Chính vì thế, việc phát triển ngôn ngữ Tiếng Việt cho trẻ dân tộc thiểu số là vấn đề được Đảng và Nhà nước vô cùng quan tâm nhằm hình thành và phát triển những kĩ năng cần thiết cho trẻ
Trang 1A Mở đầu
V.I Lê Nin từng cho rằng “Con người muốn tồn tại thì phải gắn bó với cộng
đồng Giao tiếp là một đặc trưng quan trọng nhất của con người Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất” Trong tiến trình phát triển của loài người, ngôn ngữ là phương tiện để con người hiểu được nhau và hoạt động cùng nhau Nhờ
có ngôn ngữ mà con người có thể truyền đạt, tiếp thu những kinh nghiệm xã hội từ
đời này sang đời khác Nhờ ngôn ngữ mà các thao tác muôn màu muôn vẽ của tư duy mới thực hiện được “Ngôn ngữ là cơ sở của mọi sự phát triển trí tuệ và là kho tàng của mọi kiến thức Tất cả mọi sự hiểu biết đều bằng ngôn ngữ, thông qua ngôn ngữ và trở lại cũng bằng ngôn ngữ” (Usinxki)
Đối với trẻ em, ngôn ngữ là phương tiện để giáo dục trẻ một cách toàn diện Theo Galperin: Ngôn ngữ giữ vai trò quyết định tâm lí trẻ em Nó giúp trẻ mau chóng trở thành một thành viên của xã hội loài người Ngôn ngữ là công cụ hữu hiệu để trẻ mở rộng giao tiếp với thế giới phong phú, đa dạng xung quanh Thông qua đó, trẻ biết được tên gọi, đặc điểm, màu sắc, công dụng… của chúng, biết được cái hay - dở, tốt - xấu… để phản ứng cho phù hợp Đồng thời nhờ ngôn ngữ, trẻ có thể bày tỏ nguyện vọng của mình từ khi còn rất nhỏ để người lớn có thể chăm sóc,
điều khiển, giáo dục trẻ, tạo điều kiện cho trẻ tham gia vào hoạt động nhằm góp phần hình thành nhân cách trẻ
B Nội dung
I Cơ sở khoa học
Trang 2Nội dung chương trình chăm sóc giáo dục trẻ theo hướng đổi mới của ngành giáo dục mầm non hiện nay yêu cầu trẻ được phát triển qua 5 mặt: Thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, thẫm mỹ, tình cảm - xã hội Trong đó nội dung phát triển ngôn ngữ
là một trong những nhiệm vụ vô cùng quan trọng của giáo viên mầm non
Ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong quá trình giáo dục trẻ Sự phát triển chậm trễ về mặt ngôn ngữ có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển toàn diện của trẻ Trường mầm non là trường học đầu tiên của trẻ ở đây trẻ có điều kiện và cơ hội nhiều hơn để phát triển ngôn ngữ
Tuổi mẫu giáo trẻ đang trong quá trình học nói, việc cung cấp vốn ngôn ngữ cho trẻ là nhiệm vụ cần thiết để thực hiện nội dung chương trình chăm sóc giáo dục mầm non mới nhất là Tiếng Việt và đặc biệt là đối với trẻ dân tộc thiểu số Bởi vì phần đa các cháu dân tộc thiểu số đều dùng tiếng mẹ đẻ trong tất cả các quá trình giao tiếp, chỉ khi được đến trường các cháu mới dùng Tiếng Việt do đó việc tiếp thu lời giảng của cô bằng ngôn ngữ Tiếng Việt là vấn đề vô cùng khó khăn đối các cháu mầm non Chính vì thế, việc phát triển ngôn ngữ Tiếng Việt cho trẻ dân tộc thiểu số
là vấn đề được Đảng và Nhà nước vô cùng quan tâm nhằm hình thành và phát triển những kĩ năng cần thiết cho trẻ trong việc học Tiếng Việt không những ở trong nhà trường phổ thông mà ngay cả trong nhà trường mầm non
