LÝ LUẬN DẠY HỌC HIỆN ĐẠI Đề tài: “ Đổi mới phương pháp dạy học”

MỞ ĐẦUTừ những năm đầu của thập kỷ 90 vấn đề phương pháp dạy học PPDH trong nhà trường phổ thông ở nước ta được dư luận xã hội và các cán bộ, giáo viên trong ngành giáo dục quan tâm nhiề

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA VẬT LÝ

….….

TIỂU LUẬN MÔN HỌC

LÝ LUẬN DẠY HỌC HIỆN ĐẠI

Đề tài: “ Đổi mới phương pháp dạy học”

Giảng viên hướng dẫn: Học viên thực hiện: PGS.TS LÊ VĂN GIÁO LÊ THANH SƠN

NGUYỄN HỮU THÁI NGHỊ

PHẠM THỊ KIM NGUYỆT NGUYỄN THỊ PHƯƠNG PHƯƠNG

K23 – LL&PPDHBM

Huế, khóa học 2014 – 2016

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

NỘI DUNG 5

1.Thế nào là “Đổi mới PPDH”? 5

2 Sự cần thiết phải đổi mới PPDH 6

2.1 Sự phát triển nhanh, mạnh với tốc độ mang tính bùng nổ của công nghệ khoa học 6

2.2 Yêu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội đối với việc đào tạo nguồn nhân lực tích cực, chủ động, sáng tạo 6

2.3 Có những thay đổi trong đối tượng giáo dục qua từng thời kỳ 7

2.4 Mục tiêu giáo dục đổi mới 7

3 Định hướng đổi mới PPDH 7

3.1 Định hướng chung 7

3.2 Định hướng cụ thể 8

3.3 Đổi mới toàn diện các yếu tố của quá trình dạy học 9

3.4 Những nội dung định hướng đổi mới PPDH Vật lí 9

4 Thực trạng của việc đổi mới PPDH, nguyên nhân, giải pháp khắc phục 9

4.1 Thực trạng đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay 10

4.2 Thuận lợi và khó khăn về đổi mới GDPT hiện nay 14

4.2.1 Thuận lợi 14

4.2.2 Khó khăn 15

4.3 Các giải pháp khắc phục những khó khăn trong việc ĐMGDPT 16

KẾT LUẬN 18

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Viết tắt Viết đầy đủ PPDH Phương pháp dạy học

PPDHPT Phương pháp dạy học phổ thông

GV Giáo viên

HS Học sinh

SGK Sách giáo khoa

ĐMGDPT Vấn đề đổi mới giáo dục phổ thông

MỞ ĐẦU

Từ những năm đầu của thập kỷ 90 vấn đề phương pháp dạy học (PPDH) trong nhà trường phổ thông ở nước ta được dư luận xã hội và các cán bộ, giáo viên trong ngành giáo dục quan tâm nhiều: lý do chủ yếu của hiện tượng đó là PPDH chậm được đổi mới, thậm chí có chiều hướng “thụt lùi” so với thập kỷ trước đây, trong khi vai trò hết sức quan trọng của phương pháp nói chung và PPDH nói riêng ngày càng được đề cao trong quá trình thực hiện mục tiêu đào tạo Trong những năm gần đây, chúng ta đã quan tâm nhiều đến việc đổi mới phương pháp dạy học Từ các vị lãnh đạo Đảng, Nhà nước, lãnh đạo các cấp của ngành giáo dục đến các nhà nghiên cứu, các thầy giáo đều khẳng định vai trò quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học trong việc nâng cao chất lượng nhà trường Sự nỗ lực của chúng ta là rất lớn, hoạt động đổi mới là phong phú và đa dạng Nhưng đổi mới cái gì? Và đổi mới như thế nào?

