phần lớn dân các tỉnh phía nam Trung Quốc là phi Hán tộc, một phần

trong số đó là cùng bộ tộc với cư dân miền núi Đại Việt, một bộ phận khác gần

gũi với người Việt, xét về thành phần tộc người Chính những cư dân này đã

nồng nhiệt đón chào quân đội Đại Việt, cung cấp lương thực cho họ Nhưng mặt

khác, binh lính và dân trong các thành, chủ yếu là người Hán, đã chống lại quân

Đại Việt một cách quyết liệt Bộ binh Đại Việt tiến gần tới Ung Châu Lý

Thường Kiệt cũng mau chóng rời Khâm Châu, tới giữa tháng 12 bao vây toàn bộ

thành này Một bộ phận sau khi chiếm Liêm Châu liền đóng quân tại hai vị trí ở

hướng đông bắc đề phòng quân triều đình Tống xuống tiếp ứng

Thành Ung Châu khá kiến cố, binh lính ở đây có vài vạn người, chủ yếu là

quân chính quy người Hán Binh lính được huấn luyện và trang bị tốt, trong

thành có nhiều lương thực, thực phẩm, có khả năng giữ vững được trong tình thế

bị bao vây Trấn thủ thành là viên quan văn Tô Giám kiên quyết giữ Ung Châu

bằng bất cứ giá nào, với hy vọng sẽ có quân cứu viện từ Quế Châu Tô Giám áp

dụng nhiều biện pháp củng cố tinh thần chiến đấu của binh lính Bất cứ ai nghi

ngờ vào kết quả của việc phòng thủ, kể cả quan lại, đều bị chém đầu Ông cũng

cấm chỉ việc đưa gia đình các quan ra khỏi thành để dẹp bỏ tâm lý thất bại Như

vậy, một khó khăn lớn đặt ra trước Lý Thường Kiệt trong việc chiếm thành, hơn

nữa quân đội Đại Việt lại chưa có kinh nghiệm trong việc đánh thành Nhiều lần

quân đội Đại Việt tấn công không hạ được thành Từ Quế Châu, Lưu Di phái

một lực lượng tới Ung Châu cứu viện Viên chỉ huy đạo quân này là Trương Thủ

Tiết không kiên quyết, tiến quân chậm chạp và tới đầu tháng giêng năm 1076

thì bị Lý Thường Kiệt đón đánh ở Côn Lôn Trương Thủ Tiết và hầu như toàn bộ

tướng lĩnh đều bị giết, binh lính tan vỡ

Sau đó, Lý Thường Kiệt tập trung toàn bộ lực lượng của mình chiếm Ung

Châu Việt sử lược ghi lại đầy đủ nhất về cuộc bao vây này như sau: Quan coi

Trang 23

châu (Ung) là Tô Giám giữ thành cố thủ Ta làm phi thê (thang mây) để trèo lên

thành; kẻ kia đem dùng hoả cụ (đuốc lửa), phi thê không thể đem đến gần, ta lại

dùng tên thuốc độc bắn, người ngựa ở trên thành chết chồng chất lên nhau Kẻ

kia dùng cung thần tí bắn, tượng quân của ta có nhiều người chết Thành cao và

kiên cố, ta đánh hơn 40 ngày không hạ được Ta bắt được người Tống, họ dạy ta

cách dùng bao đất áp vào thành mà trèo lên Thường Kiệt nghe theo Thành bèn

bị hãm Tô Giám chạy về châu thự, trước tiên giết bọn gia thuộc 36 người, sau

đốt lửa tự thiêu mình Quân sĩ tìm Giám không thấy, bèn giết hết lại dân hơn

năm vạn người

Sau khi chiếm được thành Ung Châu, Lý Thường Kiệt muốn nhân đà thắng

lợi tiến quân lên phía bắc Giữa lúc đó, nhà Tống đã cử một lực lượng lớn để

chống lại quân Đại Việt Biết được điều đó, Lý Thường Kiệt ra lệnh rút quân vì

nếu tiến sâu lên phía bắc, ông sẽ bị tách xa khỏi lãnh thổ Đại Việt Điều đó sẽ

tạo nên sự nguy hiểm, bởi vì quân Tống có thể sẽ tiến công sang và bao vây Lý

Thường Kiệt ở Trung Quốc Ở Đại Việt, một bộ phận lớn quân đội đã được điều

sang Trung Quốc không còn đủ sức mạnh quân sự để đối phó với cuộc tấn công

của nhà Tống Lý Thường Kiệt quyết định một cách hết sức đúng đắn, rút quân

về bảo vệ đất nước Vào tháng 3-1076, quân đội Đại Việt rút khỏi biên giới

