skkn NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ THẢO LUẬN NHÓM TRONG dạy học môn TOÁN lớp 3

mối quan hệ về số lượng và hình dạng không giancủa thế giới hiện thực; nhờ đó mà học sinh cóphương pháp nhận thức một số mặt của thế giớixung quanh và biết cách hoạt động có hiệu quảtron

MỘT SỐ GIẢI PHÁP

NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC MÔN TOÁN LỚP BA

A PHẦN MỞ ĐẦU I/ LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

Tiểu học là cấp học nền tảng đặt cơ sở ban đầu choviệc hình thành và phát triển nhân cách của conngười, đặt nền tảng vững chắc cho giáo dục phổthông và toàn bộ hệ thống giáo dục Quốc dân

Tiểu học là bậc học quan trọng, mang tính toàndiện ở tất cả các môn học Ngay từ bậc tiểu học,mọi học sinh đều cần và có thể đạt được những trìnhđộ học vấn phổ thông toàn diện, đồng thời pháttriển sở trường, khả năng của mình về một mônhọc nào đó nói chung và môn Toán nói riêng

Cùng với môn Tiếng Việt, môn Toán có một

vị trí rất quan trọng việc hình thành nhân cách chohọc sinh tiểu học, vì môn Toán là một môn học mangtính khoa học Các kiến thức kỹ năng của môn Toán

ở bậc Tiểu học có nhiều ứng dụng trong cuộc sống;chúng rất cần thiết cho người lao động; rất cầnthiết để học các môn học khác ở Tiểu học và họctiếp môn Toán ở Trung học cơ sở cũng như Trung họcPhổ thông Môn Toán giúp học sinh nhận biết những

mối quan hệ về số lượng và hình dạng không giancủa thế giới hiện thực; nhờ đó mà học sinh cóphương pháp nhận thức một số mặt của thế giớixung quanh và biết cách hoạt động có hiệu quảtrong đời sống.Thông qua môn toán, học sinh tiểuhọc được trang bị một hệ thống kiến thức cơ bản vềnhận thức Những kỹ năng trong giờ học toán ởbậc tiểu học giúp các em có một quá trình rènluyện tổng hợp các năng lực trí tụê, rèn luyệnphương pháp suy nghĩ, phương pháp giải quyết đểnhằm phát triển trí thông minh của học sinh, cách suynghĩ độc lập, linh hoạt, sáng tạo, góp phần vào việchình thành các phẩm chất cần thiết của người laođộng mới như: Cần cù, cẩn thận, có ý chí vượt khó,làm việc có kế hoạch, chủ động, khoa học Từ đócác em có thể vận dụng, kết hợp với các số liệuthực tế đã thu thập được để sáng tạo ra các đềtoán, phản ánh các sự việc trong cuộc sống Phảnánh mối tương quan giữa một số đại lượng thườnggặp trong thực tế Quá trình học Toán đã giúp họcsinh thấy được “Toán học bắt nguồn từ thực tế vàtrở lại phục vụ thực tế“, thấy được “ Sự tương quangiữa các đại lượng và các sự vật…”

Chương trình tiểu học hiện nay được xây dựng trênquan điểm tích cực hoá người học, lấy “ Học sinh làmtrung tâm” Đây thực sự là bước phát triển mới củakhoa học giáo dục nhằm đáp ứng yêu cầu của giáodục và đào tạo trong giai đoạn công nghiệp hoá-

hiện đại hoá đất nước Chương trình Toán lớp 3 làmột bộ phận của chương trình toán tiểu học, Chươngtrình được xây dựng, kế thừa và phát triển nhữngthành tựu về dạy học toán 3 ở nước ta, nĩ tiếp tụcthực hiện những dổi mới về giáo dục tốn học ở các lớp 1 và 2 Chương trình nhấn mạnh hơn đến việc cung cấp chohọc sinh những kiến thức, kỹ năng cơ bản, thiếtthực, có hệ thống trong sự hoàn chỉnh tương đối củacác kiến thức và kỹ năng đó.

Định hướng đổi mới phương pháp dạy học (PPDH)đã được xác định trong các Nghị quyết Trung ương 4(khoá VII) và Nghị quyết Trung ương 2 (khoá VIII) củaĐảng, các Chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo,được thể chế hoá trong Luật Giáo dục và được cụthể hoá trong Chỉ thị 15 của Bộ Giáo dục và Đàotạo

Trong Luật Giáo dục (2005), Khoản 2, Điều 27 đãghi : "Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huytính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS ;phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học ;bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năngvận dụng kiến thức vào thực tiễn, bồi dưỡng khảnăng làm việc theo nhóm cho HS, tác động đến tìnhcảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS"

Như vậy, có thể nói tư tưởng và cũng là mục đíchcủa quá trình đổi mới PPDH là tích cực hoá hoạtđộng học tập của học sinh Tính tích cực trong hoạtđộng học tập của học sinh thực chất là tính tích cực

nhận thức được đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cốgắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnhtri thức.

