LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI: Môn toán ở trường Tiểu học bên cạnh mục tiêu trang bị cho học sinh những kiến thức toán học còn có nhiệm vụ hình thành cho học sinh các năng lực toán học, trong đó ho
Trang 1PHẦN I
LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1 LỜI MỞ ĐẦU:
Quý thầy cô giáo thân mến!
Dạy học là nghề cao quí nhất trong các nghề cao quí, bởi dạy học là dạy người Xã hội phát triển cần phải nâng cao trình độ dân trí Yêu cầu đặt ra cho các nhà giáo dục hiện nay là đào tạo lớp người trong tương lai vừa có trình độ khoa học kĩ thuật vừa có đạo đức của người lao động mới, nghĩa là đào tạo lớp người phát triển toàn diện Là một giáo viên, tôi muốn cùng đồng nghiệp trao đổi kinh nghiệm giảng dạy, cùng đồng nghiệp góp chút công sức của mình vào sự nghiệp giáo dục để phần nào đó đáp ứng yêu cầu hiện nay của ngành Tôi mong rằng qua những kinh nghiệm tôi trao đổi sau đây được đồng nghiệp quan tâm, chia sẻ để có được những giờ dạy hiệu quả
2 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Môn toán ở trường Tiểu học bên cạnh mục tiêu trang bị cho học sinh những kiến thức toán học còn có nhiệm vụ hình thành cho học sinh các năng lực toán học, trong đó hoạt động giải toán được xem là hình thức chủ yếu để hình thành phẩm chất và năng lực toán học cho học sinh
Môn Toán có tầm quan trọng vì toán học với tư cách là một bộ phận khoa học nghiên cứu hệ thống kiến thức cơ bản và sự nhận thức cần thiết trong đời sống sinh hoạt và lao động của con người Môn Toán là ''chìa khoá''
mở cửa cho tất cả các ngành khoa học khác, nó là công cụ cần thiết của người lao động trong thời đại mới Vì vậy, môn toán là bộ môn không thể thiếu được trong nhà trường, nó giúp con người phát triển toàn diện, nó góp phần
Trang 2giáo dục tình cảm, trách nhiệm, niềm tin và sự phồn vinh của quê hương đất nước
Trong dạy - học toán ở tiểu học, việc giải toán có lời văn chiếm một vị trí quan trọng Có thể coi việc dạy - học giải toán là ''Hòn đá thử vàng'' của dạy - học toán Trong giải toán, học sinh phải tư duy một cách tích cực và linh hoạt, huy động tích cực các kiến thức và khả năng đã có vào tình huống khác nhau, trong nhiều trường hợp phải biết phát hiện những dữ kiện hay điều kiện chưa được nêu ra một cách tường minh và trong chừng mực nào đó, phải biết suy nghĩ năng động, sáng tạo Vì vậy có thể coi giải toán có lời văn là một trong những biểu hiện năng động nhất của hoạt động trí tuệ của học sinh
Với các chức năng: Chức năng giáo dục, chức năng giáo dưỡng, chức năng phát triển và chức năng kiểm tra, việc dạy - học giải toán là điều kiện để thực hiện tốt các mục tiêu dạy - học toán Tổ chức có hiệu quả việc dạy - học giải toán có vai trò quyết định đối với chất lượng dạy - học giải toán
Hoạt động giải toán là một hoạt động trí tuệ khó khăn, phức tạp Hình thành kỹ năng giải toán khó hơn nhiều so với kỹ năng tính vì các bài toán là
sự kết hợp đa dạng nhiều khái niệm, nhiều quan hệ toán học Giải toán không đơn thuần là làm theo mẫu mà đòi hỏi người giải toán phải nắm chắc khái niệm, quan hệ toán học, nắm chắc ý nghĩa của phép tính, có khả năng suy luận và phải làm tính thông thạo
Chương trình toán Tiểu học với 5 mạch kiến thức đan xen:
- Số học và các phép tính;
- Đại lượng và đo các đại lượng;
- Các yếu tố hình học;
- Một số yếu tố thống kê;
- Tỉ lệ bản đồ và giải toán có lời văn