nước Tống Trước lúc rút quân, tất cả các khu dân cư, kho lương đều bị san

phẳng, một số lớn cư dân và của cải bị bắt đem về Đại Việt Cư dân các tỉnh

miền nam Trung Quốc bị bắt làm tù binh, được đưa tới các tỉnh Thanh Hoá và

Nghệ An, cách xa biên giới với nhà Tống Như vậy, vấn đề đặt ra trước nhà

Tống khi tiến hành cuộc tiến quân sang đất Đại Việt là không còn hậu phương

để cung cấp lương thực, thực phẩm cho binh lính

Tống Thần Tông xuống chiếu chuẩn bị một cuộc tấn công lớn sang Đại Việt

với mục đích không chỉ để “hỏi tội” Đại Việt đã đem quân đánh sang đất Tống,

mà còn nhằm biến nước ta thành một tỉnh của nhà Tống Thấy rõ tính chất

nghiêm trọng của tình hình, Lý Thường Kiệt tập trung chú ý tìm các biện pháp

để nắm chắc âm mưu của đối phương Để làm việc này, ông sử dụng những

người Tống trước đây đã chạy sang Đại Việt vì những lý do khác nhau Trong

cuộc tiến quân năm 1075, Đại Việt bắt đem về nước gần 200 nhà sư Trung

Quốc Quân thám báo Đại Việt sử dụng giấy tờ, trang phục của họ đột nhập

sang Trung Quốc Những lái buôn Việt hoạt động dọc ven biển Trung Quốc

cũng được sử dụng vào mục đích trên Vì thế mà Lý Thường Kiệt nắm chắc

được việc chuẩn bị chiến tranh của nhà Tống

Để cho cuộc xâm lược Đại Việt được thuận lợi hơn, nhà Tống sai sứ sang

Chămpa và Chenla yêu cầu cùng tiến hành các hoạt động quân sự chống Đại

Việt Như vậy, nếu chiến tranh xảy ra ở cả hai phía bắc – nam thì sẽ đẩy Đại

Việt vào một tình thế cực kỳ nguy hiểm Tuy nhiên, các nước này không đứng

Trang 24

về phía Tống, nguyên nhân tại sao hoàn toàn chưa rõ Đại Việt sử ký toàn thư

cho biết: Vào tháng 8-1075, Lý Thường Kiệt đem quân đi đánh Chămpa Theo

tài liệu này thì cuộc tiến quân không đạt được thắng lợi, ông bèn họa địa đồ

hình thế núi sông của ba châu Bố Chính, Địa Lý, Ma Linh Đoạn ghi chép trên

đây nằm sau đoạn ghi chép về cuộc tiến quân sang nam Trung Quốc đã nói ở

trên, nhưng về thời điểm xảy ra lại sớm hơn một năm so với ghi chép trong Việt

sử thông giám cương mục Việt sử thông giám cương mục không hiểu vì sao lại

chép sự kiện nêu trên xảy ra vào tháng 8-1075, tức là trước cuộc tiến quân sang

đất Tống Cuộc tiến quân đánh Chăm Pa có thể diễn ra vào năm 1076 nhằm

ngăn chặn việc nhà Tống dùng Chămpa uy hiếp Đại Việt từ phía nam Trong

trường hợp này, Lý Thường Kiệt sẽ rất mạo hiểm nếu đem quân đi đánh

Chămpa như đã diễn ra vào năm 1069, bởi vì nguy cơ một cuộc xâm lược quy

mô lớn của nhà Tống đã đến gần Chiến tranh có thể sẽ kéo dài và các khu vực

phía bắc đất nước (kể cả Thăng Long), sẽ không được bảo vệ trước cuộc tiến

công của nhà Tống Lý Thường Kiệt dường như chỉ biểu dương sức mạnh quân

sự vung biên giới và điều này đã đạt được mục đích – Chămpa không dám

chống lại Đại Việt

Nhà Tống tổ chức một lực lượng lớn để tiến công Đại Việt Lực lượng bộ

binh bao gồm trên mười vạn người, trong đó có một vạn quân chính quy được

điều động từ biên giới phía bắc xuống Những binh lính này được huấn luyện

chu đáo và có nhiều kinh nghiệm chiến đấu qua các cuộc chiến tranh với người

Khiết Đan và Đột Quyết Bộ phận kỵ binh gồm một vạn người, ngựa, là lực

lượng đột kích và trước đó cũng đã từng tham chiến ở biên giới phía bắc Bộ

phận quân đội còn lại được điều động ở các tỉnh nam Trung Quốc, bao gồm dân

binh và những người tình nguyện Riêng thủy binh Tống, do bị tổn thất nặng