Tuy nhiên, trong thực tiễn công tác chăm sóc giáo dục trẻ cho thấy, mặc dù trường mầm non đã chú ý việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ thông qua các hoạt động nhưng nhiệm vụ này vẫn chưa được quan tâm đúng mức, chưa tương xứng với tầm quan trọng của nó Nhiều giáo viên chưa nhận thức đầy đủ vai trò của công tác này nên hoạt động phát triển ngôn ngữ cho trẻ chưa đạt hiệu quả cao
II Cơ sở thực tiễn
Năm học 2009-2010, tôi được nhà trường phân công dạy lớp mẫu giáo lớn
đổi mới kể từ tháng 10 năm 2009 với tổng số cháu là 15 Hầu hết các cháu chưa có
Trang 3ý thức ham học, không chịu đến lớp để học, bản thân tôi trực tiếp đến từng gia đình trẻ để huy động cháu ra lớp
Đến lớp, đa số trẻ không tích cực tham gia vào các hoạt động, khả năng chú ý của trẻ chưa cao, cô và trẻ có sự bất đồng về ngôn ngữ Đồ dùng học tập đối với trẻ còn nhiều xa lạ
Nhiệm vụ, nội dung phát triển ngôn ngữ cho trẻ chưa được đưa ra một cách
độc lập và chưa được quan tâm đúng mức Mặc dù hoạt động này được lồng ghép vào trong các hoạt động khác nhưng chưa đủ bởi chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển ngôn ngữ của trẻ trong giai đoạn hiện nay
Với tình hình thực tế của lớp tôi như vậy, bản thân tôi luôn trăn trở, suy nghĩ, nhiều lúc thấy vô cùng lo lắng không biết làm gì và làm như thế nào, bằng phương pháp gì để giúp trẻ nhận biết, phát âm chuẩn 29 chữ cái, hiểu và nói được Tiếng Việt một cách trôi chảy, tập tô chữ cái thành thạo Chính vì điều băn khoăn, trăn trở
ấy, bản thân tôi đã tìm tòi, mạnh dạn thực hiện một số biện pháp nhằm giúp trẻ ham thích được đến lớp, ham thích học tập và nhất là ham học hỏi Tiếng Việt để trẻ học tốt tất cả các môn học và tạo đà cho các cấp học sau
1 Thuận lợi
- Bộ GD&ĐT đã xác định rõ việc dạy Tiếng Việt cho trẻ dân tộc thiểu
số là một nhiệm vụ quan trọng; Sở GD&ĐT đã đưa nội dung này vào kế hoạch nhiệm vụ năm học 2009-2010
- Giáo dục mầm non ngày càng được sự quan tâm của lãnh đạo các cấp, các ngành để nâng cao chất lượng và hiệu quả chăm sóc, giáo dục trẻ Trường mầm non Kim Thủy được đầu tư xây dựng cơ sở vật chất khá đầy đủ, phòng học rộng, thoáng mát, bàn ghế đẹp, đúng quy cách
- Được sự quan tâm của Phòng giáo dục trang bị cho lớp một máy vi tính nhằm thuận lợi cho việc giảng dạy của giáo viên
Trang 4- Trẻ trong một lớp ở cùng độ tuổi nên dễ tổ chức hoạt động Đây là một tiền
đề thuận lợi cho việc tổ chức phát triển hoạt động ngôn ngữ cho trẻ
- Bản thân là giáo viên đã đạt chuẩn nên có khả năng tiếp thu và theo kịp chương trình
- Chương trình giáo dục hiện hành có những thay đổi, thuận lợi cho bản thân tôi linh hoạt lựa chọn nội dung, hình thức tổ chức hoạt động cho trẻ phù hợp với tình hình thực tế của địa phương sao cho trẻ có thể phát triển ngôn ngữ ở mọi lúc, mọi nơi
- Bản thân tôi nhiều năm liền phụ trách lớp mẫu giáo lớn, là thành viên hội