Trong 5 mạch kiến thức này được xây dựng theo hướng đồng tâm từ lớp
1 đến lớp 5 và được nâng dần mức độ khó ở các lớp cuối cấp Đến lớp 5,
Trang 3những kiến thức và kỹ năng toán học ở Tiểu học cần được bổ sung và hoàn thiện để chuẩn bị cho học sinh học bậc học trên
Việc dạy - học toán ở trường Tiểu học hiện nay nói chung, ở trường tôi đang dạy nói riêng kết quả còn thấp so với yêu cầu Năng lực giải toán của học sinh còn nhiều hạn chế như: còn nhiều lúng túng khi tìm ra hướng giải, câu trả lời cho phép tính chưa chính xác, lựa chọn phép tính còn nhầm lẫn, tính toán chưa nhanh, chưa thành thạo, dẫn đến trình bày bài giải còn sai sót, kết quả học tập thấp Điều này làm mất thời gian trong các giờ học và còn tạo cho học sinh tâm lý mỏi mệt, nhàm chán khi học toán Những biểu hiện nói trên không phải vì học sinh không học được Các nhà khoa học đã chứng minh rằng trẻ sinh ra có thần kinh bình thường đều có khả năng học tập và phát triển
Như vậy, những hạn chế trong giải toán của học sinh là do các em mắc phải những sai lầm về kiến thức và kỹ năng toán học, mà giáo viên chưa phát hiện ra những sai lầm dẫn đến sai sót trong giải toán của học sinh để tìm ra nguyên nhân và đưa ra biện pháp giúp học sinh khắc phục những sai lầm, thiếu sót đó Bất kỳ thiếu sót nào của học sinh cũng có thể làm cho các em học kém đi nếu như giáo viên không chú ý giúp các em tự nhận ra và sửa chữa, khắc phục những sai lầm, thiếu sót
Trong 5 mạch kiến thức toán Tiểu học thì toán có lời văn là dạng toán học sinh gặp nhiều khó khăn nhất, bộc lộ nhiều nhất những sai lầm, thiếu sót trong suy luận và ứng dụng thực tế kiến thức toán học Từ những yêu cầu và nhận thức nói trên, để thực hiện tốt mục tiêu giáo dục, giúp học sinh hiểu sâu bản chất của vấn đề, học sinh có phương pháp suy luận logic thông qua cách trình bày lựa chọn phép tính đúng, lời giải đúng, ngắn gọn, sáng tạo trong cách thực hiện, giúp các em hứng thú, say mê học toán, nâng cao chất lượng
giờ dạy học toán, tôi chọn đề tài: “ Biện pháp rèn kỹ năng giải toán có lời
văn cho học sinh lớp 5”
Trang 4PHẦN II: NỘI DUNG
- Dạy toán ở Tiểu học nhằm giúp cho học sinh vận dụng những kiến thức toán học vào các tình huống thực tiễn đa dạng, phong phú, những vấn đề thường gặp trong cuộc sống
- Việc hướng dẫn học sinh giải toán là hướng dẫn học sinh kết hợp học với hành, áp dụng kiến thức đã học vào đời sống thực tiễn, giúp học sinh hình thành và rèn luyện kỹ năng thực hành cần thiết, vận dụng kỹ năng đó vào cuộc sống
- Giải toán có lời văn góp phần quan trọng trong việc xây dựng cho học sinh những cơ sở ban đầu của lòng yêu nước, tinh thần quốc tế vô sản, thế giới quan duy vật biện chứng Việc giải toán với những đề tài thích hợp còn giới thiệu cho học sinh những thành tựu trong công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa ở nước ta và các nước anh em, trong cuộc sống bảo vệ hòa bình của
Trang 5nhân dân thế giới Đồng thời giải toán có lời văn còn góp phần giáo dục học sinh bảo vệ môi trường, phát triển dân số có kế hoạch
- Hoạt động trí tuệ có trong việc giải toán còn góp phần hình thành nên những đức tính cần thiết của con người lao động mới như: tinh thần vượt khó,
ý chí vươn lên, đức tính cẩn thận, kiên trì, chu đáo, thói quen làm việc có kế hoạch, xem xét có căn cứ Biết tự kiểm tra kết quả công việc mình làm, có óc sáng tạo, óc độc lập suy nghĩ