trong cuộc tấn công của Đại Việt năm 1075 thì không được chuẩn bị tốt

Vào tháng 7-1076, quân đội Tống tiến đến Ung Châu và chia làm một số

hướng vượt qua rừng núi tấn công vào lãnh thổ Đại Việt Thủy binh tiến xuống

bờ biển Vĩnh An Tống Thần Tông giao cho Quách Quỳ làm Chiêu thảo sứ, chỉ

huy đội quân xâm lược đông tới 20 vạn quân Cuộc xâm lược thực sự vào lãnh

thổ Đại Việt bắt đầu vào cuối năm 1076

Như vậy, sau khi rút quân khỏi miền nam Trung Quốc, Lý Thường Kiệt có

một khoảng thời gian gần nửa năm để chuẩn bị phòng ngự tại khu vực rừng núi,

nơi quân Tống sẽ tiến qua Lý Thường Kiệt bố trí các ổ phục kích gần biên giới,

tuyến phòng ngự chủ yếu được bố trí ở bờ nam sông Cầu, từ đó có khả năng bảo

vệ được một phần lớn khu vực đồng bằng Bắc Bộ và kinh thành Thăng Long

Tại những nơi thuận tiện cho việc vượt sông, Lý Thường Kiệt cho đắp lũy cao,

trên đóng nhiều cọc tre sắc nhọn Chiến lũy này chạy dài gần 100 km, rất kiên

cố, khó có thể vượt qua Thủy binh Đại Việt đóng tại hạ lưu sông Lục đầu, có

Trang 25

nhiêm vụ cản phá không cho quân Tống vượt qua Ví trí này rất thuận lợi, chiến

thuyền có thể cơ động đi nhiều hướng khác nhau và có thể bảo vệ các cửa biển

Ngoài ra, Lý Thường Kiệt bố trí một lực lượng bộ binh tinh nhuệ án ngữ

phía sau bảo vệ kinh đô và vùng Thiên Đức – quê hương của nhà Lý, nơi có

nhiều lăng tẩm của các vua Lý

Cuối năm 1076 đầu năm 1077, lực lượng chủ yếu của quân Tống chia thành

nhiều bộ phận đã vượt qua vùng núi phía bắc Họ mua chuộc được một số thủ

lĩnh địa phương Ở nhiều nơi, quân Tống phải giao chiến với các nhóm phục kích

hoặc tìm cách tránh không đụng độ để tiến về phía trước Chúng đi vòng tránh

đèo Động Giáp; quân Tống cho rằng lực lượng chính của Lý Thường Kiệt phục

kích ở đó cho nên cho cánh quân bảo vệ sườn ra ứng chiến để đội hình chính

tiến về Thăng Long Nhưng cuộc tiến quân của quân Tông bị chặn lại bởi phòng

tuyến sông Cầu Chiêu thảo sứ Quách Quỳ hy vọng chiến thuyền sẽ từ phía biển

tiến vào Một viên tướng của y tên là Miêu Lý liều mạng vượt sang bờ nam

bằng cầu phao Lực lượng đột kích của quân Tống bị quân Lý Thướng Kiệt tiêu

diệt hoặc bắt sống Thất bại này buộc Quách Quỳ phải tạm hoãn cuộc tiên

squân của đại binh, chờ thuỷ binh tiến vào Nhưng đòn tiến công của Đại Việt

vào quân Tống cũng không thành công Hai hoàng tử Hoàng Chân và Chiêu

Văn chỉ huy vài ngàn quân trên 400 chiến thuyền tiến sang bờ bắc tấn công đối

phương nhưng thất bại và khi rút lui phải chịu tổn thất lớn Quân Tống dùng súng

bắn đá bắn trả quyết liệt Hai hoàng tử hy sinh

Quách Quỳ loan tin “thắng lớn” quân Đại Việt nhưng không mang quân

đuổi theo vì thực tế, y không có thuyền để chở quân sang Theo kế hoạch, thuỷ

binh Tống sẽ vượt qua Động Kênh, sau đó qua sông Bạch Đằng tiến vào, hợp

với bộ binh của Quách Quỳ Kế hoạch này không thực hiện được Thủy binh

Tống bị chặn đứng ở Vĩnh An Trong khi đó, bộ binh của cả hai phía vẫn tiếp tục

đóng ở hai bên bờ sông Gần 40 ngày trôi qua kể từ sau cuộc tiến công không

thành của phía Đại Việt Quân Quách Quỳ lâm vào tình thế phải đối mặt với sự

thiếu lương thực và dịch bệnh của mùa hè phưng nam Tuy nhiên, Quách Quỳ

vẫn chưa quyết định rút quân vì biêt rõ rằng làm như vậy y sẽ bị trị tội

Lý Thường Kiệt sau khi phân tích tình hình, cho rằng nếu quân Tống buộc

