Quan niệm về con người trong triết học hiện sinh tôn giáo jaspers và tác động của nó tới tư tưởng triết học phương tây thế kỷ XX

Tác giả là một người nghiên cứu lâu năm, có bề dày về chủ nghĩa Hiện sinh, với sự đồ sộ của cuốn sách đã nói nên sự công phu, tâm huyết trong việc tìm tòi, nghiên cứu của tác giả về triế

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN LÊ THẠCH

QUAN NIỆM VỀ CON NGƯỜI TRONG TRIẾT HỌC

HIỆN SINH TÔN GIÁO KARL JASPERS VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐẾN TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC PHƯƠNG TÂY THẾ KỶ XX

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN LÊ THẠCH

QUAN NIỆM VỀ CON NGƯỜI TRONG TRIẾT HỌC

HIỆN SINH TÔN GIÁO KARL JASPERS VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐẾN TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC PHƯƠNG TÂY THẾ KỶ XX

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 62.22.03.01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

PGS TS Nguyễn Vũ Hảo PGS TS Nguyễn Gia Thơ

Hà Nội, 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả sử dụng trong luận án là trung thực Những kết luận của luận án, chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Nguyễn Lê Thạch

MỤC LỤC

A PHẦN MỞ ĐẦU 1

B NỘI DUNG 6 Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 6

1.1 Những tài liệu có liên quan đến triết học hiện sinh 6 1.2 Những tài liệu có liên quan đến nhân học triết học của K Jaspers 25 1.3 Những tài liệu về tác động của nhân học triết học Jaspers đến triết học phương Tây hiện đại 27 1.4 Những vấn đề được đặt ra khi nghiên cứu con người trong triết học hiện sinh tôn giáo của Jaspers và tác động của nó tới tư tưởng triết học phương Tây thế kỷ XX và hướng nghiên cứu của luận án 30 Kết luận chương 33

Chương 2 BỐI CẢNH, ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ RA ĐỜI VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC HIỆN SINH KARL JASPERS 35

2.1 Những điều kiện kinh tế, chính trị và văn hóa xã hội cho sự ra đời chủ nghĩa Hiện sinh K Jaspers 35 2.2 Những tiền đề tư tưởng cho sự ra đời chủ nghĩa Hiện sinh K Jaspers 42 2.3 K Jaspers: cuộc đời và sự nghiệp 49 Kết luận chương 58

Chương 3 QUAN NIỆM VỀ CON NGƯỜI TRONG TRIẾT HỌC HIỆN SINH TÔN GIÁO CỦA K JASPERS 60

3.1 Khái quát tư tưởng triết học hiện sinh tôn giáo của K Jaspers 60 3.1.1 Tư tưởng về triết học và khoa học 60

3.1.2 Hiện sinh hướng lên Siêu việt 61

3.1.3 Tư tưởng về tính không khách quan hóa của hiện sinh 63

3.1.4 Tư tưởng về hiện sinh và sự giao tiếp 65

3.1.5 Tư tưởng về sự sụp đổ hiện sinh và giải mã siêu việt 66

3.2 Một số tư tưởng cơ bản của nhân học triết học của K Jaspers 67

3.2.1 Về tình huống giới hạn 67

3.2.2 Cái tôi kinh nghiệm, cái tôi ý thức và cái tôi hiện sinh 76

3.2.3 Hiện sinh và tự do 80

3.3 Con người và Thượng đế 88

3.3.1 Siêu Việt – định hướng cơ bản của con người 88

3.3.2 Luận giải về yêu sách tuyệt đối 93

3.4 Những đóng góp và hạn chế của quan niệm K Jaspers về con người 98

Kết luận chương 106

Chương 4 TÁC ĐỘNG CỦA QUAN NIỆM VỀ CON NGƯỜI TRONG TRIẾT HỌC HIỆN SINH K JASPERS ĐẾN TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC PHƯƠNG TÂY THẾ KỶ XX 107

4.1 Tác động của nhân học triết học Jaspers đến tư tưởng triết học hiện sinh châu Âu thế kỷ XX 109

4.1.1 Mối quan hệ tương tác giữa K Jaspers và Heidegger 112

4.1.2 Dấu ấn của nhân học hiện sinh Jaspers trong một số trào lưu khoa học xã hội phương Tây thế kỷ XX 121

4.2 Tác động của triết học Jaspers đối với một số nhà triết học phương Tây tiêu biểu thế kỷ XX 135

4.2.1 Tác động tới tư tưởng triết học Hannah Arendt 135

4.2.2 Tác động tới tư tưởng triết học Paul Ricoeur 138

4.2.3 Tác động tới tư tưởng triết học Hans-Georg Gadamer 139

Kết luận chương 142

C KẾT LUẬN 143

CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ 147

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 148

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong thế kỷ XX, tại châu Âu, triết học hiện sinh đã ghi dấu ấn đậm nét bằng việc thổi một luồng gió mới mát lạ vào không khí triết học lúc bấy giờ với những trang tiểu thuyết, kịch, những bài thơ và các loại hình văn chương sống động khác nhau của các nhà tư tưởng lớn như M Heidegger, J Sartre,

Marcel, K Jaspers, v.v… về chủ đề con người với các giá trị đặc trưng như tự

do, tự quyết, quyết chọn (option), vươn lên, giải phóng, độc đáo, dấn thân, tồn tại người, v.v… Xu hướng tiếp cận này thêm lần nữa khẳng định, vấn đề con

người luôn là chủ đề trung tâm của mọi cuộc bàn luận triết học, và chính triết học lấy đề tài con người là tôn chỉ, là mục đích nhân văn duy nhất, cao cả nhất giải phóng con người, đem lại tự do đích thực cho con người cá nhân

Thứ nhất, trong mỗi một giai đoạn của lịch sử triết học, con người được

soi chiếu, nhìn nhận trong bối cảnh của lịch sử, văn hóa, tôn giáo, v.v… dưới góc nhìn triết học của thời đại ấy Nhà tư tưởng Hy Lạp cổ đại, Empedoc nói:

Con người đã, đang và sẽ luôn luôn là một hiện tượng thú vị nhất đối với con người Heidegger – nhà triết học hiện sinh người Đức cũng khẳng định: “Con

người là hữu thể duy nhất có đặc tính là biểu lộ bản chất của mình và bản chất

vạn vật” [Trích theo: 22; tr 350] Việc nghiên cứu con người như đối tượng nhận thức về chính mình được các nhà triết học nhìn nhận và chỉ ra sự tha hóa của chính con người do xã hội tạo nên Tuy nhiên, theo Husserl, nguy cơ lớn hơn chính là tha hóa tinh thần Ông viết: “Hình thức tha hóa chiếm ưu thế trong trong xã hội phương Tây chính là sự tha hóa tinh thần” [Trích theo: 30;

tr 8], con người trong chính xã hội ấy đã bị nô dịch về mặt tinh thần với tư cách giá trị tối cao, có ý nghĩa quyết định bản chất người Việc chỉ ra sự tha hóa, cũng như con đường hay cách thức khắc phục nó dường như đã trở thành một trong những đề tài chủ yếu dường như của triết học phương Tây hiện đại

Thứ hai, trong dòng chảy triết học phương Tây hiện đại thế kỷ XX,

nổi lên nhà triết học có tầm ảnh hưởng lớn tới tư tưởng đương thời, đó là K Jaspers Vấn đề con người là vấn đề trung tâm của triết học hiện sinh tôn giáo của K Jaspers, những nghiên cứu của ông không chỉ nghiên cứu về con người, thân phận con người, mà còn chỉ ra sự giải phóng con người ở bình diện tự do cao nhất, đó là Siêu việt (Chúa, Thượng đế) Theo nhận định của tác giả Bùi Văn Nam Sơn: “…Câu hỏi trực tiếp về đức tin tôn giáo hay cụ thể hơn, về Thượng đế, lại hầu như ít được đặt ra trong triết học thế kỷ XX, v.v… Chỉ đến ở K Jaspers là còn có sự trao đổi cặn kẽ với tôn giáo truyền thống và một sự “tuyên tín” về “đức tin triết học”, còn ngoài ra, ta chỉ bắt gặp ý tưởng khá mơ hồ về một “Tồn tại (Sein)” Siêu việt trì ngự tất cả nơi Heidegger, về một thế giới vật chất “Welmaterie) “khá linh thiêng” nơi E Bloch…” [24; tr 22] Jasper xây dựng cho mình hệ thống triết học hiện sinh tôn giáo Vấn đề con người trong triết học hiện sinh tôn giáo của Jaspers theo ông, con người là hiện sinh, nhưng được đặt trong sự hướng tới Siêu việt Chỉ đến Siêu việt thì mới có hiện sinh trung thực và mới giải phóng được con người theo đúng nghĩa

Thông qua phương pháp Soi vào hiện sinh, triết học của Jaspers cố

gắng tìm ra bản chất đích thực của sự tha hóa con người và con đường giải phóng con người khỏi sự tha hóa đó