Những cơ sở nói trên xuất phát từ:
+ Ý nghĩa, tầm quan trọng của môn toán Tiểu học nói chung, môn toán lớp 5 nói riêng;
+ Mục tiêu, nhiệm vụ của môn toán Tiểu học nói chung, môn toán lớp 5 nói riêng;
+ Nội dung chương trình môn toán Tiểu học nói chung, môn toán lớp 5 nói riêng;
+ Phương pháp, hình thức tổ chức dạy học môn toán Tiểu học nói chung, môn toán lớp 5 nói riêng;
+ Chuẩn kiến thức kỹ năng, cách kiểm tra đánh giá môn toán Tiểu học nói chung, môn toán lớp 5 nói riêng
Trang 6những bước tính phù hợp Đó cũng là những khó khăn khi dạy giải toán có lời văn ở Tiểu học
Với giáo viên, học sinh Trường Tiểu học Ba Động thì những khó khăn trên càng được nhân lên gấp bội vì Ba Động là một xã miền núi, đời sống người dân còn nhiều khó khăn Cha mẹ còn mãi lo chuyện mưu sinh, ít quan tâm đến việc học của con mình nên chưa tạo điều kiện đúng mức cho việc đến trường của các em Một số cha mẹ đi làm ăn ở xa gửi con cái cho ông bà ở nhà nên việc gặp gỡ giáo viên để trao đổi, phối hợp giáo dục các em thì hiếm khi Bản thân học sinh tiếp thu chậm, đặc biệt với môn Toán thì các em ít hứng thú để học và còn nhiều hạn chế khi giải toán (nhất là giải toán có lời văn) Kết quả học tập của học sinh thấp so với yêu cầu
3 ĐỐI TƯỢNG, MỤC ĐÍCH, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:
3.1 Đối tượng
- Giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Toán ở trường Tiểu học
- Học sinh Tiểu học, chủ yếu là học sinh lớp 5
3.2 Mục đích
Mục đích của việc nghiên cứu là để điều tra những sai lầm, hạn chế phổ biến của học sinh lớp 5 khi giải toán có lời văn Phân tích các nguyên nhân mắc sai lầm, thiếu sót của học sinh, từ đó đề xuất các biện pháp sư phạm với các tình huống điển hình giúp học sinh sửa chữa sai lầm, thiếu sót, khắc phục hạn chế, để các em giải toán nhanh, thành thạo, hứng thú khi học toán, nâng cao kết quả học tập Giúp giáo viên có những tiết dạy giải toán nhẹ nhàng mà hiệu quả
3.3 Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp lý luận: Sưu tầm tài liệu, đọc tài liệu, tra cứu thông tin;
- Phương pháp điều tra, phân tích, tổng hợp: Dự giờ đồng nghiệp, giảng dạy thực tế, phân tích kết quả học tập của học sinh;
- Phương pháp thực nghiệm: Đưa biện pháp đề xuất vào giảng dạy trực tiếp tại lớp 5 Trường Tiểu học Ba Động
Trang 74 PHẠM VI VÀ GIỚI HẠN:
4.1 Phạm vi:
- Giáo viên và học sinh Trường Tiểu học Ba Động, đặc biệt là học sinh lớp 5 năm học 2011- 2012 và năm học 2012-2013 do tôi chủ nhiệm và giảng dạy
Trang 8Nhưng trong thực tế thì toán có lời văn là một dạng toán khó cho cả người dạy lẫn người học Phần lớn học sinh gặp khó khăn vì không hiểu nghĩa của câu văn, không thể chuyển được câu văn thành phép tính Đôi khi hiểu sai, hiểu lệch vấn đề nên chọn nhầm phép tính giải
Bên cạnh đó còn nhiều giáo viên hướng dẫn học sinh một cách chung chung, chưa đi sâu hình thành các kĩ năng cần thiết giúp học sinh có điểm tựa trong quá trình thực hiện các bước giải
Trang 9Năm học Tổng số
học sinh
Số em biết giải toán có lời văn
Số em giải chậm, lúng túng khi giải
Số em chưa biết giải toán có lời văn
- Tư duy của học sinh thiếu linh hoạt, nắm kiến thức bằng việc tiếp thu qua mẫu, nhiều khi không đầy đủ Suy luận thường máy móc hay dựa vào tương tự, căn cứ vào các dấu hiệu bên ngoài Học sinh có những kết luận thường không căn cứ;