Theo GS.VS Phạm Minh Hạc, nhà trường hiện đại ngày nay là nhà trường hoạt động, dùng phương pháp hoạt động rèn luyện trí thông minh bằng hoạt động, thu hẹp sự cưỡng bức của nhà giáo thành sự hợp tác bậc cao Trong hình thức học hợp tác, học sinh học bằng cách thực hiện qua hành động chứ không phải học bằng cách nghe giáo viên giảng Xu thế tất yếu của thời đại ngày nay là hợp tác, do vậy nền giáo dục của mỗi quốc gia trên thế giới phải đặt mục tiêu đổi mới giáo dục để đáp ứng được yêu cầu này Chính điều này đòi hỏi mỗi giáo viên cần tích cực hóa hoạt động dạy học của mình để làm học sinh trở nên tích cực hơn, hứng thú hơn với môn học, và dạy học thật sự đem lại hiệu quả cao

Để trình bày một số định hướng đổi mới PPDHPT nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học phổ thông, chúng tôi chọn đề tài “Một số vần đề về Đổi mới PPDHPT hiện nay”

NỘI DUNG 1.Thế nào là “Đổi mới PPDH”?

Nói đến đổi mới phương pháp dạy học, chúng ta đã quen với nhiều cụm từ như “Phát huy tính chủ động sáng tạo của người học”, “ lấy người học làm trung tâm” Điều này đúng nhưng làm thế nào để đạt được mục tiêu “người học là trung tâm” thì GV lại lúng túng, mơ hồ và ngần ngại đi tìm con đường để “biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo” Chính vì thế những điều đúng lại trở thành sáo rỗng, thậm chí nhàm chán Khi đi sâu mổ xẻ, phân tích cái gọi là “đổi mới phương pháp”, nhiều nhà sư phạm lại

có những ý kiến khác nhau Tại hội thảo đổi mới phương pháp dạy học trong trường phổ thông và Đại học, Cao đẳng do Bộ Giáo Dục - Đào Tạo tổ chức mới đây, một số nhà sư phạm đã đặt vấn đề: Để đánh giá được hoạt động đổi mới phương pháp dạy học trước hết phải xây dựng được tiêu chí để trả lời câu hỏi “Thế nào là đổi mới phương pháp dạy học?”, “Một bài dạy như thế nào thì được gọi là đổi mới phương pháp giảng dạy?” Đã từng có quan niệm “cứ áp dụng công nghệ thông tin vào dạy học là “đổi mới” Thực tế đã

có một số cơ sở giáo dục đầu tư phòng học trang bị máy chiếu, máy tính, ti vi, trang âm và tự hào gọi đó là “đổi mới phương pháp” Nhưng việc sử dụng thiết bị hiện đại như thế nào vào bài dạy, hiệu quả ra sao thì không tính đến

Một quan niệm khác đánh giá giờ dạy ở bậc ĐH căn cứ vào số sinh viên tham gia phát biểu xây dựng bài Theo thầy giáo PGS.TS Lê Đình Trung – GV trường ĐH Sư Phạm

Hà Nội, thì tiêu chí này đối với giờ dạy ở phổ thông là đúng, nhưng với giờ dạy ở ĐH không hẳn như thế Tương tự, như thế, có quan điểm cho rằng thuyết giảng (lối dạy truyền thống) là lạc hậu, và “đổi mới” thì phải bỏ thuyết giảng Theo một cán bộ giảng dạy Đại học nhận xét rằng: Nhiều GV phổ thông và GV các trường sư phạm quan niệm đơn giản: thầy đọc, trò chép là “cũ”, thảo luận theo nhóm mới là “mới” Điều này không thật đúng Vì “thảo luận nhóm” là hình thức học tập khá hiệu quả, nhưng không phải thích hợp với tất cả các môn, các bài học, các đối tượng học

Quan niệm này đã dẫn đến một tình trạng ở các trường phổ thông, hễ có người dự giờ, kiểm tra là GV cho HS “thảo luận nhóm” Điều này quen thuộc đến mức HS cứ nghe có người dự giờ là chắc chắn được “thảo luận nhóm” “Thảo luận nhóm” trở thành hình thức, giống như “ứng dụng công nghệ thông tin”

Như vậy, với mỗi ngành học, bài học cần có sự linh hoạt áp dụng cách dạy học khác nhau hoặc phối hợp các cách dạy học khác nhau để mang lại hiệu quả Tuy nhiên, rõ ràng