Để đạt được mục tiêu trên, hiện nay mỗi chúng

ta đang thực hiện đổi mới PPDH bằng cách áp dụngmột số phương pháp và hình thức dạy học tích cựctrong đó có hình thức dạy học theo nhóm và bướcđầu đã đạt được những kết quả nhất định Tuynhiên, trong quá trình áp dụng hình thức dạy học này

ở tiểu học mà nhất là áp dụng cho môn Toánchúng tôi đã gặp nhiều khó khăn vì hiện tại chưacó tài liệu cũng như chưa có các biện pháp hữuhiệu trong việc áp dụng hình thức thảo luận nhómphù hợp cho từng bộ môn và đối tượng HSTH nênnhìn chung hiệu quả đạt được chưa cao

Xuất phát từ những lí do trên, với mong muốntiếp tục nghiên cứu đề xuất một số biện phápnhằm nâng cao hiệu quả thảo luận nhóm và vậndụng vào dạy học môn Toán lớp 3 nhằm gây hứngthú trong học tập cho HS, góp phần nâng cao chấtlượng dạy học bộ môn đạt hiệu quả cao hơn, tôimạnh dạn chọn đề tài "Một số giải pháp nhằmnâng cao hiệu quả thảo luận nhóm trong dạy họcmôn Toán lớp 3"

II/ MỤC ĐÍCH CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:

Nghiên cứu đề xuất một số giải pháp nângcao hiệu quả thảo luận nhóm và vận dụng vàoviệc dạy học Toán lớp 3 nhằm gây hứng thú tronghọc tập cho HS, góp phần nâng cao chất lượng dạyhọc bộ môn.

Chúng ta biết rằng dạy học theo nhóm là hìnhthức dạy học đặt HS vào môi trường học tập tíchcực Trong đó, HS được tổ chức thành các nhóm mộtcách thích hợp Trong nhóm, HS được khuyến khíchthảo luận và làm việc hợp tác với nhau Thông quahoạt động nhóm, các em được rèn luyện và pháttriển kĩ năng làm việc, kĩ năng giao tiếp, HS cóđiều kiện học hỏi lẫn nhau, phát huy vai trò tráchnhiệm, tính tích cực trên cơ sở làm việc và hợp tác.

Hình thức dạy học theo nhóm góp phần hìnhthành và phát triểàn các mối quan hệ qua lại tronghọc sinh, đem lại bầu không khí đoàn kết, giúp đỡ, tintưởng lẫn nhau trong học tập Tổ chức học tập theonhóm còn giúp các em nhút nhát, khả năng giaotiếp, diễn đạt kém có điều kiện được rèn luyện,tập dượt từ đó khẳng định bản thân trong môitrường hoạt động nhóm

Chính vì những lí do trên mà ngay từ đầu nămhọc, khi tiếp nhận lớp tôi đã vận dụng linh hoạt hìnhthức dạy học theo nhóm trong các tiết dạy để giúphọc sinh chiếm lĩnh kiến thức Thực tế dạy học chotôi thấy việc thảo luận nhóm của học sinh lớp mìnhđạt hiệu quả chưa cao vì những nguyên nhân sau:

- Học sinh chưa có thói quen thảo luận nhóm,việc hình thành nhóm còn chậm nên chiếm nhiềuthời gian của tiết học.

- Ý thức tự giác, tự quản trong mỗi nhóm cònhạn chế Nhóm trưởng chưa điều khiển được các bạntrong nhóm tập trung thảo luận tốt Các thành viêntrong nhóm chưa lắng nghe ý kiến của nhau

- Trong nhóm nhiều trình độ thì học sinh khá, giỏilàm việc tích cực còn những học sinh chậm, yếu thìngại nói, tham gia một cách thụ động, thậm chí cólúc không làm việc trong nhóm

- Đối với các môn học khác như: Đạo đức, Tựnhiên và Xã hội, Tiếng Việt thì học sinh thảo luậnnhóm có phần sôi nổi hơn nhưng riêng ở môn toánthì hiệu quả thảo luận không đạt được như mongmuốn vì việc tìm kiếm, chiếm lĩnh kiến thức củamôn Toán đối với HS còn nhiều khó khăn Hầu hếtcác em chỉ suy nghĩ rồi ghi kết quả của mình màthiếu sự hợp tác trong nhóm

Sau khi đã đánh giá đúng thực trạng và tìm rađược nguyên nhân dẫn đến những hạn chế trongviệc thảo luận nhóm của học sinh, tôi đã tập trungnghiên cứu kĩ hình thức dạy học theo nhóm, làm rõvai trò của người giáo viên trong dạy học theo nhóm

nói chung và dạy học theo nhóm trong quá trình giảngdạy môn Toán nói riêng để giúp HS thảo luậnnhóm đạt hiệu quả.