Thứ ba, Việt Nam là nước đang thực hiện sự chủ động hội nhập với các

nước trong khu vực và trên thế giới Trong bối cảnh như vậy, việc nghiên cứu, tìm hiểu, đánh giá, lựa chọn, tiếp thu những giá trị văn hóa của các dân tộc, khu vực, nền văn minh trên thế giới là việc làm cần thiết, và đương nhiên việc tìm hiểu những giá trị văn hóa, con người phương Tây mà cụ thể là con người triết học phương Tây không nằm ngoài nhu cầu tất yếu đó Tuy nhiên, hiện nay trong quá trình hội nhập cũng cần tránh các khuynh hướng cực đoan, sùng bái, sưng tụng phương Tây, thậm chí còn là sự tuyệt đối hóa những giá

trị tư tưởng phương Tây và hơn thế nữa là định hướng “phương Tây hóa” để

từ bỏ những chuẩn mực tốt đẹp của truyền thống, bản sắc Việt Nam Chúng ta cần giữ gìn những giá trị truyền thống của dân tộc, mặt khác không ngừng mở rộng và tiếp biến những tinh hoa văn hóa thế giới, để làm phong phú cho những giá trị văn hóa dân tộc, làm cho đất nước ngày càng hội nhập sâu vào nền văn

minh toàn cầu Với ý nghĩa đó, tác giả chọn đề tài: Quan niệm về con người

trong Triết học hiện sinh tôn giáo Jaspers và tác động của nó tới tư tưởng triết học phương Tây thế kỷ XX, làm đề tài luận án tiến sĩ của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của luận án là trình bày một cách có hệ thống những nội dung

cơ bản của quan niệm về con người trong triết học hiện sinh tôn giáo Jaspers,

từ đó đánh giá tác động của nó tới tư tưởng triết học phương Tây thế kỷ XX

Để đạt được mục đích như trên, luận án có những nhiệm vụ như sau:

- Làm rõ bối cảnh, những điều kiện và tiền đề ra đời triết học hiện sinh hữu thần Jaspers với tư cách là nhà triết học hiện sinh thế kỷ XX

- Phân tích làm rõ những nội dung cơ bản về con người trong triết học hiện sinh tôn giáo của Jaspers

- Làm rõ những ảnh hưởng của tư tưởng Jaspers đến tư tưởng triết học phương Tây thế kỷ XX

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Luận án có đối tượng nghiên cứu là quan niệm về con người trong triết học hiện sinh hữu thần của Jaspers và tác động của nó đến tư tưởng triết học phương Tây thế kỷ XX

- Phạm vi nghiên cứu: Luận án giới hạn nghiên cứu ở quan niệm của Jaspers về con người qua một số tác phẩm tiêu biểu và tác động của quan niệm ấy đến một số tư tưởng chủ yếu trong triết học phương Tây thế kỷ XX

4 Cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Luận án dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về con người, bản chất con người Đồng thời, luận án cũng kế thừa những thành quả của các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án trong thời gian gần đây

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận nghiên cứu lịch

sử triết học của chủ nghĩa Mác – Lênin, chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử

Luận án sử dụng một số phương pháp cụ thể sau: phương pháp phân tích

và tổng hợp, phương pháp lịch sử và logic, khái quát hóa, chú giải học, phương pháp so sánh, v.v…

5 Đóng góp mới của luận án

Có thể nói, đây là luận án chuyên sâu đầu tiên ở nước ta tập trung vào phân tích luận giải những nội dung về con người trong triết học Jaspers và tác động của nó tới tư tưởng triết học thế kỷ XX ở phương Tây

Luận án khảo cứu có hệ thống những vấn đề căn bản về con người hiện sinh trong triết học Jaspers, từ đó có những đánh giá, so sánh với những quan niệm về con người của các triết gia đương thời khác Đồng thời trên cơ sở lập trường của triết học Mác – Lênin, luận án đưa ra những đánh giá về giá trị cũng như hạn chế tư tưởng triết học Jaspers về con người

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ những vấn đề căn bản về con người trong triết học hiện sinh tôn giáo Jaspers, từ đó có thể cung cấp cơ sở lý luận cho những nhà quản lý xã hội, quản trị nhân lực, quản lý văn hóa, tôn giáo, v.v có cách nhìn cụ thể, khách quan đúng đắn trong việc hoạch định

chính sách về con người, về tôn giáo, văn hóa trong giai đoạn hiện nay và trong tương lai

Kết quả của luận án có thể được dùng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu và giảng dạy các chuyên đề triết học, tôn giáo học trong các trường đại học, học viện trong cả nước

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận án gồm 4 chương, với 13 tiết

B NỘI DUNG Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 Những tài liệu có liên quan đến triết học hiện sinh

Ở Việt Nam, hiện nay có khá nhiều công trình nghiên cứu, sách dịch về triết học hiện sinh đã được công bố Có thể khái quát ở một số loại nghiên cứu chủ yếu sau:

Một là, những công trình: sách, Kỷ yếu Hội thảo khoa học và các bài

báo được đăng trên các ấn phẩm tạp chí trong nước (chủ yếu là trên Tạp chí Triết học), được viết, nghiên cứu trước những năm 1975 và trong thời gian gần đây

Cuốn Triết học hiện sinh của tác giả Trần Thái Đỉnh, Nxb Văn học

(2008), là cuốn sách dày gần 400 trang, gồm mười chương được tác giả trình bày một cách công phu, sâu sắc về chủ nghĩa Hiện sinh, trong đó tác giả nêu bật: triết học hiện sinh là gì, lập trường, những đề tài chính, các nhánh của triết học hiện sinh Qua đó, tác giả đã đi vào khái quát những đóng góp cũng như quan niệm về các tác giả tiêu biểu của chủ nghĩa Hiện sinh, trong đó có những khảo cứu về nhà triết học hiện sinh Jaspers từ trang 190 đến 256 Thông qua những trang viết này, Trần Thái Đỉnh đã cho người đọc thấy được

về cuộc đời, quan điểm triết học của Jaspers đối với vấn đề hiện sinh Tuy nhiên, do chưa phải là một tác phẩm chuyên sâu về triết học Jaspers, nên tác giả đã không trực tiếp đi vào phân tích vấn đề con người trong triết học hiện sinh tôn giáo Nhưng có thể thấy trong tác phẩm, Trần Thái Đỉnh đã có những đóng góp quan trọng trong việc vạch ra một cách chung nhất về chủ nghĩa Hiện sinh; là nguồn tư liệu quan trọng cho tác giả luận án kế thừa trong việc thực hiện đề tài

Có thể khẳng định, xã hội là dòng chảy liên tục do con người tạo nên theo quy luật lịch sử - xã hội Việc nghiên cứu về xã hội, con người cũng như vậy Tiếp theo khuynh hướng nghiên cứu triết học về con người, triết học hiện sinh đã thực hiện một cuộc cách mạng trong lĩnh vực xác định lại đối tượng và phương pháp triết học [Xem: 29, tr 455] Bằng cuộc cách mạng về “bản thể luận tồn tại người” chủ nghĩa Hiện sinh đã lần đầu tiên cố

gắng luận chứng và đưa chúng ta đến với siêu hình học theo đúng nghĩa của

thuật ngữ này, đó chính là bản thể luận triết học

Có thể thấy rằng, triết học hiện sinh là triết học về ý nghĩa cuộc nhân sinh hay nói một cách khác, triết học hiện sinh là triết học về con người Đây

là triết học chỉ quan tâm tới con người, thân phận con người, đi vào tìm hiểu ý nghĩa của cuộc sống, đi tìm ý nghĩa đích thực của cuộc nhân sinh và cái chết Đây là sự độc đáo của Triết học hiện sinh so với những hình thức triết học khác, bởi trước kia triết học luôn đi tìm những nguyên nhân cao nhất của vạn vật, bàn những chuyện xa xôi huyền vi của tạo hóa mà không đi thẳng vào vấn đề của con người, của tồn tại người Triết học hiện sinh đặt lại vấn đề là, không gì có thể ý nghĩa tha thiết hơn với con người, ý nghĩa hơn với con người bằng chính con người Nói như chính E Mounier thì “Bất cứ khuynh hướng nào trong triết học hiện sinh đều là triết học về con người, trước khi là triết học về vũ trụ Theo thiên chúa giáo hay không, triết học hiện sinh đều mang nặng tính chất bi đát của kinh nghiệm con người về định mệnh của mình” [Trích theo: 22, tr 23] Mặt khác, với cách nói bình dị cùng với lời nói nhẹ nhàng, gần gũi, Triết học hiện sinh đã đi vào đời sống và hướng dẫn đời sống bằng những nghĩ suy triết học Bởi vậy, triết học hiện sinh đã được chào đón một cách nồng nhiệt, và với ý nghĩ như vậy nó đã tạo nên một phong trào sâu rộng trong quần chúng Triết học hiện sinh, đã đánh thức con người từ bỏ những giấc mơ tìm hiểu vũ trụ để chỉ đi tìm ý nghĩa của cuộc sống, của cái chết của chính bản thân, nhân loại mình, bằng ý nghĩa của cuộc nhân sinh, và

chỉ có con người mà thôi Chính vì vậy, Triết học hiện sinh dù là “khuynh hướng Thiên chúa giáo hay vô thần, Triết học hiện sinh cũng đã mang yếu tố

tôn giáo lại cho cái thế giới lạnh lùng của triết cổ điển” [22, tr 24] Trong triết học Jaspers, với tính chất tự do của các nhân vị hiện sinh thì việc áp dụng khoa học thực nghiệm và tìm hiểu con người là điều không thể, bởi việc tìm hiểu con người thì phương pháp phải thích ứng với đối tượng, nên chúng ta phải thay phương pháp thực nghiệm bằng một phương pháp mà theo Jaspers

thì phải là nhận định dần dần và lâu dài Ông đã gọi tên phương pháp đó là

“soi vào hiện sinh” và đây là phương pháp thích ứng với đối tượng để tìm

hiểu về con người

Trong tư tưởng triết học của Jaspers thì con người và Thượng đế có mối

liên hệ mật thiết với nhau, ông đã gọi nó là hiện sinh và siêu việt, mà ở đây Siêu

việt được ông luôn luôn sử dụng và mang hai ý nghĩa Thứ nhất, Siêu việt được

hiểu là vươn lên, là đi lên không ngừng của hiện sinh, theo nghĩa này ông hay

sử dụng động từ (transcender) Thứ hai, Siêu việt được hiểu chính là Siêu việt

thể (la transcendance); hiện sinh chính là mối tương quan với Siêu việt và việc

gắn chặt mối tương quan đó đem lại cho hiện sinh được trung thực “Cho nên hiện sinh không phải là nhân vị tự ý thức về mình và có tương quan với chính mình, nhưng nhân vị đó còn phải giữ vững tương quan với siêu việt là nguyên