phải rút lui trong tình thế như vậy sẽ là một nỗi nhục đối với nhà Tống Kẻ thù

có thể sẽ mở những cuộc xâm lược mới với quy mô lớn hơn Vì thế, ông quyết

định giảng hoà, tạo ra vẻ bề ngoài phục tùng người láng giềng hùng mạnh ở phía

bắc Lý Thường Kiệt cử sứ giả Kiều Văn Ứng sang gặp Quách Quỳ, thông báo

rằng nếu rút quân về triều thì Đại Việt sẽ sai sứ sang xin chịu tội và nộp cống

Ngoài ra, còn hứa sẽ cắt cho nhà Tống một số đất đai Những đề nghị như vậy

đối với quân Tống lúc này khác nào sắp chết đuối vớ được cọc Tống Thần

Trang 26

Tông ra lệnh bãi binh Quách Quỳ hình như vẫn không tin vào thiện chí hòa bình

của Đại Việt và vẫn lo ngại quân Đại Việt sẽ tấn công, đang đêm bất ngờ ra

lệnh rút quân Sự kiện này diễn ra vào tháng 2-1077

Nhà Tống nhân việc Đại Việt hứa sẽ “cắt đất”, tuyên bố “thắng lớn” ở

phương nam và bình định được Giao Chỉ Tuy thế, chính Tống Thần Tông thì lại

coi cuộc tiến quân sang Đại Việt là một thất bại lớn, nên đã ra lệnh trị tội tất cả

các tướng tham gia cuộc xâm lược Đại Việt Một số bị bãi chức, một số khác bị

điều đến các tỉnh xa xôi của đế quốc Tống Việt sử lược chép về thất bại của

quân Tống trong cuộc chiến tranh này là “mười phần chết mất năm, sáu” Các

sử liệu Trung Quốc cúng thừa nhận thất bại này là rất lớn

Theo thoả thuận, Đại Việt phải cắt cho nhà Tống năm châu: Quảng

Nguyên, Tứ Lăng, Tô Mậu, Môn và Quảng Lăng Tuy nhiên, sau khi Quách Quỳ

rút quân về Trung Quốc, quân đội Lý Thường Kiệt chiếm lại được bốn châu, chỉ

có châu Quảng Nguyên vẫn còn nằm dưới quyền cai trị của người Tống Để đòi

lại châu này, Lý Thường Kiệt ra lệnh loan tin rằng Đại Việt sắp tới sẽ cử binh

tiến đánh Đồng thời, liên tiếp phái các sứ bộ tới Trung Quốc đề nghị trả lại

châu này để đổi lấy các tù binh của ba châu: Ung, Khâm và Liêm, bị Đại Việt

bắt năm 1075 Việc mất những vùng đất mới chiếm được trong cuộc chiến tranh

xâm lược Đại Việt gây nên sự bất bình trong các cận thần của vua Tống Thất

bại của nhà Tống là một trong những lý do buộc tể tướng Vương An Thạch phải

từ chức Nhân chuyện nhà Tống trả lại Quảng Nguyên cho Đại Việt, người Tống

có câu thơ châm biếm rằng: “Nhân tham Giao Chỉ tượng, Khước thất Quảng

Nguyên kim” (Vì tham voi Giao Chỉ, Bỏ mất vàng Quảng Nguyên)

Kháng chiến chống Tống thắng lợi là một chiến công hiển hách của quân

dân tnều Lý, dưới sự lãnh đạo của vị tướng tài ba Lý Thường Kiệt, đánh tan

mộng tưởng xâm lược nước ta lần thứ hai của nhà Tống Quốc gia phong kiến

Đại Việt bước vào thời kỳ cường thịnh

3 Sự suy vong của triều Lý

Từ năm 1937, đời Lý Anh Tông, các vua Lý lên ngôi đều nhỏ tuổi Quyền

lực lọt vào tay ngoại thích Nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân đã nổ ra (Thân Lợi,

Phí Lãng) Nhiều thế lực phong kiến địa phương nổi dậy (Nguyễn Nộn, Đoàn

Thượng.v.v.) Đến đời Cao Tông, trong triều nổ ra loạn Quách Bốc, buộc triều

đình phải chạy trốn khỏi Kinh thành Trong cục diện đó, dòng họ Trần đã nổi

lên ở Hải ấp và dần dần gây dựng được thế lực ở Thăng Long Đến đời Huệ

Tông, họ Trần cơ bản đã đánh bại các thế lực khác và thao túng các chức vụ

chuỷ choỏt trong triều Lý Năm 1225, Trần Thủ Độ buộc Huệ Tông nhường ngôi

cho con gái út là Chiêu Thánh, lúc đó mới 7 tuổi Ngày 11-1-1226, với sự sắp

Trang 27

đặt của Thủ Độ, Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi hoàng đế cho chồng mình là