2 Thời gian thực hiện:

Sáng kiến này được thực hiện trong suốt cảnăm học trên cơ sở rút kinh nghiệm quá trình vậndụng dạy học kể cả những năm học trước Trong cáctiết lên lớp, tôi đã từng bước khắc phục cho các

em những tồn tại, đưa ra các biện pháp hữu hiệu đểgiúp học sinh học tập thành công

3 Biện pháp thực hiện:

3.1 Nghiên cứu, đề xuất những biện pháp chung để giúp cho việc thảo luận nhóm trong dạy học môn Toán lớp 3 đạt hiệu quả:

a Giáo viên phải nắm vững các dạng hoạtđộng nhóm để căn cứ vào đó có thể chọn hoạtđộng nhóm phù hợp với nội dung bài dạy

b Phải nắm vững cách thức tổ chức cho họcsinh hoạt động nhóm:

- Nắm vững đặc điểm của nhóm lớn và nhómnhỏ, những ưu điểm-tồn tại của từng loại nhóm

- Để giúp nhóm hoạt động có hiệu quả, giáoviên cần giúp học sinh trong nhóm biết và hiểu rõ

công việc của mình Vì vậy phải phân công nhiệmvụ cụ thể cho các thành viên trong nhóm như:

+ Nhóm trưởng: Quản lí, chỉ đạo, điều khiểncác thành viên trong nhóm hoạt động

+ Thư kí: Ghi chép kết quả công việc của nhómsau khi được sự đồng tình của cả nhóm

+ Báo cáo viên trình bày trước lớp kết quảthảo luận của cả nhóm

+ Các thành viên khác có nhiệm vụ tham gia tíchcực, đóng góp ý kiến vào hoạt động của nhóm

Tuy nhiên, giáo viên cần linh hoạt khi phân côngnhiệm vụ, không

phải bao giờ một nhóm cũng đủ các thành phầnnhư đã nêu trên Mặt khác, giáo viên cần tạo điềukiện cho học sinh tham gia vào các nhóm khác nhauvà thực hiện các nhiệm vụ khác nhau trong nhóm.Điều đó nhằm tạo cơ hội cho các em có thể chia sẻkinh nghiệm học tập với những bạn khác Đồng thờicác em cũng được rèn luyện và phát triển các thaotác tư duy và năng lực hoạt động của bản thân

- Ngay từ khi soạn giáo án, giáo viên cần lựachọn kiểu nhóm và dự kiến chia nhóm cho phù hợpvới các phần của tiết dạy

c Nắm được các yêu cầu để nhóm hoạt độngcó hiệu quả

Để nhóm hoạt động có hiệu quả thì việc tổchức hoạt động nhóm cần đảm bảo một số yêucầu cơ bản sau:

- GV cần giúp các thành viên trong nhóm biết vàhiểu được công việc của nhóm và của bản thân.

HS biết rõ những việc cần làm, biết giúp đỡ nhauvà lo lắng tới công việc chung

- Toàn nhóm làm việc hợp tác và đồng lòng vớiquyết tâm của cả nhóm

- Hình thành cho HS thói quen tích cực suy nghĩ vàtham gia vào các hoạt động của nhóm như phát biểu

ý kiến, tranh luận

- Vai trò của nhóm trưởng, báo cáo viên, thưkí được thực hiện luân phiên

d Phát huy vai trò của giáo viên trong dạy họctheo nhóm

Giáo viên là người tổ chức, hướng dẫn cáchoạt động, người cố vấn gợi mở, khuyến khích vàhỗ trợ việc học của học sinh Để giúp HS hoạt độngnhóm đạt hiệu quả người giáo viên cần phải thựchiện những việc sau:

- Khi giao việc cho nhóm, giáo viên phải trình bàynội dung một cách rõ ràng, cụ thể: nêu thứ tự nộidung công việc cần làm, phân công công việc chocác thành viên trong nhóm, ấn định thời gian làmviệc cụ thể (chỉ nên dành 3-5 phút cho một hoạtđộng)

- Nếu các nhiệm vụ là khác nhau, GV cần lậpphiếu hoạt động và giao cho từng nhóm

- Nếu các nhiệm vụ giống nhau thì giáo viên cóthể ghi nội dung hoạt động lên bảng.