ủy của mình Hiện sinh chính là mối tương quan đó với siêu việt Nếu không có tương quan đó, không có hiện sinh trung thực” [22, tr 196]

Theo Jaspers, con người trong tư tưởng triết học hiện sinh của ông luôn được nghiên cứu và nhìn nhận bằng một phương pháp riêng mà ông gọi là “soi vào hiện sinh” Jaspers là người đã kịch liệt lên án và phản đối khoa học thực nghiệm, việc dùng khoa học vào nghiên cứu con người theo ông những khoa học này với sự “đồng hóa” làm cho nó (con người) trở nên kiêu căng, trở thành

“quái tượng” và con người chỉ có thể là một sự vật như trăm ngàn sự vật khác của vũ trụ vật lý Với cách lập luận như vậy, Jaspers đã chỉ ra con người, tự do

của con người hiện sinh không thể là đối tượng cho khoa học thực nghiệm

được, vì vậy cần phải có một khoa học khác, khoa học triết lý hiện sinh, “Cuộc

khám phá vũ trụ vừa cho ta thấy khoa học thực nghiệm chưa hoàn thành được công việc Triết học phải tiếp tục công việc mà khoa học vừa bỏ dở; như thay thế chế độ thì cũng phải thay nhân viên, triết gia vào thay cho khoa học gia, và

tự đây bắt đầu kỷ nguyên của hiện sinh” [Theo: 22, tr 206]

Tư tưởng triết học tôn giáo Jaspers là sự kế thừa và kết tinh của tư tưởng triết học Kierkegaard và Nietzsche Triết học Jaspers có chứa đựng

trong nó tất cả mọi hình thái hiện sinh con người, trong cả không gian và thời

gian Trong đó, trong không gian con người luôn ý thức tương quan giữa mình và siêu việt, còn trong thời gian là cả một sự tri ân, ghi nhận những đóng góp của những triết gia đi trước Với những lý lẽ đó, theo Jaspers thì con người là một cái gì đó mà chúng ta không thể biết một cách tường tận và sáng

tỏ như khoa học thực nghiệm Việc con người trong hiện sinh tôn giáo của

ông chỉ có thể cảm nghiệm được bản chất của họ ở tận nguồn tư tưởng và

hành động Ông đã viết trong cuốn Triết học của mình như sau: “không thể biết được họ một cách rõ rệt, minh bạch mà ta chỉ có thể cảm nghiệm được bản chất của họ ở tận nguồn tư tưởng và hành động của ta Tóm lại, theo nguyên tắc, con người còn vượt xa những gì họ biết về chính họ” [47, tr 124]

có nghĩa là con người luôn phải quyết định và sự quyết định đó là quyết định

về chính bản thân mình; tức là tự do của con người phải được công nhận, chịu

sự phục tùng của những nguyên tắc Con người, được tự do nhưng luôn luôn

thấy được đó là một tặng vật của Chúa Jaspers đã nói, “Càng tự do thật sự

con người càng tin có Thiên Chúa Vì khi tự do thật sự ta mới chắc chắn ta không tự do mà có Là người, không bao giờ chúng ta có thể tự mãn Vì luôn luôn chúng ta hướng vượt xa hơn và hơn lên mỗi khi ta cần ý thức sâu xa rằng: Thiên Chúa có Đồng thời ý thức ấy càng soi sáng cho ta hiểu rõ ràng được chính ta và ta không đáng giá gì” [47, tr 126] Chính Jaspers, cũng đã

nói rõ cho ta thấy việc con người hướng về Chúa không phải là đặc tính tự

nhiên, mà là sự phù hợp với tự do của ta và chỉ xuất hiện với những người

biết vượt qua tình trạng sống sinh lý lầm lỳ, để con người có thể sống không

lệ thuộc vào trần thế cũng như có sự liên hệ chặt chẽ với Chúa, tự do của con người có sự liên hệ chặt chẽ với Chúa Con người luôn sống trong sự dẫn dắt

của Thiên Chúa nên con người nhận thấy minh bạch Siêu việt thể là nguyên

nhân sáng tạo cho sự tồn tại của con người

Một trong những cuốn sách đáng chú ý là Triết học hiện sinh của nhà

nghiên cứu Đỗ Minh Hợp (chủ biên), Nxb Tôn giáo (2010) Với dung lượng hơn 500 trang, cuốn sách được chia làm bốn chương, đây là công trình nghiên cứu công phu của nhóm tác giả về chủ nghĩa hiện sinh Tác phẩm đã cho người đọc thấy được bức tranh cơ bản về chủ nghĩa hiện sinh dưới cách tiếp cận độc đáo của nhân học văn hóa, cũng như bản thể luận, cơ sở phương pháp luận để nghiên cứu chủ nghĩa hiện sinh [Xem: 29, tr 3] Qua cách tiếp cận độc đáo đó, nhóm tác giả đã phân tích các triết gia tiền bối cũng như các đại diện tiêu biểu của chủ nghĩa hiện sinh Phần cuối của cuốn sách nhóm tác giả

đã đưa ra những hệ thống khái niệm cũng như chủ đề cơ bản của triết học hiện sinh Đọc tác phẩm này trong phần các tác gia tiêu biểu của chủ nghĩa hiện sinh, tác giả Đỗ Minh Hợp và các cộng sự cũng dẫn chứng, phân tích về triết gia hiện sinh Jaspers, từ trang 413 đến trang 421 Ở nội dung này, tác giả

đã trình bày về cuộc đời và sự nghiệp, cũng như một số tư tưởng chính của Jaspers Những nghiên cứu của tác giả Đỗ Minh Hợp và các cộng sự là đóng góp to lớn cho việc tham khảo, nghiên cứu đề tài của tác giả luận án

Tác phẩm Hiện tượng học Husserl của nhóm tác giả Đỗ Minh Hợp,

Nguyễn Chí Hiếu, Phạm Quỳnh Trang, Nxb Tôn giáo (2008), đây là công trình nghiên cứu chuyên sâu về hiện tượng học của Husserl Với độ dày gần

500 trang, được chia làm ba chương, nhóm tác giả đã chỉ ra sự phát triển trong tư tưởng triết học của Husserl, nội dung cơ bản của Hiện tượng học

Đây là công trình chuyên sâu về triết học, tuy không trực tiếp đề cập đến triết học Jaspers, nhưng bằng việc nêu ra tư tưởng triết học Husserl, cộng với những tác giả hiện sinh sau này chịu ảnh hưởng bởi triết học Husserl sẽ là tư liệu quan trọng cho tác giả luận án có những khảo nghiệm, so sánh giữa triết gia Jaspers với các nhà triết học cùng thời khác

Tác giả Hoàng Việt với cuốn sách Triết học tư sản hiện đại do Trường

lý luận nghiệp vụ Bộ Văn hóa biên soạn, xuất bản năm (1975) Tác giả đã đi vào phân tích sự xuất hiện và đặc điểm của triết học tư sản hiện đại và các trường phái chủ yếu như chủ nghĩa Hiện sinh, chủ nghĩa Cấu trúc, chủ nghĩa

Kỹ trị Mặc dù dung lượng hạn chế nhưng tác phẩm đã nêu ra những vấn đề

có tính chất cơ bản nhất về các chủ nghĩa trong triết học hiện đại

Nhà nghiên cứu Đỗ Đức Hiểu với cuốn sách Phê phán văn học hiện sinh

chủ nghĩa, với 263 trang, Nxb Văn học phát hành (1978) đã đặt ra cho mình

nhiệm vụ là: phê phán triết học hịên sinh và văn học hiện sinh chủ nghĩa, kịch

phi lí Đồng thời, đề cao vai trò, nhiệm vụ của văn học xã hội chủ nghĩa trong thời đại mới Ở một góc độ và phương diện lịch sử nào đó, công trình ra đời trong bối cảnh lịch sử như vậy có tác dụng vô cùng to lớn đối với đời sống tinh thần của đất nước, dân tộc lúc bấy giờ Vì vậy, cuốn sách thực sự là tư liệu tham khảo quan trọng cho tác giả luận án

Trong cuốn Mấy trào lưu triết học phương Tây của nhà nghiên cứu

Phạm Minh Lăng được Nxb Đại học và trung học chuyên nghiệp phát hành năm 1984 Với 354 trang, tác giả đã phân tích, làm rõ được nội dung các khuynh hướng triết học hiện đại phương Tây: chủ nghĩa Duy linh - Nhân vị, chủ nghĩa Hiện sinh, chủ nghĩa Thực dụng phê phán và nêu rõ ảnh hưởng vào miền Nam nước ta trước ngày giải phóng Tuy nhiên, đây chỉ là những khảo cứu chung nhất của tác giả với những chủ đề nêu trên, chứ không đi vào phân tích chuyên sâu một tác giả nào của chủ nghĩa Hiện sinh Vì vậy, việc nghiên cứu của tác giả luận án không có sự trùng lặp với công trình này