đồng thanh tra, hội đồng chuyên môn của Phòng giáo dục, tham gia tích cực vào các đợt thao giảng, sinh hoạt chuyên môn do Phòng giáo dục, cụm, Nhà trường tổ chức Từ đó, bản thân tôi đúc rút được nhiều kinh nghiệm
- Một số phụ huynh quan tâm đến việc học của con, họ nhận thức được tầm quan trọng của việc phát triển ngôn ngữ Tiếng Việt cho trẻ như thế nào
2 Khó khăn
- Cháu thường dùng tiếng dân tộc, ít hiểu Tiếng Việt nên việc tiếp thu lời giảng của cô hiệu quả không cao
- Khả năng nhận thức của trẻ không đồng đều, nhiều trẻ còn hạn chế về một
số kỹ năng: kỹ năng phát âm, kỹ năng nhận biết mặt chữ,…
- Phụ huynh các cháu hầu hết đều không biết chữ, ít quan tâm đến việc học hành của con cái nên công tác phối kết hợp với giáo viên để dạy trẻ theo một phương pháp nhất định còn gặp nhiều khó khăn
- Tài liệu phục vụ công tác phát triển ngôn ngữ cho trẻ chưa phong phú nên giáo viên chưa có điều kiện để nắm các nhiệm vụ của hoạt động này
- Đồ dùng đồ chơi, trang thiết bị phục vụ dạy học còn nhiều thiếu thốn
3 Điều tra thực tiễn
Trang 5Nội dung Tốt Khá Đạt yêu cầu
III Một số biện pháp phát triển ngôn ngữ cho
trẻ 5 tuổi dân tộc thiểu số trường mầm non kim
thuỷ
1 Dạy trẻ nhận biết và luyện phát âm đúng 29 chữ cái Tiếng Việt Nội dung phát triển ngôn ngữ Tiếng Việt cho trẻ không chỉ là dạy trẻ phát
âm, dạy trẻ tập tô chữ cái mà còn dạy trẻ đọc đúng các từ, hiểu được nội dung của
từ và biết dùng từ để diễn đạt thành câu Muốn được như vậy, trước hết ta phải giúp trẻ nhận biết và phát âm đúng 29 chữ cái trong Tiếng Việt
Chúng ta biết trẻ nhỏ thường phát âm không chính xác (chẳng hạn: chữ "s" (sờ) phát âm thành “xờ”, Chữ "l" (lờ) phát âm thành “nờ”, những chữ cái có cấu tạo khó "e", “r”, “g”…trẻ khó phát âm) Việc phát âm của trẻ không đúng chủ yếu là do cơ quan phát âm của trẻ chưa linh hoạt, chưa nhạy cảm và chưa chính xác Trẻ chưa biết cách điều chỉnh hơi thở ngôn ngữ và giọng nói cho phù hợp với nội dung nói nên việc phát âm các chữ cái là rất khó Mặt khác, đặc điểm tâm lý của trẻ mầm
Trang 6non là “dễ nhớ dễ quên” Vì vậy, các kiến thức mới cung cấp cho trẻ nếu không thường xuyên ôn luyện trẻ sẽ nhanh chóng quên ngay khi lĩnh hội kiến thức khác
Vì vậy, để trẻ phát âm đúng và ghi nhớ chữ cái được lâu cần phải được luyện tập thường xuyên, mọi lúc mọi nơi và thời gian lâu dài Trước khi cho trẻ làm quen một chữ cái mới, tôi chú ý phát âm mẫu rõ ràng, chính xác và sau đó tập cho trẻ phát âm nhiều lần Trẻ làm quen không chỉ đơn thuần là chữ cái mà gắn liền với các
từ ngữ có ý nghĩa kèm theo hình ảnh hay đồ dùng trực quan, sinh động gây hứng thú cho trẻ
Ví dụ: Khi cho trẻ làm quen với chữ cái “g” trong chủ điểm “Phương tiện giao thông”, tôi cho trẻ xem tranh nhà ga có nhiều người qua lại và dưới bức tranh