- GV cần quan sát, theo dõi và giúp đỡ tất cảcác nhóm: cung cấp thêm thông tin cho nhóm này,giải đáp thắc mắc cho nhóm kia, nhắc nhở nhómnày làm việc lạc hướng, nhóm kia đang có sai sótvà hướng dẫn các em cách sửa chữa Đặc biệt, GVcần phát hiện và hỗ trợ các nhóm có khó khănbằng cách đặt câu hỏi, hướng dẫn trả lời, cungcấp thêm thông tin cho các em

- Động viên, khuyến khích và khen ngợi các emnhằm tạo không khí phấn khởi, tự tin trong học tập.Dáng điệu, cử chỉ của GV cần phải thể hiện tháiđộ thân mật, hợp tác, đồng tin, tạo niềm tin cho cácem

- GV không nên nói trước toàn lớp trong khi các

em đang hoạt động Nếu cần thiết, GV có thể dừngmọi hoạt động để tất cả HS chú ý và lắng nghenhững điều mình muốn nói

- Khi các nhóm trình bày, GV yêu cầu nhómkhác nhận xét, bổ sung và so sánh cách làm, kếtquả với nhóm mình Đồng thời, GV cần động viên,khuyến khích các nhóm và cá nhân đưa ra các câuhỏi có liên quan đến công việc của mỗi nhóm để

HS trả lời Khi HS phát biểu xong, GV mới đưa ra ýkiến của mình

3.2 Một số ví dụ minh hoạ cụ thể về việc vận dụng hình thức làm việc theo nhóm trong dạy học Toán lớp 3.

Trong quá trình dạy học Toán lớp 3, có rất nhiềubài tôi chọn cho các em thảo luận theo nhóm nhỏ (2-

>4 HS) và thường chia nhóm theo nhiều cách nhưngchủ yếu là chia theo nhóm cố định và nhóm gầnnhau

a Khi yêu cầu HS thảo luận để tìm ra kiến thức mới như lập các công thức nhân, chia, giải

bài toán về tìm một trong các phần bằng nhau củamột số, gấp một số lên nhiều lần, giảm đi một sốlần, thì có thể tiến hành chia nhóm trình độ (trongnhóm có cả HS khá, giỏi, trung bình, yếu)

Ví dụ: Khi dạy bài bảng chia 6, SGK/24: GV cho HS

thảo luận theo nhóm 4 ( nhóm nhiều trình độ) với

nhiều nội dung: Dựa vào bảng nhân 6 đã học, các

em hãy thảo luận để tìm cách lập và lập hoàn chỉnh bảng chia 6.

Trong quá trình HS thảo luận có thể ưu tiên cho

HS chậm, nhắc lại bảng nhân 6 Sau đó, các thànhviên trong nhóm thảo luận với nhau dựa vào mốiquan hệ giữa phép nhân và phép chia để lập hoànchỉnh bảng chia 6, thư kí ghi vào giấy nháp và cử đạidiện nhóm trình bày

*Khi dạy bài tìm thành phần chưa biết của phéptính như: tìm số chia thì việc cho HS thảo luận nhóm

nhỏ ở phần hình thành kiến thức mới là vô cùngcần thiết Các em thảo luận để nêu được mối quanhệ giữa cái đã cho và cái cần tìm; trao đổi để nêuđược cách tìm thành phần chưa biết Trong khi HS thảoluận, GV đến các nhóm để giúp đỡ và hướng dẫnthêm Đối với các nhóm còn lúng túng khi thảoluận, GV gợi ý để các em xác định thành phần chưabiết là gì? Cách tìm như thể nào? Đối với cácnhóm đã thảo luận xong, GV gợi ý để các em tự đưa

ra một số ví dụ và thực hiện tương tự để củng cố lạicách làm, tự tìm ra được quy tắc

Ví dụ: Bài Gam SGK/65: Trong phần hình thành

kiến thức mới, cung cấp cho HS biểu tượng về gam thìnhất thiết phải tổ chức cho các em thực hành theonhóm cân một số đồ vật theo đơn vị đo gam,kilôgam: cân khối lượng của quyển vở, quyển sách,quả táo Các em trao đổi, quán xuyến lẫn nhautrong nhóm, GV chỉ là người tổ chức, giúp đỡ vàhướng dẫn các hoạt động học tập

* Tổ chức thảo luận nhóm nhằm định hướng giải quyết và đưa ra cách giải quyết một vấn đề nào đó:

Ví dụ: Hình thành kiến thức về biểu thức và

giá trị biểu thức (Bài Tính giá trị của biểu thức (tiếp theo) SGK/81).