Đáng chú ý là, tác giả Trần Thiện Đạo với hai cuốn sách Chủ nghĩa hiện

sinh và thuyết cấu trúc, Nxb Văn học (2001) với 351 trang và cuốn Từ chủ nghĩa hiện sinh tới thuyết cấu trúc (Trần Thiện Đạo, Ilya Ehrenbourg, Claude

Simon, M Nadeau, D Simone, Beauvoir) do Nxb Tri thức phát hành (2008), với 362 trang Tác giả đã tập hợp những bài báo mà tác giả đã viết hoặc đã dịch, được in trên các tập san Văn và Tân văn trong khoảng thời gian từ 1965 đến 1970 tại Sài Gòn Tác giả đưa ra những định nghĩa ngắn gọn và dễ hiểu về triết học hiện sinh, về thuyết cấu trúc, giới thiệu không khí sinh hoạt văn học Pháp thập niên 1950 - thời kỳ mà triết học hiện sinh đang phát triển

Trong công trình Về một dòng văn chương, hai tác giả Huỳnh Phan Anh,

Phạm Viêm Phương, Nxb Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh (2001), 128 trang, tác giả đã tập hợp một số bài nghiên cứu về chủ nghĩa hiện sinh trong văn học nước ngoài và một vài tác phẩm thơ văn của văn học hiện đại Việt Nam

Công trình Lược khảo triết học phương Tây hiện đại của tác giả Bùi

Đăng Duy - Nguyễn Tiến Dũng, Nxb CTQG (2003), công trình khảo cứu về các chủ đề cơ bản của triết học phương Tây thế kỷ XX, như triết học về con người, tôn giáo, triết học khoa học và sự du nhập của triết học phương Tây hiện đại vào Việt Nam Tuy nhiên, cuốn sách này, chưa đề cập cụ thể và chính diện đến vấn đề con người trong triết học tôn giáo của Jaspers, cũng như sự ảnh hưởng của nó tới tư tưởng triết học phương Tây

Trong cuốn sách Về tư tưởng và văn học phương Tây hiện đại của tác

giả Phạm Văn Sĩ, Nxb Đại học và trung học chuyên nghiệp, xuất bản năm (1986) Cuốn sách đã chỉ ra những tư tưởng quan điểm của văn học phương Tây với nhiều tác giả tiêu biểu Ở công trình này, cũng dành một phần cho sự trình bày chủ nghĩa Hiện sinh trong văn học phương Tây về thân phận con người Trong cuốn sách, tác giả đề cập khá nhiều những tư tưởng triết học trong văn học hiện sinh về con người, nhưng cũng chưa có sự phân tích trực tiếp những tư tưởng triết học Jaspers như hướng nghiên cứu của tác giả luận án

Còn cuốn Chủ nghĩa hiện sinh, lịch sử, sự hiện diện ở Việt Nam của tác

giả Nguyễn Tiến Dũng, Nxb Tổng hợp TP HCM (2006) Tác giả đã trình bày một cách sơ khởi nhất các điều kiện kinh tế - xã hội dẫn tới sự hình thành Chủ nghĩa hiện sinh Thông qua đó, tác giả trình bày khái quát triết học hiện sinh, cũng như các chủ đề của nó Phần chương ba, tác giả đã trình bày sự du nhập của Triết học hiện sinh vào Việt Nam Trong cuốn sách này, tác giả Nguyễn Tiến Dũng cũng trình bày một cách ngắn gọn tư tưởng triết học Jaspers từ trang 42 đến trang 44 Tuy nhiên, đây không phải là công trình chuyên biệt về triết học Jaspers, nhưng cuốn sách có giá trị tham khảo cho những nghiên cứu

về vấn đề trong luận án của tác giả

Cuốn Đại cương lịch sử triết học phương Tây hiện đại nửa cuối thế kỷ

IXX – nửa đầu thế kỷ XX, Nxb Tổng hợp Tp HCM (2008), của nhóm tác giả

Đỗ Minh Hợp – Nguyễn Anh Tuấn – Nguyễn Thanh, cuốn sách là sự tìm tòi khảo cứu công phu của nhóm tác giả với hơn 500 trang, được chia làm chín chương Công trình là sự tổng hợp những trường phái triết học chính của phương Tây, trong đó có chủ nghĩa hiện sinh, với một số nhà hiện sinh tiêu biểu như Jaspers, Heidegger, v.v Nội dung cuốn sách này là cơ sở cung cấp những tri thức khoa học cho những người nghiên cứu và tìm hiểu triết học phương Tây Tất nhiên, như đúng với tôn chỉ mục đích ban đầu của cuốn sách không phải là sự nghiên cứu chuyên sâu về Jaspers nên các tác giả đề cập về triết gia Jaspers cũng chỉ là sự khái quát

Cuốn sách Martin Heidegger và tư tưởng hiện đại, của Bùi Giáng, do

Nxb Văn học (2006) Tác giả là một người nghiên cứu lâu năm, có bề dày về chủ nghĩa Hiện sinh, với sự đồ sộ của cuốn sách đã nói nên sự công phu, tâm huyết trong việc tìm tòi, nghiên cứu của tác giả về triết học phương Tây nói chung và triết học Heidegger nói riêng, cuốn sách đã cho thấy những chủ đề

cơ bản của chủ nghĩa Hiện sinh, và là cơ sở quan trọng cho việc nghiên cứu,

so sánh giữa tư tưởng Heidegger với các nhà hiện sinh phương Tây khác

Với Hành trình vào triết học, Nguyễn Văn Toàn của Nxb Tri thức,

(2012) Cuốn sách được coi như là triết học nhập môn, như lời tác giả khẳng định [Xem: 59, tr.9] Tác giả cung cấp cho người đọc những tư tưởng của các nhà triết học về các vấn đề hiện sinh như con người, tha nhân, ái tình, tôn giáo, cái chết, đời sống đạo đức, v.v Tuy nhiên, có thể nhận thấy, đây không phải là một công trình nghiên cứu về triết học Jaspers, song những tư liệu của tác giả Nguyễn Văn Toàn thực sự rất hữu ích đối với việc nghiên cứu triết học nói chung và Triết học hiện sinh nói riêng

Tác phẩm Chân dung triết gia Đức, do Quang Chiến chủ biên do Trung

tâm văn hóa, ngôn ngữ Đông Tây ấn hành (2000) đã đề cập đến các triết gia

của triết học Đức, trong đó có một bài viết của tác giả Quang Chiến về Con

người hành hương tìm về chính mình (trang 163) Đây là chủ đề gần với

hướng nghiên cứu của luận án về con người trong triết học hiện sinh, khi Jaspers đến với cuộc hành hương để tìm lại chính mình, thì cũng chính là lúc ông càng thấy cuộc đời thật mênh mông vô định, đầy ắp những câu đố không

có lời đáp Theo Jaspers, mọi ngành khoa học đều không có khả năng nhận thức được ý nghĩa cuộc sống Con người là một sinh linh vô định và càng ngày càng trở nên nghi vấn Nó “vừa là một tiềm năng vĩ đại nhất, vừa là mối

đe dọa lớn lao nhất trên thế giới” [9, tr 172], và con người trong quan điểm của Jaspers luôn mang trong mình nỗi cô đơn, sự sợ hãi, luôn là tấn bi kịch, luôn nổi chìm bồng bềnh trong nghi hoặc: Tôi đó ư? Có đích thực là tôi không? Và lẽ nào tôi đang tồn tại? Có thể thấy, bài viết cũng trực tiếp đề cập đến con người trong triết học Jaspers, nhưng, ở đây tác giả chưa đi sâu vào làm rõ con người hiện sinh tôn giáo cũng như là những tác động của quan điểm ấy tới tư tưởng triết học phương Tây thế kỷ XX như thế nào

Ấn phẩm Đâu là căn nguyên tư tưởng? hay con đường triết lý từ Kant

đến Heidegger của nhà nghiên cứu Lê Tôn Nghiêm, Nxb Văn học (2007), là

công trình chuyên sâu làm rõ con đường tư tưởng từ triết học Kant tới triết

học Heidegger Ở đây tác giả cũng phân tích tư tưởng triết học của Heidegger trong đó có những tư tưởng triết học hiện sinh về con người Tuy nhiên, những tư tưởng trong cuốn sách Lê Tôn Nghiêm cũng cho thấy sự so sánh quan điểm của Heidegger với các nhà hiện sinh khác, trong đó có triết học Jaspers, song nội dung cuốn sách chưa có sự trình bày, phân tích thấu đáo những tư tưởng triết học Jaspers

Nhà triết học Trần Đức Thảo đã viết các công trình nổi tiếng của mình về

Vấn đề con người và chủ nghĩa lý luận không có con người, được Nxb TP HCM

(2000); cuốn Sự hình thành con người, được Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