“đổi mới phương pháp dạy học” đang cần những tiêu chí chung để tránh nhầm lẫn, cực đoan và sa vào bệnh hình thức, phong trào)

2 Sự cần thiết phải đổi mới PPDH

2.1 Sự phát triển nhanh, mạnh với tốc độ mang tính bùng nổ của công nghệ khoa học

Điều này thể hiện qua các lí thuyết, các thành tựu mới và khả năng ứng dụng cao, rộng và nhanh vào thực tế buộc chương trình, sách giáo khoa (SGK) phải luôn được xem xét, điều chỉnh Học vấn mà nhà trường phổ thông trang bị không thể thâu tóm được mọi tri thức phổ thông mong muốn, vì vậy phải coi trọng việc dạy phương pháp, dạy cách đi tới kiến thức của loài người, trên cơ sở đó mà tiếp tục học tập suốt đời, mọi người sống trong xã hội học tập Xã hội đòi hỏi người có học vấn hiện đại không chỉ có khả năng lấy

ra từ trí nhớ các tri thức dưới dạng có sẵn, đã lĩnh hội ở nhà trường phổ thông mà còn phải có năng lực chiếm lĩnh, sử dụng các tri thức mới một cách độc lập; khả năng đánh giá các sự kiện, các tư tưởng, các hiện tượng mới một cách thông minh, sáng suốt khi gặp trong cuộc sống, trong lao động và trong quan hệ với mọi người Nội dung học vấn được hình thành và phát triển trong nhà trường phải góp phần quan trọng để phát triển hứng thú và năng lực nhận thức của HS; cung cấp cho HS những kĩ năng cần thiết cho việc tự học và tự giáo dục sau này Chương trình và SGK phải góp phần tích cực trong việc thực hiện yêu cầu đó

2.2 Yêu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội đối với việc đào tạo nguồn nhân lực tích cực, chủ động, sáng tạo

Đất nước ta đang bước vào giai đoạn công nghiệp hóa (CNH), hiện đại hóa (HĐH) với mục tiêu đến năm 2020 Việt Nam sẽ từ một nước nông nghiệp về cơ bản trở thành một nước công nghiệp, hội nhập với cộng đồng quốc tế Nhân tố quyết định thắng lợi của công cuộc CNH, HĐH và hội nhập quốc tế là con người, là nguồn nhân lực người Việt Nam được phát triển về số lượng và chất lượng trên cơ sở mặt bằng dân trí được nâng cao Việc này cần được bắt đầu từ giáo dục phổ thông, mà trước hết là phải bắt đầu từ việc xác định mục tiêu đào tạo như là xác định những gì cần đạt được ( đối với người học ) sau một quá trình đào tạo Nói chung đó là một hệ thống phẩm chất và năng lực được hình thành trên một nền tảng kiến thức, kĩ năng đủ và chắc chắn

Trong xu thế của nền kinh tế thị trường, xu thế hội nhập quốc tế trong giai đoạn mới hiện nay đòi hỏi cần có nguồn nhân lực là người lao động tích cực, chủ động, sáng tạo thích ứng với xã hội mới vì vậy chúng ta cần phải thay đổi phương pháp dạy học để tạo ra những sản phẩm mới của giáo dục nhằm đáp ứng nhu cầu mới

2.3 Có những thay đổi trong đối tượng giáo dục qua từng thời kỳ

Những kết quả nghiên cứu tâm – sinh lí của HS và điều tra xã hội học gần đây trên thế giới cũng như ở nước ta cho thấy thanh thiếu niên có những thay đổi trong sự phát triển tâm – sinh lí Trong điều kiện phát triển của các phương tiện truyền thông, trong bối cảnh hội nhập, mở rộng giao lưu, HS được tiếp nhận nhiều kênh thông tin đa dạng, phong phú từ nhiều mặt của cuộc sống, có nhiều hiểu biết hơn, linh hoạt và thực tế hơn so với các thế hệ cùng lứa tuổi trước đây mấy chục năm, đặc biệt là HS trung học Trong học tập, họ không thỏa mãn với vai trò của người tiếp thu thụ động, không chỉ chấp nhận với các giải pháp đã có sẵn được đưa ra Ở lứa tuổi này nảy sinh một yêu cầu và cũng là một quá trình: sự lĩnh hội độc lập các tri thức và phát triển kĩ năng Nhưng các phương thức học tập tự lập ở HS nếu muốn được hình thành và phát triển một cách có chủ định thì cần thiết phải có sự hướng dẫn đồng thời tạo các điều kiện thuận lợi Chương trình và đặc biệt