- Khi giải toán trong một chừng mực nào đó các em có thể giải được một bài toán theo hình thức “bắt chước”, theo mẫu đã có sẵn nhưng thường sai lầm khi tính toán Các em giải bài tập bằng cách tái hiện có khi không đầy
đủ những cách giải đã luyện tập máy móc nhiều lần nhưng khi hỏi về lý lẽ thì học sinh không nói được;
- Học sinh sử dụng ngôn ngữ toán học (thuật ngữ - ký hiệu) còn lúng túng, nhiều chỗ còn lẫn lộn, khi giải toán các em thường vội vàng, hấp tấp không chịu đọc kỹ đề toán Trong khi phân tích đề không chú ý đến những thuật ngữ toán học để tìm ra “chìa khóa” mở bài toán Học sinh thường nhầm lẫn giữa câu hỏi và lời giải Còn nhiều học sinh không xác định được đơn vị kèm theo kết quả tính;
- Biểu hiện bề ngoài là thái độ thờ ơ, học tập thiếu tự tin, ngay khi giải bài toán đúng nhưng giáo viên hỏi cũng ngập ngừng không trả lời được
2.2 Thực trạng việc dạy giải toán có lời văn hiện nay:
Trang 10- Nhiều giáo viên việc tiếp cận đổi mới phương pháp trong giảng dạy còn hạn chế Trong tiết dạy giáo viên chỉ quan tâm đến chất lượng mũi nhọn (chú ý vài em trong lớp) để có học sinh giỏi theo chỉ tiêu của nhà trường, lấy
đó làm thành tích cá nhân mà quên nghĩ đến chất lượng đại trà của cả lớp
- Phần lớn giáo viên truyền thụ kiến thức một chiều, chuyển tải nội dung kiến thức một cách máy móc, áp đặt Giáo viên chưa chú trọng tới việc tạo điều kiện cho học sinh tham gia xây dựng bài mới để chủ động nắm bắt kiến thức vì sợ mất nhiều thời gian Trong giải toán có lời văn, với những bài toán hợp có từ 2 bước giải trở lên, giáo viên thường quan tâm đến học sinh khá giỏi, mà quên nghĩ là học sinh yếu đang cần sự giúp đỡ của giáo viên Khi chấm, chữa bài, giáo viên thường đánh giá chung chung bài làm đúng - sai gắn liền với các điểm số mà chưa chỉ rõ chỗ sai lầm, thiếu sót để học sinh khắc phục Học sinh không hiểu bài, giáo viên nói nhiều, có khi còn làm thay cho học sinh Giáo viên chưa chú ý hình thành các kỹ năng toán học như kỹ năng phân tích đề, tóm tắt đề bài, kỹ năng nhận diện dạng toán điển hình….cho học sinh
2.3 Những tác động của phụ huynh:
Trình độ dân trí thấp Kinh tế còn khó khăn Cha mẹ thiếu sự quan tâm đến việc học của con cái Một số phụ huynh gặp khó khăn trong việc hướng dẫn con em mình học ở nhà
* Qua tìm hiểu nguyên nhân, thực trạng nêu trên, tôi đề ra những giải pháp giảng dạy để nâng cao chất lượng dạy - học giải toán có lời văn ở lớp 5
3 CÁC BIỆN PHÁP ĐÃ THỰC HIỆN
3.1 Nhận thức vấn đề
3.1.1 Quan niệm về bài toán:
Bài toán là một nội dung có vấn đề, có tình huống cần giải quyết để ra kết quả Khi giải quyết vấn đề đó ta phải vận dụng tri thức và kinh nghiệm sống để tìm ra lời giải
Trang 11- Loại bài: Có 3 loại: Toán đơn, toán hợp, toán áp dụng qui tắc - công thức
- Đề bài toán gồm 3 yếu tố : Dữ kiện, ẩn số và các điều kiện
3.1.2 Qui trình giải toán có lời văn: Gồm 4 bước
- Bước 1: Nghiên cứu đề, giải nghĩa từ lạ, câu lạ, tóm tắt đề
- Bước 2: Phân tích, tổng hợp, lập kế hoạch giải
- Bước 3: Giải và trình bày bài giải
- Bước 4: Đánh giá lại cách giải, thử lại, tìm cách giải khác
3.1.3 Tư duy giải toán: gồm 5 thao tác tư duy
- Tư duy 1: Xác định yêu cầu bài toán;
- Tư duy 2: Phân tích đề toán theo trình tự nhất định;
- Tư duy 3: Mô tả chính xác từng bước giải và cách thực hiện;
- Tư duy 4: So sánh cách giải của loại bài toán này rút ra cách giải hợp
mà để học sinh lựa chọn cách giải;