(2004) Đây là hai công trình được tác giả nghiên cứu trong nhiều năm về vấn đề con người Hai công trình này đã phân tích, trình bày những vấn đề cơ bản của lý luận con người; sự hình thành con người, ý thức ban đầu về cái tôi; mối liên hệ

về sinh học, xã hội học và tâm lý - lời dẫn cho vấn đề con người Đây cũng là công trình nghiên cứu của một nhà nghiên cứu, một nhà triết học Việt Nam hiện đại nghiên cứu về con người với những giá trị gần gũi với chủ nghĩa Hiện sinh,

vì vậy, mà công trình mang tính lý luận và thực tiễn sâu sắc Tác phẩm bàn về con người và có liên quan trực tiếp đến hướng nghiên cứu của luận án, là cơ sở tác giả luận án kế thừa về mặt phương pháp luận, song tác phẩm không trình bày

cụ thể con người trong Triết học hiện sinh tôn giáo Jaspers

Cuốn sách Giới thiệu vài nét về các chủ nghĩa: cấu trúc, hiện sinh,

phân tâm, thực dụng trong văn học của nhóm tác giả Nguyễn Đức Nam,

Phong Hiền, Hoàng Ngọc Hiến, Hoàng Trinh, Hoàng Việt, được xuất bản trước năm 1975 Đây là tài liệu tham khảo dùng cho học viên các lớp bồi dưỡng chính trị ngắn hạn của Trường chính trị - Bộ văn hóa Nội dung tài liệu tham khảo này đề cập đến bốn trào lưu chủ yếu trong văn học nghệ thuật tư sản hiện đại: chủ nghĩa cấu trúc, chủ nghĩa Hiện sinh, chủ nghĩa Phân tâm, chủ nghĩa Thực dụng Những nội dung trình bày trong cuốn sách có ý nghĩa rất lớn về mặt tư liệu cho sự tham khảo của luận án

Nhân kỷ niệm ngày Triết học thế giới, từ ngày 16 - 17/11/2006, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn Hà Nội, tổ chức Hội thảo quốc tế

Những vấn đề triết học phương Tây thế kỷ XX Trong bản Kỷ yếu của hội thảo

các tác giả như Bùi Đăng Duy, Nguyễn Vũ Hảo, Nguyễn Anh Tuấn, Lê Kim Châu, Lê Hải Thanh, Lưu Minh Văn, Phạm Thái Việt, v.v đã phân tích cội nguồn, tư tưởng triết học cơ bản, những ảnh hưởng của Husserl, Heidegger, Jaspers đến các trào lưu triết học phương Tây Đáng chú ý là tác giả Lê Kim

Châu với bài viết Một số tư tưởng của chủ nghĩa hiện sinh thế kỷ XX Đây là

bài viết tác giả đã phân tích, chỉ ra chủ nghĩa hiện sinh là một trào lưu triết học lớn của thế kỷ XX, đồng thời, chỉ ra ảnh hưởng của nó tới không chỉ giai đoạn đầu tiên khi mới ra đời, mà còn ảnh hưởng tới tận ngày nay Bằng chính việc ưu tiên cho những suy tư về con người, tìm hiểu về con người cần thiết hơn so với tìm hiểu giới tự nhiên, để từ đó nó kêu gọi triết học hãy quay trở lại với con người và con người không phải là đối tượng của nhận thức khoa học Từ đó tác giả đi đến kết luận: Chủ nghĩa hiện sinh là một trào lưu triết học, tâm lý học, văn học quan trọng nhất thế kỷ XX [Xem: 68, tr 317]

Bài viết Quan niệm về con người trong dòng triết học nhân bản

phương Tây hiện đại của tác giả Phạm Văn Chung in trong Kỷ yếu hội thảo

Tác giả trình bày nhiều trào lưu, trường phái như: Triết học đời sống của

Bergson, Chủ nghĩa thực dụng (Pragmatism) trong triết học Mỹ, đến Hiện tượng học (Phenomenology) của Husserl, chủ nghĩa Hiện sinh (Existentialism), để từ đó tác giả rút ra những nhận xét về đặc điểm, những quan niệm về con người, đưa ra những nhận xét đánh giá của tác giả về những quan niệm nêu trên

Cũng công trình tham dự hội thảo của tác giả Đỗ Minh Hợp, Tư tưởng

đạo đức học của F.Nietzsche Trong bài viết, tác giả đã đi vào phân tích

những tư tưởng triết học, đạo đức học của Nietzsche thông qua các tác phẩm của ông, để sau đó tác giả rút ra bảy nhận xét về những tư tưởng đạo đức học

cơ bản trong triết học Nietzsche Tác giả kết luận F.Nietzsche xem giá trị không phải là quan hệ của con người với tự nhiên, mà là quan hệ giữa các khát vọng của con người với tư cách một sinh thể [Xem: 68, tr 378]

Ngoài những bài viết đáng chú ý nêu trên, tại Hội thảo này cũng còn

nhiều bài viết khác như: Nguyễn Thị Thường với Sự hình thành, phát triển và

đặc điểm cơ bản của chủ nghĩa hiện sinh; Đặng Thị Lan với Vài nét về chủ nghĩa hiện sinh ở miền Nam Việt Nam những năm 60 – 70 của thế kỷ XX; hay

như Bùi Thị Tỉnh với Quan niệm về tự do trong triết học hiện sinh của Simone

de Beauvoir; v.v… Các bài viết này đều trình bày về những vấn đề triết học

con người, xã hội, văn hóa, tôn giáo, đạo đức, mỹ học trong triết học phương Tây hiện đại Các bài viết trên, ít nhiều đề cập đến chủ đề của luận án nghiên

cứu Tất cả nội dung đó cũng được tác giả kế thừa trong luận án của mình

Gần đây trên Tạp chí Triết học, số 6/2012, đăng bài Vấn đề tồn tại

người trong triết học hiện sinh của K Jaspers của tác giả Luyện Thị Hồng

Hạnh Qua bài viết, tác giả đã khái quát được những nét sơ khởi về quan điểm

triết học Jaspers Mặc dù, bài viết chưa phải là khảo cứu chuyên sâu của tác giả về vấn đề con người, con người trong triết học tôn giáo của Jaspers, song bài viết có ý nghĩa nhất định cho tác giả luận án tham khảo về những luận cứ khoa học của bài báo

Bài viết của Nguyễn Tiến Dũng - Lê Văn Tùng, với tiêu đề Lịch sử triết

học của K Jaspers đăng trên Tạp chí Khoa học Xã hội, số 8/2011 Hai tác giả

đã đi vào phân tích quan điểm của Jaspers về triết học, đối tượng, chức năng,

về quan điểm lịch sử triết học Có thể nhận thấy, trong bài viết này tác giả đã chỉ ra được những nội dung về quan điểm lịch sử triết học Jaspers, nhưng chưa đi sâu phân tích được hệ thống tư tưởng triết học của ông về vấn đề con người trong triết học hiện sinh tôn giáo như hướng nghiên cứu của luận án

Hai là, loại công trình là những nghiên cứu của các tác giả nước ngoài

đề cập một cách trực tiếp hay gián tiếp về chủ nghĩa hiện sinh, về vấn đề con

người trong triết học hiện sinh tôn giáo phương Tây và vấn đề con người của Jaspers đã được dịch ra tiếng Việt

Trong tác phẩm, Triết học phương Tây hiện đại, Nxb CTQG (1994),

trong đó tập 3 từ chương XI cho đến chương XV do tác giả Lưu Phóng Đồng (chủ biên) Cuốn sách được ông trình bày những nội dung cơ bản: Chủ nghĩa Tômat mới, chủ nghĩa Nhân cách, Hiện tượng học, chủ nghĩa Hiện sinh Trong công trình này, nhà nghiên cứu Lưu Phóng Đồng đã phân chia Chủ nghĩa hiện sinh thành: Thượng và Hạ; trong đó triết học Jaspers được tác giả trình bày trong chủ nghĩa Hiện sinh Hạ, từ trang 282 đến trang 308 Cũng như những tác phẩm nêu trên, tại đây tác giả trình bày nét tổng quan, căn bản nhất trong triết học Jaspers, mà chưa có sự phân tích cụ thể về chủ đề con người trong Triết học hiện sinh tôn giáo như đề tài của nghiên cứu sinh

Nhà triết học hiện sinh Jiddu Krishnamurti với cuốn sách Đường vào

hiện sinh, Nxb Lao động (2007) Với những chủ đề phong phú của cuộc sống

con người: tự do, sống, chết, sinh tồn, tôn giáo, thượng đế, v.v… cuốn sách đã đưa con người tới những giá trị gần hơn của tồn tại người cùng những giá trị chuyển hóa để đi vào hiện sinh với những chứng nghiệm (experiencing), cũng như thấu hiểu (understanding) và cảm ngộ (discerning), với những trạng thái chân thật và công phu Công trình này không đề cập trực tiếp tới vấn đề nghiên cứu của luận án, nhưng nó có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp những giá trị, góc nhìn hiện sinh

Cuốn sách chuyên khảo Chủ nghĩa hiện sinh của Jacques Colette Nxb

Thế giới (2011) Tác giả đã phân tích những chủ đề cơ bản của triết học hiện sinh như hiện sinh, tự do, siêu việt, thời gian, giao tiếp, v.v… với những nhà hiện sinh tiêu biểu trong đó có Jaspers Tác giả đã phân tích những tư tưởng như hiện sinh, siêu việt, ý thức triết học, v.v…Tuy nhiên, tác giả cuốn sách

chỉ khái lược, “thoảng qua” về triết học hiện sinh Jaspers mà chưa phân tích

sâu về triết học Jaspers Cùng với những gì cuốn sách cung cấp là sự gợi mở cho hướng nghiên cứu của tác giả luận án