Trần Cảnh Triều Lý đến đây chấm dứt

- Thế thứ triều Lý (1010 - 1225)

1 Lý Thái Tổ (1010 - 1028); họ và tên : Lý Công Uẩn Vua sinh ngày

12 tháng 2 năm Giáp Tuất (974), tại châu Cổ Pháp, nay là Bắc Ninh

2 Lý Thái Tông (1028 - 1054); họ và tên : Lý Phật Mã, lại có tên khác

là Lý Phật Chính, con trưởng của Lý Thái Tổ, mẹ là Lê thái hậu (không rõ tên)

Vua sinh ngày 26 tháng 6 năm Canh Tý(1000), tại Hoa Lư ( khi thân sinh còn làm

quan trong triều Tiền Lê)

3 Lý Thánh Tông (1054 - 1072); họ và tên : Lý Nhật Tôn Vua sinh

ngày 25 tháng 2 năm Quý Hợi (1023), tại kinh thành Thăng Long

4 Lý Nhân Tông (1072 - 1127); họ và tên : Lý Càn Đức Vua sinh ngày

25 tháng 1 năm Bính Ngọ (1066), tại kinh thành Thăng Long

5 Lý Thần Tông (1128 - 1138); họ và tên : Lý Dương Hoán Vua sinh

năm Bính Thân (1116)

6 Lý Anh Tông (1138 - 1175); họ và tên : Lý Thiên Tộ, con trưởng của

Lý Thần Tông Vua sinh vào tháng 4 năm Bính Thìn (1136)

7 Lý Cao Tông (1175 - 1210); họ, tên : Lý Long Trát, lại có tên khác là

Lý Long Cán Vua là con thứ 6 của Lý Anh Tông với mẹ là Thụy Châu thái hậu,

người họ Đỗ Vua sinh ngày 25 tháng 5 năm Quý Tỵ (1173)

8 Lý Huệ Tông (1210 - 1224); họ và tên :Lý Hạo Sảm Ông là con

trưởng của Lý Cao Tông, mẹ là Đàm thái hậu Vua sinh vào tháng 7 năm Giáp

Dần (1194)

9 Lý Chiêu Hoàng (1224 - 1225); họ và tên : Lý Phật Kim, lại có tên

khác là Lý Thiên Hinh Nữ Vua sinh vào tháng 9 năm Mậu Dần (1218)