Xuất phát ban đầu là bài tập tính giá trị củabiểu thức 30 + 5 : 5, HS hoàn toàn thống nhất cáchtính giá trị của biểu thức này:

Đây là biểu thức có cả phép cộng và phépchia, ta thực hiện phép chia trước : 5 chia cho 5 bằng 1;tiếp theo thực hiện phép cộng: 30 cộng 1 bằng 31.

Đến đây GV đặt vấn đề: Nếu muốn thực hiệnphép cộng 30 + 5 trước, sau đó mới thực hiện phépchia cho 5, ( Ví dụ để tìm đáp án cho bài toán gộp:Người ta đem nhốt 30 con gà mái và 5 con gà trốngvào 5 chuồng Hỏi mỗi chuồng có bao nhiêu con gà?Biết rằng số gà nhốt ở mỗi chuồng là như nhau, )các em có thể thêm kí hiệu vào biểu thức như thếnào?

HS sẽ thảo luận theo từng nhóm 4 và đưa ra cáccách kí hiệu khác nhau: có em đề nghị khoanh vàotổng 30 + 5, có em đề nghị gạch dưới, có em đềnghị kí hiệu dấu móc

: 5 : 5 35 + 5 : 5 35+ 5 : 5

Các nhóm đề xuất các giải pháp và trình bàytrước lớp Cả lớp thảo luận và thấy các cách đềuhợp lí nhưng cần thống nhất chung một kí hiệu Khi đó

GV mới đưa ra kí hiệu thống nhất của toán học và

sử dụng dấu ngoặc: (30 + 5) : 5

Cuối cùng GV cho HS thảo luận để đưa ra quy tắctính giá trị của biểu thức có dấu ngoặc

* Tổ chức thực hành đo các đại lượng:

30

Ví dụ: Sau khi học xong đại lượng độ dài và Bảngđơn vị đo độ dài, GV có thể cho HS thực hiện nhiệmvụ sau: Đo và thống kê số liệu chiều cao của từngbạn trong lớp.

Đây là một nhiệm vụ thực hành, công việcnhiều (đo chiều cao của mỗi bạn), kết quả đo chiềucao của mỗi bạn khác nhau Vì vậy cả lớp thốngnhất chia làm nhiều nhóm, mỗi nhóm chịu tráchnhiệm đo chiều cao của mỗi bạn thuộc nhóm củamình

Mỗi nhóm đều thực hiện nhiệm vụ: Đo chiều caotừng bạn (theo đúng thao tác đo đã được học), ghichép số liệu vào nháp (hoặc sổ), sắp xếp tên cácbạn theo thứ tự từ thấp đến cao

Xác định bạn cao nhất, bạn thấp nhất trongnhóm

Như vậy cần phải có: một bạn cầm ê ke ápsát vào tường, một bạn dùng thước để đo, một bạnghi chép số liệu vào sổ, một bạn chỉ huy chung Vớicách xác định như trên, mỗi nhóm có 5 bạn là đủ

* Cần tổ chức thử nghiệâm nhiều trường hợpđể từ đó quan sát kết quả đi đến một kết luậnmang tính quy luật về một số vấn đề cần tới đođạc, tính toán Khi đó mỗi trường hợp giao cho mộtnhóm, kết hợp kết quả các nhóm lại, khái quáthoá thành kết luận mang tính quy luật

Ví dụ: Để tìm công thức tính diện tích hình chữnhật, giáo viên có thể tiến hành như sau:

Giáo viên đưa ra các hình chữ nhật khác nhau( kích thước 2cm x 3cm; 3cm x 5cm; 4cm x 3cm; 4cm x5cm )

Yêu cầu học sinh tìm cách tính diện tích các hìnhchữ nhật này

Học sinh được phân nhóm, sử dụng tấm nhựatrong có kẻ lưới các ô vuông cạnh 1cm, áp vào cáchình chữ nhật và tìm các cách khác nhau để biếtdiện tích các hình chữ nhật

Các nhóm sẽ có các cách khác nhau ( chẳnghạn đếm các hình chữ nhật, đếm từng nhóm theo

hàng, đếm từng nhóm theo cột,và thực hiện phép nhân số cộtvới số hàng)

Học sinh thảo luận để tìm cáchtính dễ nhất