là SGK có một vai trò hết sức quan trọng

Như vậy đối tượng dạy học luôn luôn có sự thay đổi qua từng thời kỳ phát triển của đất nước, nên phương pháp tác động vào đối tượng cũng phải thay đổi do đó đòi hỏi chúng ta phải đổi mới phương pháp dạy sao cho phù hợp với đối tượng mới

2.4 Mục tiêu giáo dục đổi mới

Mục tiêu giáo dục đổi mới nên đòi hỏi phải đổi mới phương pháp dạy học cho phù hợp với mục tiêu mới

3 Định hướng đổi mới PPDH

3.1 Định hướng chung

Nghị quyết TƯ 2 (khoá VIII) nêu rõ: "Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục và đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào trong quá trình dạy học, bảo đảm điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh, nhất là học sinh đại học

Điều 24.2 Luật Giáo dục qui định: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh."

Chiến lược phát triển giáo dục 2001 - 2010 (Ban hành kèm theo Quyết định số 201/2001/QĐ- TTg ngày 28 tháng 12 năm 2001 của Thủ tướng Chính phủ), ở mục 5.2 ghi rõ: "Đổi mới và hiện đại hoá phương pháp giáo dục Chuyển từ việc truyền thụ tri thức thụ động, thầy giảng, trò ghi sang hướng dẫn người học chủ động tư duy trong quá trình tiếp cận tri thức; dạy cho người học phương pháp tự học, tự thu nhận thông tin một cách có hệ thống và có tư duy phân tích, tổng hợp; phát triển năng lực của mỗi cá nhân; tăng cường tính chủ động, tính tự chủ của học sinh, học sinh trong quá trình học tập, "

Dựa vào cơ sở trên, việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học phổ thông được diễn ra theo bốn hướng chủ yếu:

+ Phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh

+ Bồi dưỡng phương pháp tự học

+ Rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn

+ Tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh

Trong đó, hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh là cơ bản, chủ yếu, chi phối đến ba hướng sau

3.2 Định hướng cụ thể

- Định hướng về phương pháp, hình thức tổ chức dạy học

+ Về phương pháp dạy học, giáo viên cần vận dụng mọi phương pháp dạy học hiện có một cách linh hoạt, đồng thời từng bước vận dụng các phương pháp dạy học hiện đại như PPDH hợp tác (PPDH cùng tham gia), PPDH giải quyết vấn đề, nhằm giúp học sinh biết cách tự học, biết cách hợp tác trong tự học; tích cực chủ động, sáng tạo trong việc phát hiện và giải quyết vấn đề để vừa có được những kiến thức cần thiết, vừa rèn luyện được các năng lực hành động

+ Về hình thức tổ chức dạy học, nên áp dụng các hình thức tổ chức dạy học một cách linh hoạt, phối hợp dạy học cá nhân và dạy học theo nhóm nhỏ, theo lớp; phối hợp dạy học ở trong và ngoài lớp, ở nhà trường và ở hiện trường (cơ sở sản xuất vật phương)

- Định hướng về thiết bị dạy học

Các thiết bị dạy học vật lý là điều kiện, phương tiện và nguồn tri thức không thể thiếu được trong quá trình học tập của học sinh Thông qua hoạt động với các thiết bị, học sinh tiếp cận được với hình ảnh mô phỏng thực tế, rèn luyện các kỹ năng quan sát, thu thập và xử lý thông tin, hướng tới việc hình thành những năng lực cần thiết của người lao động mới

Các thiết bị dạy học phải phù hợp nội dung, phương pháp của chương trình và sách giáo khoa