II Triều Trần

1 Tình hình chính trị - xã hội

Triều Trần thay thế một triều Lý đã hết sinh khí, trong bối cảnh quốc tế có

nhiều biến động: Đế quốc Mông Cổ đang làm mưa làm gió ở Châu Âu, Trung á

Triều Trần trên thực tế là bước phát triển mới của chế độ trung ương tập quyền,

duy trì sự ổn định, thống nhất của quốc gia Đại Việt

Bộ máy chính quyền được xây dựng trên cơ sở cốt lõi là Hoàng tộc Quí tộc

tôn thất được phân phong nắm những chức vụ chủ chốt và đóng giữ ở các nơi

hiểm yếu Nhà Trần áp dụng chế độ hai vua Sau một thời gian ở ngôi, mặc dù

Trang 28

còn sung sức, các vua Trần đều lui về làm Thượng Hoàng và nhường ngôi cho

thái tử Thượng Hoàng vẫn cùng vua con nắm triều chính và có quyền lực rất

lớn Ngoài kinh thành Thăng Long, hành cung Thiên Trường là nơi ở và làm

việc của Thượng Hoàng Triều đình trung ương dưới vua là Tả hữu tướng quốc

và các danh hiệu tam thái, tam thiếu Bên cạnh đó là tri mật viện và môn hạ

sảnh Bên dưới có lục bộ và một số cơ quan chức năng: Hàn Lâm viện, Ngự sử

đài, Quốc sử viện.v.v

Phương thức tuyển quan lại về cơ bản cũng giống như Triều Lý nhưng triều

Trần chú trọng hơn đến việc tuyển dụng quan lại qua khoa cử Sang thế kỷ thứ

14, số lượng nho sĩ đỗ đạt ra làm quan ngày càng nhiều

Bộ máy địa phương từ 24 lộ thời Lý được chia lại thành 12 lộ (phủ) Dưới lộ

là huyện (châu miền núi), hương và xã Nguồn quan lại, ngoài những người

trong Hoàng tộc, được tuyển chọn theo khoa cử, công lao và thủ sĩ

Quân đội chia thành cấm quân và quân các lộ Quân các lộ là lực lượng

chính binh, được tổ chức theo chế độ luân phiên (Ngụ binh ư nông) Ngoài ra các

quý tộc tôn thất cũng được quyền xây dựng quân đội riêng

Năm 1230, nhà Trần ban hành bộ Quốc triều thông chế, sau đó sửa chữa, bổ

sung và đổi thành Quốc triều hình luật Điểm nổi bật của pháp luật đời Trần là

khẳng định chế độ dẳng cấp và bảo vệ chế độ tư hữu tài sản, nhất là chế độ tư

hữu về ruộng đất Vào cuối thời Trần, chế độ điền trang càng được mở rộng,

diện tích ruộng tư có xu hướng tăng lên

2 Các cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông dưới triều Trần

Năm 1206, sau gần một thế kỷ nội chiến, đại hội quý tộc Khurintai đã bầu

Temujin làm Đại Hãn nước Mông Cổ Ngay lập tức, Mông Cổ hướng ngọn lửa

chiến tranh ra bên ngoài Về phía Đông, Mông cổ tiến công nước Tây Hạ và

nước Kim Về phía tây, Mông cổ đánh nước Khorexme, tiến vào miền nam nước

Nga, đến tận sông Vonga

Từ khoảng giữa thế kỷ 13, sau các chiến dịch đánh sang Ba Tư và Châu Âu,

Đế chế Mông Cổ trên thực tế đã phân chia thành bốn: ngoài phần đất Mông

Cổ, hai nước Hãn mới đã được thành lập là Ba Tư , Lều Vàng và khu vực lãnh

thổ mới chiếm được trên lục địa trung quốc

Trong những năm 30 thế kỷ XIII, người Mông Cổ đã chiếm được vùng phía

bắc Trung Quốc, bấy giờ là lãnh thổ thuộc nhà Kim của người Nữ Chân Năm

1251, chúa Mông Cổ là Đại Hãn Môngke hạ lệnh cho em tra y là Khubilai tiến