Trong tác phẩm, Triết học thế kỷ XX, Nxb Thời đại (2011), nhà nghiên

cứu Remo Bodei đã cho thấy, triết học của nền văn hóa phương Tây với xuất phát điểm từ triết học Khai sáng và có thể truy nguyên sâu xa hơn tới văn hóa triết học Hy Lạp cổ đại; ảnh hưởng của những tư tưởng triết học hiện sinh với những chủ đề về đời sống hoạt động, nhìn về phía trước, với những cơn mê cuồng khách quan, v.v… để từ đó triết học trong thế kỷ ấy được xây dựng trên nền những biến cố và khoa học lớn lao của thời đại, đồng thời, nhấn mạnh tới những khát vọng làm sáng tỏ các vấn đề trọng đại, thiết thân đối với tất cả chúng ta Có thể thấy, cuốn sách không trực tiếp nói về triết học hiện sinh Jaspers, những triết thuyết cũng như chủ đề của nó có ảnh hưởng bởi tư tưởng hiện sinh phương Tây

Trong cuốn, Con người và tư tưởng phương Tây, Nxb Từ điển Bách

khoa (2007), tác giả Crane Brinton đã mô tả vị trí, phương hướng của vùng đất văn hóa và tri thức, lược bỏ một số tên tuổi nổi tiếng, lướt qua một vài mốc ranh giới trong nỗ lực làm sáng tỏ con người phương Tây, cảm nhận được những vấn đề quan trọng đối với con người, với số phận con người Đây

là tác phẩm không trực tiếp đề cập đến nội dung triết học Jaspers, nhưng cũng chứa đựng những hạt nhân tư tưởng về con người trong triết học phương Tây nói chung và con người trong triết học Jaspers nói riêng

Công trình dày gần nghìn trang do dịch giả Phan Quang Định – biên

dịch với nhan đề Toàn cảnh triết học Âu – Mỹ thế kỷ XX, tác giả đã tổng hợp

và nghiền ngẫm từ nhiều nguồn tư liệu phong phú trong việc nghiên cứu lịch

sử triết học phương Tây Cuốn sách không chỉ cung cấp bức tranh toàn cảnh

về cuộc hành trình của triết học Tây phương trong một thế kỷ phong phú và

vô cùng sôi động, mà còn là một bản lược đồ với những kinh tuyến, giúp người đọc theo dõi cuộc hành trình phức tạp của triết học bằng những trích

đoạn súc tích và tiêu biểu của mỗi triết gia Trong công trình, với những tư liệu dù ít, dù nhiều về Jaspers, tác giả đã cho thấy, những tư tưởng cũng như những ảnh hưởng của ông với sự phát triển triết học Tây phương Tuy nhiên, đúng với ý nghĩa nhan đề cuốn sách, công trình khảo cứu về Jaspers chỉ là sự điểm xuyết những gì trong tư tưởng của ông Với ý nghĩa như vậy, công trình chưa phải là một luận giải sâu sắc về triết học Jaspers

Tư tưởng về con người của Jaspers có sự ảnh hưởng tới nhiều công trình nghiên cứu sau này của nhiều nhà nghiên cứu triết học Âu - Mỹ, với tác

phẩm Vườn thú người của Desmond Morris, Nxb Dân trí (2011) Tác giả đã lý

giải những nguyên nhân cho những bất ổn trong xã hội mà chúng ta đối mặt

D Moris đã chỉ ra rằng, chính trong môi trường “phát triển tinh tế” của chúng

ta, thậm chí còn không giống một khu rừng nhiệt đới bằng bê tông như người

ta vẫn ví mà giống như một vườn thú người nhiều hơn Cuốn sách thực sự tạo

nên một sự tranh luận sôi nổi cho những tư tưởng về con người của Morris đầy thú vị

Với cách đặt vấn đề độc đáo và trực tiếp của cuốn sách Tôi là ai – và

nếu vậy thì bao nhiêu của nhà triết học trẻ người Đức Richard David Precht

do Nxb Dân trí (2011) ấn hành Cuốn sách với lối văn ngắn gọn, thông tuệ, cuốn hút người đọc được dẫn đến những câu hỏi lớn của triết học bằng sự am tường về chuyên môn, khiếu hài hước tinh tế của tác giả Thông qua khoa học nghiên cứu thần kinh, tâm lý, lịch sử, văn hóa, v.v… tác giả đã soi sáng những vấn đề tâm điểm của tồn tại con người, với những chủ đề, sự thật là gì, cuộc sống có ý nghĩa gì, tại sao tôi nên tốt? v.v… Đọc tác phẩm viết về con người, tác giả luận án nhận thấy, P R Precht đã định hướng một cách mạch lạc, mời gọi chúng ta suy ngẫm một cách đầy hứng thú về cuộc phiêu lưu mang tên cuộc đời và các khả năng của nó Như vậy, hướng nghiên cứu và tìm tòi của cuốn sách tuy viết về chủ đề con người, hay ở góc độ nào đó của tồn tại người, song, hướng nghiên cứu của tác giả luận án có sự khác biệt, khi

con người trong luận án cần làm rõ là con người hiện sinh, sự tồn tại ấy là sự hiện tồn hiện sinh, con người như một nhân vị trong triết học tôn giáo Jaspers

Do vậy, cuốn sách là sự gợi mở cho những tham khảo của tác giả luận án

Còn một trường hợp khác là cuốn Làm thế nào để nhận biết thượng đế,

tác giả Deepak Chopra, Nxb Thời đại (2010) Nội dung cuốn sách lý giải về nhận thức và sự kết nối giữa chúng ta với Thượng đế Nó là một sự phát triển thần kỳ, vượt qua khỏi những thông điệp vô thần Trên tất cả, cuốn sách nói

về việc thức tỉnh để trở thành con người thực sự của chúng ta: vô hạn, vĩnh

cửu và bất diệt Đọc tác phẩm, tác giả luận án nhận thấy, Thượng đế là vô

hình nhưng hiện hữu đồng thời nó cũng là một cửa ngõ để hiểu biết sâu sắc về thế giới tâm linh của con người Từ đó, chúng ta có thể hiểu được tại sao tôn giáo có thể hấp dẫn được nhiều người như thế Ở đây, có thể thấy với chủ đề

về tôn giáo, con người D Chopra có những ảnh hưởng bởi tư tưởng hiện sinh Jaspers như hiện hữu, vô hạn, vĩnh cửu, v.v… Và đây thực sự là sự lý thú cho việc tìm hiểu triết học hiện sinh Jaspers cũng như những ảnh hưởng của nó tới

tư tưởng triết học châu Âu thế kỷ XX

Trong cuốn Truy tầm triết học, do nhóm tác giả G Tresdey – K J

Struhl – R E Olsen, Nxb Văn hóa thông tin (2001) là công trình khảo cứu đồ

sộ với nhiều chủ đề về con người, về tôn giáo, thể xác, linh hồn, tự do, v.v… Cuốn sách cho thấy, những đóng góp triết học của những nền văn hóa phương Tây với những khái niệm triết lý tương đồng, để vạch ra những đường lối khác nhau mà các truyền thống khác đã đáp ứng với các vấn nạn triết học muôn thuở Tuy nhiên, đọc cuốn sách tác giả luận án thấy đây là một công trình khảo cứu chung nhất về các chủ đề của triết học phương Tây mà không phải là công trình chuyên sâu về triết học Jaspers

Ba là, loại công trình là số lượng các luận án Tiến sĩ, luận văn Thạc sĩ

nghiên cứu về các đề tài có liên quan đến vấn đề con người trong triết học hiện sinh tôn giáo Jaspers

Luận án phó Tiến sĩ triết học của tác giả Lê Kim Châu, với nhan đề;

Chủ nghĩa hiện sinh và một vài ảnh hưởng của nó ở miền Nam Việt Nam,

(1996) tại Viện Triết học, với dung lượng của luận án là 128 trang Đây là công trình chuyên sâu của tác giả, đã làm rõ một số nội dung cơ bản của chủ nghĩa hiện sinh, bước đầu tìm hiểu quá trình du nhập cùng một số biểu hiện của nó ở miền Nam nước ta trong những năm dưới chế độ Sài Gòn Công trình là những tài liệu quý và cần thiết cho tác giả luận án tham khảo trong công trình của mình, với những chủ đề của chủ nghĩa hiện sinh

Tác giả Bùi Thị Tỉnh, với luận án Tiến sĩ Triết học hiện sinh về giới

của Simone de Beauvoir (2007) tại Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân

văn Với dung lượng 195 trang, luận án đã trình bày được những tiền đề cho

sự ra đời của chủ nghĩa hiện sinh và của triết học hiện sinh về giới của Beauvoir Tư tưởng triết học hiện sinh về giới của Beauvoir thông qua sự phê phán của bà đối với những quan niệm về giới trong lịch sử và các khoa học hiện đại Tác giả phân tích những tư tưởng triết học hiện sinh của Beauvoir về giải phóng phụ nữ Có thể thấy, hướng nghiên cứu của tác giả luận án không trùng với hướng của tác giả Bùi Thị Tỉnh Công trình luận án thực sự có ý nghĩa trong việc tham khảo về những thuật ngữ, chủ đề cho luận án của mình

về triết học hiện sinh cũng như những tư tưởng về con người

Luận án của tác giả Nguyễn Tiến Dũng Tiếp cận chủ nghĩa hiện sinh:

lịch sử, sự hiện diện ở Việt Nam, được bảo vệ năm 1996, tại Trường đại học

Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội Luận án đã trình bày được: Sự ra đời

và phát triển chủ nghĩa hiện sinh; Triết học của chủ nghĩa Hiện sinh; Chủ nghĩa Hiện sinh ở Việt Nam trong những năm 60-70 ở miền Nam Việt Nam

và trong văn học Việt Nam hiện nay Có thể thấy, công trình ngoài những phân tích được như trên thì đây không phải là công trình chuyên khảo về con người trong triết học Jaspers Tuy nhiên, luận án với những khảo cứu của

mình có ý nghĩa sâu sắc cho việc tìm hiểu chủ nghĩa Hiện sinh ở Việt Nam trong những năm chiến tranh chống Mỹ ở miền Nam Việt Nam