có từ “Nhà ga” Tôi cho xuất hiện thẻ chữ rời được xếp thành từ “Nhà ga” Trẻ nhận biết trong từ “Nhà ga” có bao nhiêu tiếng? Có mấy con chữ cái? Sau đó tôi cho trẻ tìm và đọc những chữ cái trẻ đã được học Cứ thế, tôi lần lượt giới thiệu chữ cái mới, phát âm mẫu và cho trẻ phát âm nhiều lần Tôi chú ý phân tích rõ cấu tạo chữ để trẻ ghi nhớ được sâu hơn cấu tạo của chữ cái và trẻ nhận biết một cách chính xác từng chữ cái Mặt khác, trong hoạt động mọi lúc mọi nơi, tôi thường chú ý luyện tập cho trẻ nói đúng, sữa sai kịp thời nhất là đối với trẻ yếu
Bên cạnh đó, tôi cũng chú ý giúp cho trẻ nhận biết và phát âm chữ cái dễ dàng thông qua các trò chơi đơn giản nhưng khá hứng thú đối với trẻ Trẻ ở lứa tuổi này các hoạt động thường được tổ chức dưới hình thức học mà chơi, chơi mà học Trẻ rất ham thích được học qua hình ảnh trực quan, tổ chức hoạt động thông qua các trò chơi Nắm bắt được đặc điểm này, tôi đã không ngừng sưu tầm những trò chơi hay, mới lạ trên sách báo, tạp chí để đưa vào dạy trẻ phù hợp theo nội dung từng chủ điểm
Ví dụ : Trò chơi luyện phát âm chữ cái “m”
Khi học chữ cái “m” tôi cho trẻ đọc các bài thơ có vần điệu dễ đọc:
Trang 7Mèo mẹ mĩm cười Mẹ mang về nhà
Ngoài ra, tôi còn cho trẻ nhận biết và phát âm chữ cái qua nhiều trò chơi khác như: “Xếp chữ cái bằng hột hạt”, “Nối chữ cái với từ có chứa chữ cái đó”, “Chọn chữ cái theo yêu cầu của cô” gắn trên đồ dùng đồ chơi, “Xếp các nét cơ bản tạo thành chữ cái”, “Tìm và gạch chân các chữ cái có trong từ, câu, bài thơ, đồng dao…” Bên cạnh đó, tôi luôn tranh thủ thời gian tự làm thêm một số đồ dùng đồ chơi cho trẻ được thực hành trải nghiệm Tôi thiết nghĩ trẻ được thực hành trải nghiệm nhiều với đồ dùng đồ chơi sẽ giúp trẻ ghi nhớ chữ cái một cách sâu sắc hơn
Từ đó cũng góp phần không nhỏ vào việc cung cấp vốn Tiếng Việt cho trẻ Qua một thời gian thực hiện, lớp tôi tiến bộ rõ rệt Cháu hứng thú trong học tập, nhiều cháu thuộc chữ cái và phát âm đúng chữ cái do tôi cung cấp
2 Phát triển ngôn ngữ cho trẻ thông qua một số hoạt động ( HĐC, HĐG, Sinh hoạt chiều, đón trẻ, trả trẻ…)
Đa số tất cả các hoạt động ( HĐC, HĐG, Sinh hoạt chiều, mọi lúc mọi nơi…)
đều có thể phát triển ngôn ngữ cho trẻ nếu chúng ta biết tìm tòi, khám phá, lựa chọn nội dung phù hợp để truyền tải đến trẻ Trong đó phải kể đến một số hoạt động ưu thế (văn học, môi trường xung quanh, hoạt động góc, mọi lúc mọi nơi…)
Hoạt động làm quen với văn học là tiết học chiếm ưu thế nhất so với các tiết học khác khi thực hiện nhiệm vụ giáo dục ngôn ngữ, đặc biệt là hình thành và phát triển vốn từ, phát triển lời nói mạch lạc và phát triển ngôn ngữ nghệ thuật Tôi luôn chú ý linh hoạt trong việc lựa chọn cho trẻ tiếp xúc với ca dao, đồng dao, thơ, truyện,…Khi cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học, tôi không chỉ dừng lại ở mức
độ đơn giản là cho trẻ nhớ nội dung truyện, nhớ lời thoại và một số sắc thái biểu cảm, mà tôi chú ý nghiên cứu kĩ tác phẩm để đưa ra hệ thống câu hỏi logíc để trẻ dễ dàng tiếp thu được nội dung tác phẩm Hình thức đóng kịch và kể chuyện sáng tạo
được xem là một hình thức để trẻ có thể thể hiện lại một cách phong phú và sáng