quân xuống phía nam đánh chiếm Nam Tống Khubilai bắt đầu cuộc tiến công từ

phía bắc Đồng thời với việc làm đó, trong năm 1252, một viên tướng Mông Cổ

khác là Uriangkhiđai đánh bại nước Nam Chiếu ở giáp giới với Đại Việt về phía

Trang 29

tây bắc Theo kế hoạch của người Mông Cổ, quân đội của họ sẽ tiến đánh Nam

Tống bằng hai gọng kìm từ phía bắc và phía nam Uriangkhaiđai tiến sát tới biên

giới Đại Việt thuộc khu vực tỉnh Lào Cai ngày nay và đòi Trần Thái Tông cho

quân đội của y mượn đường đánh Nam Tống Quân Mông Cổ ba lần sai sứ tới

triều đình Đại Việt Tất cả các sử giả đều bị bắt và bị hạ ngục tại kinh thành

Thăng Long Trần Thái Tông xuống chiếu cho cả nước chuẩn bị sẵn sàng đối

phó với cuộc chiến tranh sắp xảy ra Quân đội được điều động lên vùng biên

giới dưới sự chỉ huy của Trần Quốc Tuấn, nhà quân sự lỗi lạc trong các cuộc

chiến tranh với quân Mông Cổ sau này

Không được Trần Thái Tông đáp ứng đòi hỏi của mình, tháng 12 -1257,

Uriangkhaiđai tấn công vào lãnh thổ Đại Việt Quân đội của y có khoảng hơn

hai vạn tên, bao gồm nhiều tộc người khác nhau Một nửa trong số đó là người

Mông Cổ, nửa còn lại chiêu tập từ người Hán và các bộ tộc sống ở phía nam

Trung Quốc Quân Mông Cổ tiến theo bờ sông Hồng về hướng kinh đô Thăng

Long Tại Bình Lệ Nguyên (Vĩnh Phú ngày nay), theo lệnh vua, một tuyến

phòng thủ được chuẩn bị Ở đây đã diễn ra trận đánh mở đầu Trần Thái Tông ở

vị trí tổng chỉ huy Quân Mông Cổ tìm cách bao vây quân đội Đại Việt, chặn

đường rút lui, sau đó, tiêu diệt và bắt sống các thuyền chiến Trong trận đánh

này, người Mông Cổ lần đàu tiên chạm trán với voi chiến của ta Lúc đầu, kỵ

binh Mông Cổ tỏ ra lúng túng, nhưng sau đó, chúng bắn hỏa khí làm cho đàn voi

sợ hãi rối loạn chạy ngược lại, giẫm đạp lên quân mình Ưu thế nghiêng về phía

quân của Uriangkhađai Lê Phụ Trần – một viên tướng nhà Trần khyên Trần

Thái Tông rút lui để bảo toàn lực lượng Cánh quân chi viện do Phạm Cụ Chích

chỉ huy có nhiệm vụ cản phá quân địch đảm bảo cho lực lượng chủ yếu rút lui

Toàn bộ cánh quân đều hy sinh, nhưng họ đã hoàn thành nhiệm vụ Như vậy, kế

hoạch của Uriangkhađai nhằm tiêu diệt quân đội Đại Việt, bắt sống Trần Thái

Tông đã thất bại Một viên tướng Mông Cổ – kẻ trực tiếp thực hiện kế hoạch

này đã tự tử

Trần Thái Tông bỏ Thăng Long, rút về củng cố ở vùng Khoái Châu (Hải

Hưng) Nhân dân được sơ tán khỏi kinh thành Quân Mông Cổ chiếm Thăng

Long nhưng đó chỉ là một thành phố trống không Trong ngục, chúng tìm thấy

những sứ giả của mình, một người trong số đó đã chết Uriangkhađai ra lệnh tàn

phá Thăng Long Sau một vài ngày, dự trữ lương thực của quân Mông Cổ cạn

kiệt Chúng phái quân đến các làng chung quanh tìm kiếm nhưng không đạt kết

quả bởi nhân dân đã rời nhà, hủy lương thực hoặc họ kiên quyết giữ làng với vũ

khí trong tay, đánh lui bọn xâm lược Có những tấm gương nổi tiếng trong lịch sử

về nhưng người nông dân công xã đã chiến đấu thắng lợi, biến làng xã của mình

thành những “pháo đài tre xanh”