- Một số ít bài toán mang tính phát triển đòi hỏi học sinh phải suy nghĩ độc lập để giải;
- Nội dung các bài toán có tính cập nhật kiến thức gắn với đời sống xung quanh của học sinh, gắn liền với các tình huống cần giải quyết trong thực tiễn
Trang 123.2.1 Lựa chọn phương pháp phù hợp với đặc trưng của bộ môn
Phương pháp dạy học đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định hiệu quả giờ dạy Đổi mới phương pháp dạy học toán đòi hỏi người giáo viên phải biết lựa chọn các phương pháp phù hợp với đặc trưng của môn Toán Tôi thường chọn các phương pháp sau:
* Phương pháp trực quan
Sử dụng phương pháp này giúp học sinh có chỗ dựa cho hoạt động tư duy, giúp trẻ phát triển tư duy trừu tượng đồng thời có tác dụng bổ sung hiểu biết cho các em Với toán có lời văn ở lớp 5 giáo viên có thể cho học sinh quan sát mô hình, sơ đồ để học sinh có cơ sở giải bài toán
* Phương pháp thực hành luyện tập
Phương pháp này được sử dụng chủ yếu ở các tiết luyện tập để học sinh thực hành luyện tập kiến thức Trong quá trình học sinh luyện tập giáo viên có thể phối hợp với phương pháp gợi mở - vấn đáp - giảng giải - minh họa…
* Phương pháp gợi mở- vấn đáp
Đây là phương pháp cần thiết vì nó phù hợp với học sinh Tiểu học Phương pháp này rèn cho học sinh cách nghĩ, cách diễn đạt bằng lời, tạo niềm tin và khả năng học tập của từng em
* Phương pháp giảng giải minh họa
Giáo viên chỉ sử dụng phương pháp này khi cần giảng giải minh họa Giáo viên nên nói gọn, rõ và kết hợp với hoạt động thực hành của học sinh (Ví dụ bằng hình vẽ, mô hình, vật thật) để học sinh phối hợp nghe - nhìn và làm
* Phương pháp sơ đồ đoạn thẳng
Khi sử dụng phương pháp này giáo viên phải chọn độ dài các đoạn thẳng một cách thích hợp (có thể dùng màu riêng cho từng đoạn thẳng), để học sinh
dễ dàng thấy được mối liên hệ phụ thuộc giữa các đại lượng, tạo ra hình ảnh
cụ thể để giúp học sinh suy nghĩ, tìm tòi giải toán
Trang 133.2.2 Đa dạng hình thức dạy- học toán
Việc phối hợp nhiều hình thức dạy – học toán trong một tiết dạy - học toán có tác dụng kích thích hứng thú học tập của học sinh Giáo viên có thể chọn các hình thức dạy – học toán như:
* Học cá nhân
Với những bài toán đơn, vận dụng công thức, qui tắc hoặc thực hành kỹ năng tính toán giáo viên có thể áp dụng hình thức học cá nhân (trên phiếu hoặc trong vở bài tập)
Ví dụ : Bài 3 trang 56 Toán 5
Sau khi học phép nhân một số thập phân với một số tự nhiên tôi tổ chức cho học sinh làm bài cá nhân để giải bài tập này
Một ô tô mỗi giờ đi được 42,6 km Hỏi trong 4 giờ ô tô đó đi được bao nhiêu ki- lô- mét?
* Học nhóm (nhóm đôi, nhóm 4)
Với những bài toán hợp, có nhiều cách giải đòi hỏi học sinh phải tư duy logic, lựa chọn cách giải tôi có thể tổ chức cho học sinh làm bài theo nhóm để huy động vốn hiểu biết của nhiều em trong việc lựa chọn cách giải hay, dễ hiểu đồng thời giúp học sinh trong nhóm có tính tương tác lẫn nhau
Ví dụ: Bài 4, trang 62, toán 5
Mua 4 m vải phải trả 60.000 đồng Hỏi mua 6,8 m vải cùng loại phải trả nhiều hơn bao nhiêu tiền?
* Trò chơi, giải câu đố
Hình thức này thường sử dụng khi bồi dưỡng học sinh giỏi Với những bài toán vui rèn tính toán nhanh, phát triển trí thông minh, cách giải toán linh hoạt, tôi tổ chức dạy học dưới dạng trò chơi, giải câu đố
Ví dụ: (Bài toán ghép hình)
Hai hình chữ thập cắt đôi
Trong nháy mắt ghép xong rồi hình vuông