Trang 8tạo những gì trẻ thu nhận được sau khi nghe kể chuyện cũng được tôi chú trọng Khi trẻ trả lời các câu hỏi chưa trọn câu hoặc câu sai về trật tự từ tôi chú ý sửa sai cho trẻ, nhắc nhở trẻ trả lời trọn câu
Làm quen với môi trường xung quanh cũng là một trong những hoạt động tạo cơ hội cho trẻ phát triển ngôn ngữ thông qua việc cung cấp cho trẻ những biểu tượng về thế giới xung quanh Qua đó trẻ biết được những từ chỉ tên gọi, đặc điểm, tính chất, công dụng, cách sử dụng chúng Từ đó vốn từ của trẻ được mở rộng và phong phú hơn Tôi luôn chú ý sử dụng các nhóm phương pháp trực quan, dùng lời, thực hành, trò chơi để trẻ dễ dàng tiếp thu kiến thức, tham gia vào hoạt động tích cực hơn
Ví dụ: Đối với một số tiết học theo chủ điểm gần gũi với trẻ, chẳng hạn “ Thế giới thực vật” tôi đã sử dụng các loại hoa quả thật cho trẻ được tri giác, nếm, ngửi kích thích sự hứng thú của trẻ khi tham gia hoạt động Tôi sử dụng phương pháp dùng lời, cho trẻ được phát biểu ý kiến riêng của mỗi trẻ Tôi chú ý sữa lỗi ngữ pháp cho trẻ bằng cách nhắc lại những câu trẻ nói sai giúp trẻ sữa lại cho đúng.Trong quá trình đàm thoại tôi thường dùng những câu hỏi mở để kích thích sự phát triển tư duy của trẻ.Cứ thế trẻ được thoải mái bày tỏ những hiểu biết của mình
Ví dụ: Câu hỏi “ Cháu đang làm gì thế?”, “Cháu thấy trò chơi đó như thế nào?” thay cho những câu hỏi “ Cháu đang xem tranh à?”, “ Cháu có thích trò chơi
đó không?”
Không những thế, vào các hoạt động mọi lúc mọi nơi tôi cũng dành nhiều thời gian rãnh rỗi cung cấp thêm cho trẻ phát triển vốn từ, diễn đạt mạch lạc
Giờ đón trẻ, trả trẻ tôi luôn vui vẽ, gần gũi, thân thiện trò chuyện với trẻ về những kiến thức trẻ học trong ngày, những sinh hoạt ở gia đình trẻ kích thích trẻ trả lời Từ đó tôi có thể nắm bắt khả năng phát triển ngôn ngữ của trẻ và có biện pháp phù hợp luyện tập thêm cho trẻ
Giờ chơi tự do tôi hay dẫn trẻ đến các góc trò chuỵện và phát âm, đọc các từ
có trong tranh, từ ở mỗi góc, tôi cho trẻ chỉ vào chữ và phát âm nhiều lần Qua
Trang 9nhiều lần trẻ lớp tôi phát âm chuẩn hơn, mạnh dạn hơn trong giao tiếp với cô, với bạn, bạn biết chỉ cho bạn chưa biết, hoặc mạnh dạn đến hỏi cô, trẻ lớp tôi không còn rụt rè nữa Ngoài ra trong giờ hoạt động ngoài trời tôi cho trẻ ôn kiến thức đã học qua trò chuyện, đọc thơ, kể chuyện, chơi các trò chơi dân gian, cho trẻ đọc
đồng dao, ca dao trong hoạt động này giúp trẻ phát âm, đọc thành thạo hơn, lưu loát hơn
Hay vào các giờ hoạt động góc, chủ yếu ở các góc phân vai, tôi chú ý hướng dẫn gợi mở cho trẻ được giao lưu trao đổi mua bán trò chuyện với nhau Từ đó khắc sâu, mở rộng thêm cho trẻ vốn từ, diễn đạt câu mạch lạc, mở rộng vốn kinh nghiệm sống
Những buổi sinh hoạt chiều, tôi thường tổ chức cho trẻ tập kể chuyện sáng tạo từ những bức tranh Trẻ được quan sát, thảo luận cùng nhau và kể lại câu chuyện theo sự tưởng tượng, sáng tạo của mỗi trẻ Chính nhờ vậy mà lớp tôi đa số trẻ biết dùng từ để diễn đạt thành câu có nghĩa trong giao tiếp với bạn, với cô