Trang 30

Một số thành viên trong hoàng tộc biểu hiện tình trạng hoang mang Thái uý

Nhật Hiệu đề nghị Trần Thái Tông chạy sang đất Tống Trái lại, Trần Thủ Độ

đã hành động một cách kiên quyết Ông nói với vua: “Đầu thần chưa rơi xuống

đất, xin bệ hạ đừng lo” Triều đìng nhà Trần vẫn duy trì tốt khả năng chiến đấu

của quân đội Những bản hiệu triệu kêu gọi nhân dân chiến đấu chống kẻ thù

được gửi đi khắp nơi Giữa lúc ấy, tình thần chiến đấu của quân Mông Cổ bắt

đầu rệu rã Sau khi kinh thành Thăng Lòng bị chiếm chưa đầy nửa tháng thì

quân Đại Việt dưới sự chỉ huy của vua Trần và Hoàng Thái từ đã mở một trận

phản công quyết định và đánh bật chúng ra khỏi kinh đô Urangkhađai với số

quân còn lại của mình buộc phải quay trở lại đất Nam Chiếu theo con đường cũ

dọc bờ sông Hồng

Trên đường rút chạy, đâu đâu quân Mông Cổ cũng gặp sự chống trả của cư

dân địa phương Ở khu vực miền núi, chúng bị nhân dân các bộ tộ dưới sự chỉ

huy của thủ lĩnh Hà Bổng chặn đánh Quân đội của Uriangkhađai tan tác khi trở

lại đất Nam Chiếu Thất bại ở Đại Việt đã không cho phép Mông Cổ thực hiện

đòn tiến công nhà Tống từ phía nam

Sau cuộc xâm lược lần thứ nhất của đế quốc Mông Cổ, Đại Việt có một thời

gian hoà bình tạm thời kéo dài 27 năm

Mặc dù giành được thắng lợi trong cuộc chiến tranh này nhưng nhà Trần

cũng giống như nhà Lý ở thế kỷ XI – không muốn làm cho quan hệ với người

láng giềng phía bắc trở nên căng thẳng Đại Việt cam kết việc triều cống, tuy

nhiên ở đây có đặt ra những điều kiện của mình Như việc vào năm 1258, sứ

Mông Cổ tới triều đình Đại Việt đòi cống vật hằng năm với số lượng lớn, Trần

Thái Tông và quần thần biểu lộ thái độ cứng rắn, các cuộc thương lượng kéo dài

vẫn không giải quyết được một thoả thuận nào Nhà Trần cử các sứ giả tới gặp

Khubilai, trong đó có tướng quân Lê Phụ Trần, người vừa lập công xuất sắc

trong cuộc chiến với Uriangkhađai (việc này như một sự thách thức đặc biệt với

người Mông Cổ) Kết quả là Đại Việt ba năm mới nộp cống một lần, giống như

thông lệ trong các thế kỷ trước và cũng chỉ mang tính chất tượng trưng mà thôi

Trong khi thừa nhận về mặt hình thức Trung Quốc là thượng quốc, người Việt

không bao giờ tự cho mình là nước phụ thuộc vào họ Trường hợp này thể hiện

rất rõ trong các nguyên tắc ngoại giao của người Việt – dù không được ghi thành

văn bản – là một nước nhỏ cần phải có sự nhượng bộ, nhưng cũng chỉ trong

trường hợp nếu điều đó không gây nên tổn hại chủ quyền quốc gia Những sự

nhượng bộ của họ hoàn toàn có giới hạn xác định Như vào nửa sau thế kỷ XIII,

nhà Nguyên nhiều lần đòi vua Trần phải tới triều đình của họ Ngay cả việc

người Mông đòi đưa con em hoàng tộc tới kinh đô của họ với tư cách là con tin

cũng không được đáp ứng Các vua Trần rất coi trọng lãnh thổ quốc gia của

mình và có thái độ cứng rắn trong các vấn đề về biên giới

Trang 31

Ban đầu chính sách ngoại giao mềm dẻo đã đem lại những kết quả khả

quan nhất định – vào năm 1261, Hãn Khubilai sai sứ tới triều đình Đại Việt cùng

bức thư có nội dung như sau: “Quan liêu sĩ thứ An Nam, phàm các việc mũ áo,

lễ nhạc, phong tục đều cứ theo lệ cũ của nước mình, không phải thay đổi…

Ngoài ra, đã răn bảo biên tướng ở Vân Nam không được tự tiện đem quân lấn

cướp nơi cương giới, quấy nhiễu nhân dân Quan liêu sĩ thứ nước ngươi hãy yêu

ổn làm ăn như cũ” Trần Thánh Tông được phong làm An Nam quốc vương –

tước vị cao nhất mà người Trung Quốc – trong trướng hợp này là người Mông Cổ

- ban cho vua chúa các nước chư hầu láng giềng

Cần chú ý là sau khi đánh bại cuộc xâm lược lần thứ nhất của quân Mông

Cổ, Đại Việt ít bị o ép hơn do kẻ thù lúc đó đang bận bịu vào những xung đột

nội bộ Năm 1259, Đại Hãn Môngke chết, hãn Aricbuca được bổ nhiệm thay

thế Đây là điểm khởi đầu cuộc đấu tranh vũ trang quyết liệt giành ngôi hãn,

thoạt tiên là Khubilai chống lại người anh của mình là Aricbuca Các cuộc tiến

công xâm lược Nam Tống và tất nhiên là cả Đại Việt tạm bị gác lại Cuộc tranh

giành giữa các hãn kết thúc vào năm 1264, với thất bại của Aricbuca… Y là kẻ

đơn đơn độc trong cuộc tranh giành ngôi đại hãn Bởi lúc đó, chính quyền trung

ương của đế quốc Mông Cổ đã suy yếu, quốc gia của người Mông Cổ bắt đầu

suy sụp, hơn nữa lực lượng chủ yếu của quân đội Mông Cổ lại nằm trong tay của

Khubilai Ngoài ra, Khubilai còn dựa vào tiềm năng kinh tế – quốc phòng của

Trung Quốc và biết lợi dụng ưu thế này Năm 1271, đế quốc Nguyên của người

Mông được thành lập Năm 1279, nhà Nam Tống bị tiêu diệt, toàn bộ lãnh thổ

Trung Hoa đến đây bị người Mông Cổ thôn tính

Ngay sau đó, từ đầu những năm 80 thế kỷ XIII, đế quốc Nguyên bắt đầu

những cuộc tiến quân xâm lược các quốc gia láng giềng như Miến Điện, Nhật

Bản, Giava Họ cũng âm mưu lập kế hoạch xâm lược Đại Việt

Nhà Trần nhận thức được một cuộc chiến tranh mới với người Mông Cổ là

không thể tránh khỏi, vì thế mà sau cuộc chống xâm lược lần thứ nhất, đã áp

dụng các biện pháp nhằm củng cố quân đội

Năm 1282, một hội nghị quân sự được triệu tập tại Bình Than, trong đó có

mặt tất cả các thành viên trong hoàng tộc cũng như các quan lại Các đội quân

bản bộ của quý tộc tôn thất đã được lập ra để trấn giữ những vị trí trọng yếu

nhất Năm 1284, trước lúc xảy ra cuộc chiến tranh với người Mông Cổ, các bô

lão từ khắp mọi miền đất nước đã được triệu tập về kinh đô Tất cả đều nhất trí

cần phải đánh Sự đồng tâm nhất trí nay có tác dụng rất lớn động viên tinh thần

toàn dân sẵn sàng kiên quyết chiến đấu chống quân xâm lược

Đồng thời, Đại Việt muốn trì hoãn chiến tranh đến mức cao nhất để có thời

gian chuẩn bị lực lượng đối phó một cách chu đáo hơn Năm 1281, khi bị gọi vào

Định dạng
Số trang	63
Dung lượng	340,91 KB