- Định hướng về đánh giá kết quả học tập

+ Yêu cầu của việc đánh giá là phải toàn diện, khách quan, chính xác và có tác dụng điều chỉnh hoạt động dạy học, động viên sự cố gắng học tập của học sinh

+ Để tránh việc kiểm tra kiến thức theo kiểu ghi nhớ máy móc và tạo nên sự thống nhất về đánh giá trong cả nước, sẽ tiến tới việc xây dựng hệ thống chuẩn về kiến thức và

kỹ năng của bộ môn là cơ sở cho việc đánh giá

+ Các yêu cầu của chương trình cần được đánh giá phải bao gồm kiến thức, kỹ năng, các phẩm chất nhân cách khác Tuy vậy, trước hết nên tập trung vào đánh giá về kiến thức và kỹ năng bằng cách bố trí hai yêu cầu này trong tất cả các lần kiểm tra

+ Các bài kiểm tra cần tạo điều kiện để học sinh bộc lộ các năng lực như: năng lực

xử lý thông tin, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sáng tạo

+ Cần kết hợp các loại hình kiểm tra, đánh giá: trắc nghiệm tự luận và trắc nghiệm khách quan

3.3 Đổi mới toàn diện các yếu tố của quá trình dạy học

Quá trình dạy học được tạo thành từ các yếu tố: mục đích, nội dung, thầy và hoạt động dạy (phương pháp, hình thức), trò và hoạt động học (phương pháp, hình thức), phương tiện, kết quả Tất cả các yếu tố này tồn tại trong mối liên hệ hữu cơ chặt chẽ với nhau, trong đó mục đích quyết định đến nội dung và phương pháp, nội dung quyết định đến phương pháp, phương tiện và đến lượt mình, phương pháp và phương tiện dạy học có tác động tích cực (hay tiêu cực) đến thực hiện mục đích và nội dung dạy học Việc đổi mới PPDH cần phải được xem xét ở tất cả các yếu tố của quá trình giáo dục, dạy học trong một chỉnh thể thống nhất liên quan chặt chẽ với nhau

3.4 Những nội dung định hướng đổi mới PPDH Vật lí

3.4.1 Bám sát mục tiêu giáo dục phổ thông

3.4.2 Phù hợp với nội dung dạy học cụ thể

3.4.3 Phù hợp với đặc điểm lứa tuổi học sinh

3.4.4 Phù hợp với cơ sở vật chất, các điều kiện dạy học của nhà trường

3.4.5 Phù hợp với việc đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả dạy – học

3.4.6 Kết hợp giữa việc tiếp thu và sử dụng có chọn lọc, có hiệu quả các PPDH tiên tiến, hiện đại với việc khai thác những yếu tố tích cực của các PPDH truyền thống

3.4.7 Tăng cường sử dụng các phương tiện dạy học, thiết bị dạy học và đặc biệt lưu ý đến những ứng dụng của công nghệ thông tin

4 Thực trạng của việc đổi mới PPDH, nguyên nhân, giải pháp khắc phục

4.1 Thực trạng đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay

- Nhận thức rõ vai trò của giáo dục trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước nhằm tạo ra nguồn nhân lực phù hợp với yêu cầu hội nhập với thế giới và với khu vực nên giáo dục và vấn đề đổi mới giáo dục phổ thông (ĐMGDPT) đã được các cấp lãnh đạo

từ Trung ương đến địa phương hết sức quan tâm Điều này thể hiện trong Nghị quyết TƯ

2 (Khoá VIII): "đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục và đào tạo, khắc phục lối truyền

thụ một chiều, rèn luyện tư duy sáng tạo của người học "; trong Báo cáo chính trị tại Đại

hội Đảng lần thứ IX (2001): coi "giáo dục là quốc sách hàng đầu"; trong nghị quyết 40/2000/QH10 của Quốc hội và chỉ thị 14/2001/CT-TTg của thủ tướng Chính phủ: "Thực

hiện đồng bộ việc đổi mới chương trình, sách giáo khoa, phương pháp dạy và học với việc đổi mới cơ bản về phương pháp đánh giá, thi cử, nâng cấp cơ sở vật chất nhà