Luận án phó Tiến sĩ ngữ văn của tác giả Nguyễn Phúc với đề tài Khảo

sát sự du nhập của phân tâm học và chủ nghĩa Hiện sinh vào văn học đô thị miền Nam trước năm 1975, được tác giả hoàn thành và bảo vệ năm 1995 tại

Đại học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh Tác giả đã tìm hiểu một cách khái quát về phân tâm học, xem xét quan điểm, luận thuyết của Freud thông qua sự lý giải một số khái niệm về cơ chế và tâm lý của con người như vô thức, tính dục, mặc cảm, giấc mơ, thăng hoa; phân tích một số tác phẩm văn học của một số tác giả chịu ảnh hưởng triết học hiện sinh tại các đô thị miền Nam Việt Nam Rõ ràng luận án làm được những vấn đề nêu trên, song theo tác giả chúng tôi thì bên cạnh những điểm đã đạt được thì luận án mới chỉ khảo sát sự du nhập của chủ nghĩa hiện sinh vào miền Nam và ảnh hưởng trên bình diện văn học mà không phải là triết học hay hình thái chính trị tư tưởng nào khác mà tác giả luận án đang triển khai đề tài của mình

Luận văn Thạc sĩ của tác giả Trần Thị Điểu Tính đặc thù của vấn đề

đạo đức trong triết học hiện sinh, bảo vệ năm 2008 tại Trường Đại học Khoa

học xã hội và Nhân văn Với kết cấu của luận văn gần 90 trang, nội dung gồm hai chương, tác giả của luận văn đã đi vào trình bầy những điều kiện tiền đề cho sự ra đời đạo đức học hiện sinh; những vấn đề đạo đức trong triết học hiện sinh và tính đặc thù của nó Trong luận văn này, tác giả đã dựa trên nền tảng của chủ nghĩa duy vật lịch sử, những quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin trong việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng, luận văn trình bày những điều kiện kinh tế - xã hội và tiền đề lý luận cho sự ra đời của tư tưởng đạo đức trong triết học hiện sinh - một trào lưu chủ yếu của triết học phương Tây hiện đại Tác giả đi vào phân tích nội dung đạo đức của chủ nghĩa Hiện sinh qua một số chủ đề cơ bản như vấn đề tự do và vấn đề trách nhiệm Khái quát, làm

rõ tính đặc thù của vấn đề đạo đức trong chủ nghĩa Hiện sinh; đưa ra một số

đánh giá về những giá trị và hạn chế trong quan niệm về đạo đức của trào lưu triết học này Tuy nhiên, có thể nhận thấy hướng nghiên cứu của tác giả Trần Thị Điểu đã bước đầu làm rõ những nội dung của đạo đức học hiện sinh qua những chủ đề cơ bản, cũng như những đánh giá của tác giả đối với chủ đề này, song có thể nhận thấy, đây không phải là một luận văn chuyên sâu về chủ hiện sinh trùng với vấn đề mà tác giả luận án nghiên cứu, tuy nhiên luận văn

có ý nghĩa to lớn trong việc tham khảo của tác giả luận án

Trong luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Như Huế, Quan niệm đạo

đức học trong chủ nghĩa Hiện sinh, tại Trường Đại học Khoa học xã hội và

Nhân văn năm 2007, với dung lượng 85 trang, tác giả đã phân tích bối cảnh, nguồn gốc ra đời quan niệm đạo đức học trong chủ nghĩa Hiện sinh Phân tích quan niệm đạo đức học trong chủ nghĩa Hiện sinh: quan niệm về thiện và ác, về trách nhiệm, về sự không trung thực và hèn nhát, về lương tâm và tội lỗi qua một số triết gia tiêu biểu Làm rõ giá trị và hạn chế của quan niệm đạo đức học trong chủ nghĩa Hiện sinh Tác giả đưa ra những nhận xét, đánh giá về những quan niệm đạo đức trong chủ nghĩa Hiện sinh trong luận văn của mình Như vậy, đây là công trình nghiên cứu chuyên sâu về đạo đức học của chủ nghĩa hiện sinh với việc đi vào phân tích quan niệm đạo đức học hiện sinh của nhiều tác giả, nhưng tác giả luận án thấy hướng nghiên cứu của luận văn không trùng với hướng nghiên cứu của luận án, song những khảo cứu của luận văn có ý nghĩa rất nhiều trong việc học hỏi, tìm tòi của tác giả luận án

Luận văn Thạc sĩ của tác giả Hoàng Thị Mỹ Quỳnh với tiêu đề, Quan

niệm của Augustinô về con người và ảnh hưởng của nó đến triết học hiện sinh của Karl Jaspers, bảo vệ năm 2010 tại Trường Đại học Khoa học xã hội và

Nhân văn là công trình nghiên cứu tâm huyết của tác giả với kết cấu ba chương, 101 trang Tác giả đã phân tích bối cảnh ra đời tư tưởng triết học của Augustinô; phân tích những nội dung cơ bản, giá trị và hạn chế của quan niệm của Augustinô về con người; phân tích những ảnh hưởng tư tưởng của

Augustinô trong dòng chảy tư tưởng phương Tây, như một trong những tiền

đề tư tưởng sâu xa của chủ nghĩa Hiện sinh nói chung và triết học hiện sinh của Karl Jaspers nói riêng Như vậy, ở đây có thể nhận thấy tác giả mới bước đầu đi vào khái quát những tư tưởng triết học K Jaspers, cũng như những ảnh hưởng của tư tưởng triết học Augustino tới tư tưởng triết học về con người trong tư tưởng K Jaspers, chứ đây không phải là công trình chuyên sâu về triết học Jaspers, song với những gì đã làm được tác giả luận án nhận thấy nó

có ý nghĩa quan trọng cho việc tham khảo của tác giả luận án

Luận văn thạc sĩ của tác giả Hoàng Văn Thắng, Quan niệm của Jean -

Paul Sartre về con người trong tác phẩm "Chủ nghĩa hiện sinh là một chủ nghĩa nhân đạo", năm 2003, tại Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân

văn Tác giả đã khái quát về cuộc đời, sự nghiệp của Jean - Paul Sartre và sự

ra đời của phong trào hiện sinh ở Pháp giai đoạn cuối thế kỷ 19 Tác giả đi

sâu phân tích tác phẩm "chủ nghĩa hiện sinh là một chủ nghĩa nhân đạo" của

Jean-Paul Sartre về con người nhằm làm rõ diện mạo triết học hiện sinh Pháp nói riêng và chủ nghĩa hiện sinh nói chung, với những chủ đề được tác giả phân tích trong công trình của mình: Hữu thể và bản chất con người, sự lo âu của con người, con người và dự phóng, sự tự do của con người, con người và tha nhân Đây là sự tìm tòi thú vị trong công trình của tác giả luận văn và có ý nghĩa tham khảo cho tác giả luận án với trong chủ đề về con người của triết học hiện sinh

1.2 Những tài liệu có liên quan đến nhân học triết học của K Jaspers

Tại Việt Nam hiện nay, những tác phẩm của Jaspers được các học giả trong nước dịch và giới thiệu là không có nhiều Trong quá trình làm luận án

và tìm hiểu tác giả có thể kể đến các công trình như sau:

Trước hết là tác phẩm nguyên tác của chính Jaspers Triết học nhập môn

“Introduction a la philosophie”, do dịch giả, nhà nghiên cứu triết học Lê Tôn

Nghiêm dịch và chú giải, Nxb Thuận hoá và Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ

Đông Tây phát hành, 2004 Với dung lượng 303 trang, cuốn sách trình bày những nghiên cứu về triết lí, khoa học với triết lí; mấy nguồn phát sinh ra triết lí; Ý thức về bao dung thể và tầm quan trọng của nó; tính cách gẫy khúc trong

tư tưởng triết học, v.v…ý tưởng triết học của cuộc đời; lịch sử triết học Cuốn sách có ý nghĩa vô cùng quan trọng cho tác giả luận án tìm hiểu và phân tích những tư tưởng trong triết học hiện sinh tôn giáo của Jaspers

Cuốn sách dịch của tác giả Tuệ Hạnh, Chân lý và Biểu tượng, do Nxb

Phương đông phát hành năm (2008) có dung lượng 115 trang, là phần chuyển

đề trong tác phẩm Von der Wahrheit (Bàn về chân lý) của triết gia Jaspers

Cuốn sách giúp ích rất nhiều cho việc tham khảo cũng như cung cấp những tư liệu về triết học Jaspers cho luận án