3 Phát triển vốn từ, ngôn ngữ mạch lạc thông qua việc tạo môi trường chữ trong và ngoài lớp, các đồ dùng đồ chơi, các góc
Đối với trẻ mầm non, lớp học chính là mái nhà thứ hai của trẻ Cảm giác đầu tiên khi trẻ bước vào cửa lớp đó là sự gần gũi, thân thiện giống nhà của mình Trong ngôi nhà ấy phải có sự tươi mới, hấp dẫn của những bức tranh, bức ảnh trang trí phù hợp theo chủ điểm, phù hợp với lứa tuổi của trẻ
Vì vậy để trẻ hứng thú khi đến lớp tôi đã chú ý trang trí tranh ảnh, môi trường chữ viết ở các góc, các mảng trong lớp đầy đủ Ví dụ như các bài thơ câu chuyện trong và ngoài chương trình được tôi nắn nót viết trên khổ giấy rô ky trang trí ở góc học tập cho trẻ được tập đọc, tri giác các dòng chữ Tôi thường lựa chọn các cỡ chữ cho phù hợp với góc, dán chữ ở độ cao vừa tầm nhìn của trẻ để trẻ dễ nhìn thấy đặc biệt kiểu chữ phải chuẩn, hầu hết các kiểu chữ này tôi thường để ở dạng chữ in thường với màu sắc đẹp phù hợp với mảng hoạt động và hình ảnh minh họa của góc
Trang 10Vào những lúc đón trẻ hoặc trả trẻ tôi thường cùng trẻ trò chuyện đàm thoại về các nội dung trong bức tranh, cho trẻ đọc các bài thơ, câu chuyện, các dòng chữ chú thích bức tranh nhiều lần, cho trẻ hiểu nội dung bức tranh là gì Từ đó trẻ sẽ dần dần tri giác, ghi nhớ được các từ một cách chính xác
Ngay từ khi nhận lớp và ổn định danh sách lớp, tôi tạo cơ hội để trẻ tiếp xúc với chữ, với từ, tên của mình bằng cách: Viết các danh sách của ba tổ có kèm theo
kí hiệu để trẻ biết tên mình ở chổ nào, có những bạn nào trong tổ của mình Chữ của trẻ tôi thường viết ở dạng chữ in thường và chữ viết hoa (vì đây là tên riêng) kèm theo kí hiệu Trẻ được khắc sâu hình ảnh tên của mình và được làm quen với các kiểu chữ Vì thế mà trẻ dễ dàng nhận biết các đồ dùng cá nhân như khăn mặt, ca, cốc, vở tập tô, vở toán, vở tạo hình…khi trẻ hoạt động Hàng ngày trẻ sử dụng đồ dùng, biết tên, kí hiệu của mình, của bạn, biết tên của mình có chữ gì, biết thứ tự của từng chữ từ trái sang phải của các chữ như thế nào
Thực tế cho thấy, trẻ đến trường ngoài hoạt động có chủ đích, hoạt động ăn, ngủ, còn các thời gian khác trẻ hoạt động với môi trường bên ngoài như: mảng tuyên truyền, khu vực để đồ dùng cá nhân của trẻ Đây là nơi trẻ thường xuyên hoạt
động nên có tác dụng ôn tập cũng cố chữ cái và từ rất tốt Ví dụ như nơi để đồ dùng cá nhân giày, dép, mũ, túi xách của trẻ tôi đều quy định vị trí của mỗi trẻ cụ thể và kèm theo ký hiệu tên riêng của mỗi trẻ Từ đó mỗi khi trẻ hoạt động không những rèn khả năng tự phục vụ cho trẻ mà còn bổ trợ rất hiệu quả trong việc phát triển ngôn ngữ, vốn từ cho trẻ
Mỗi một môi trường hoạt động của trẻ, tôi đều chủ động tạo môi trường để trẻ có cơ hội được luyện phát âm, ôn luyện chữ đã biết, làm quen chữ mới và làm quen từ Đây là một trong những hình thức phát triển vốn từ cho trẻ một cách rất tự nhiên, thoải mái, không gò bó áp đặt trẻ và trẻ cũng rất thích thú khi tham gia
4 Cung cấp Tiếng Việt thông qua việc cho trẻ tập tô