Ngoài những tác phẩm được dịch và giới thiệu còn có một số những tư

liệu thứ cấp đề cập ít nhiều đến nhân học, triết học Jaspers Đó là bài viết Ý

niệm đại học như một giá trị cốt lõi của tác giả Bùi Văn Nam Sơn được đăng

trên Tạp chí Tia sáng ngày 29/8/2013 Trong bài viết này tác giả đã trình bày những ý tưởng cốt lõi của Jaspers về định chế đại học; mối quan hệ giữa đại học với nhà nước; quan niệm mới mẻ về sự thống nhất của các ngành khoa học Theo tác giả bài viết, tư tưởng K Jaspers bằng lương tâm trí thức đã thúc đẩy ông tìm cách cứu vãn những gì đã bị chế độ Phát xít tàn phá hầu như tận gốc rễ: sự độc lập tư duy và sự khách quan khoa học Đối lập lại với chủ trương chính trị hóa và công cụ hóa đại học của chủ nghĩa quốc xã, Jaspers đề xướng quan niệm của Kant về “Ý niệm” theo nghĩa hướng dẫn, đạo lý, ý tưởng cần vươn tới Jaspers định nghĩa Ý niệm này là “lòng hiếu tri nguyên thủy”, và lòng hiếu tri ấy sẽ thể hiện trong việc đi tìm chân lý: trong đại học, thầy và trò cùng chia sẻ một đam mê, một khát vọng, dù biết rằng đó là một công cuộc bất tận, thậm chí bất khả, không khác gì của nhân vật Sysiphus trong thần thoại Hy Lạp Ông nói: “Những người sống sót chúng tôi đã không

đi tìm cái chết (…) Chúng tôi cố tìm cách để sống sót Chính việc chúng tôi sống sót đã là một tội lỗi!” [89, tr 64 - 65]

Bài viết của nhóm tác giả; Nguyễn Tiến Dũng – Lê Văn Tùng, Tạp chí

Khoa học Xã hội 8/2011 với nhan đề Lịch sử triết học của Jaspers, đã chỉ ra

và trích dẫn những tư tưởng nhân học, triết học của Jaspers Tác giả bài báo

đã đưa ra những nhận xét đối với tư tưởng triết học nhân học của ông trên các nguyên tắc phương pháp luận mà ông đưa ra là khá chính xác; ý tưởng triết học lấy đời sống, thân phận con người làm trung tâm và mong muốn biến Trái đất thành nơi ở vui vẻ là đúng Cho nên, chính trong những hỗn mang đó, việc nhận thức nhu cầu về sự tìm kiếm bản thân sẽ còn chi phối các cách thức chung sống của nhân loại

Công trình nghiên cứu của Võ Công Liêm, Karl Jaspers – Niềm tin và

sự khai ngộ trên trang http://newvietart.com Trong bài viết tác giả đã trình

bày những tư tưởng về con người, tư tưởng về Thượng đế Triết học hiện sinh của Jaspers chính là sự nhận biết của con người đối với Thượng đế là sự hiện hữu trực tiếp với niềm tin để trở nên khai ngộ, đó là đường lối khôn ngoan và

là một tình yêu đầy trí tuệ

Trong bài viết Tự do và trách nhiệm trong đạo đức học hiện sinh, của

tác giả Đỗ Minh Hợp, Tạp chí Triết học, số 12/2007 Tác giả bài viết đã làm

rõ tự do và trách nhiệm với tư cách những phạm trù đạo đức cơ bản trong triết học hiện sinh qua việc làm rõ quan niệm của nhiều nhà triết học Bài viết đề cập đến những tư tưởng của nhân học triết học Jaspers và chỉ ra rằng tự do đối với con người luôn là tài sản quý nhất và không có được một cách tự động Con người chỉ có thể giữ tự do ở chính nơi mà con người cảm thấy có trách nhiệm với nó Những phân tích của nhà nghiên cứu là hướng gợi mở đề tài cho việc làm rõ những nội dung trong luận án của tác giả

1.3 Những tài liệu về tác động của nhân học triết học Jaspers đến triết học phương Tây hiện đại

Những tư tưởng của ông đã được dành riêng cho một định hướng tìm kiếm và đặt câu hỏi trong một thế giới đã trở nên vô cùng độc đáo và sâu sắc Ông là người đồng sáng lập triết học hiện sinh cùng với Heidegger (Existenzphilosophie) là một trong những nhà phê bình nổi bật nhất của nền chính trị sau chiến tranh thế giới thứ hai của nước Đức Mối quan tâm lớn nhất của ông là bảo vệ tự do khi bị đe dọa bởi hệ thống độc tài, vũ khí hạt nhân của hai cường quốc trên thế giới là Liên xô và Mỹ với chính sách của họ về khối chính trị, cũng như sự phát triển đáng lo ngại trong chính đất nước mình như tội phạm, v.v… Jaspers đã nhìn về dân chủ như một "con đường tự do" chứ không phải là một nhà nước tự do Ông tin rằng bất cứ ai mong muốn duy trì và cải thiện dân chủ phải giám sát và thẳng thắn chỉ ra những hạn chế của nó Với

ý nghĩa như vậy việc ảnh hưởng bởi tư tưởng của ông trong nhân học, triết học

thế kỷ XX là vô cùng độc đáo Có những “người bạn”, và cũng là nhà triết học

nổi tiếng trên thế giới chịu ảnh hưởng sâu đậm bởi tư tưởng triết học Jaspers trong thế kỷ XX có thể kể đến như: Paul Ricoeur, Hannah Arendt, Han – Goerg Gadamer, v.v…cũng như nhiều nhà tư tưởng khác, với nhiều tác phẩm có ảnh hưởng bởi tư tưởng nhân học, triết học hữu thần Jaspers

Paul Ricoeur - triết gia đương đại người Pháp lại là một trường hợp

khác Với tác phẩm Chính mình như một người khác, của Nxb Thế giới (2002), Ricoeur đã đặt mình giữa hai trường phái triết học bàn về chủ thể tự

khắc tuyệt đối với cái tôi của Descartes và triết học đối với bản thể “cái ngoài

tôi” như Hume và Locke, ông đã tìm cho mình một con đường trung dung, mà chúng ta có thể gọi là triết học về “bản thân mình” Tác phẩm phân tích các quan điểm của triết học ngôn ngữ, với những luận bàn về đạo đức, vấn đề về nhân vị, v.v… P Ricoeur đã cho thấy khảo luận của ông về con người với hành trình quen thuộc là tư duy về sự phi lý của chính trị P Ricoeur đã phối hợp những ý tưởng, tưởng chừng như đối lập nhau, nhưng thực chất lại bổ sung cho nhau Khi bàn luận về triết học, tác phẩm cho thấy sự đặc trưng của

tư tưởng hiện sinh tôn giáo, những tư tưởng về con người của Jaspers cùng như những tư tưởng của truyền thống triết học duy lý kiểu Pháp Như vậy, bằng việc bàn về chủ đề con người cũng như những khảo luận của tác giả về con người thực sự là sự tham khảo hữu ích cho việc tìm hiểu của tác giả luận

án với những ảnh hưởng của triết học hiện sinh Jaspers với tư tưởng triết học phương Tây thế kỷ XX

Cuốn sách, Karl Jaspers et la philosophie de l’existence, (dịch là: Karl Jaspers và triết học hiện sinh) được xuất bản tại Paris Editions du Seuil,

(1947), của hai tác giả Paul Ricoeur & Milel Dufrenne Cuốn sách đã trình bày những hiểu biết của mình về Karl Jaspers, cũng như các thuật ngữ, hệ thống triết học của ông Riêng P Ricoeur trong hoàn cảnh bị bắt giữ đã được

đọc cuốn Ideen I của Husserl (mặc dầu là sách cấm vì Husserl là người Do

Thái) và đã dịch tác phẩm này bằng cách ghi chú ngay bên những lề trống của trang sách (do điều kiện thiếu thốn và hạn chế ở trong trại giam) Cuốn sách

đã đưa ông vào thế giới hiện tượng luận Chính nhờ tiếp cận Jaspers và Husserl, ông đã hoàn toàn sống trong một vũ trụ của tư duy, xa lạ với hận thù như ông nói: Những kẻ canh giữ tôi không hiện hữu và tôi sống trong sách vở

y như thời niên thiếu Nước Ðức thực sự ở đó là nước Ðức của Husserl, Jaspers

Tác phẩm, Gabriel Marcel and Karl Jaspers Philosophie du Mystère et

Philosophie du paradoxe của Paul Ricoeur, Nxb Paris: Temps (1948), (tạm

dịch là Gabriel Marcel và Karl Jaspers: Triết học bí ẩn và nghịch lý), với dung lượng 455 trang Trong cuốn sách này Ricoeur đã khẳng định những đóng góp của hai nhà triết học đối với triết học thế giới bằng việc giới thiệu hệ thống triết học Gabriel Marcel và Karl Jaspers, nhưng cũng đồng thời chỉ ra những nghịch lý trong triết lý của Marcel cũng như Jaspers trong triết học

Công trình The Human Condition (tạm dịch là thân phận con người

hoặc điều kiện con người, 1958), của Hannah Arendt xuất bản tại Chicago:

University of Chicago Press, Hoa Kỳ, gồm 10 chương Trong tác phẩm này

bà đã phân biệt các khái niệm về chính trị và xã hội, lao động và việc làm, các hình thức khác nhau của hành động và tìm hiểu tác động cũng như sự phân biệt chúng Lý thuyết của bà là hành động chính trị cùng với sự tồn tại của một khu vực công cộng H Arendt cho rằng, trong khi cuộc sống con người luôn luôn tiến hóa trong xã hội, xã hội là một phần của bản chất con người, đời sống chính trị đã được cố ý xây dựng bởi một vài cá nhân để đạt được tự

do thông qua việc xây dựng một thế giới chung cũng như cố gắng để thu hẹp khoảng cách giữa các cấu trúc bản thể học và xã hội học được mô tả Trong khi đó H Arendt ủng hộ tình trạng con người là hành động "chính trị" khi cả hai đều hướng tới hiện sinh và thẩm mỹ Hannah Arendt chịu ảnh hưởng bởi những tư tưởng nhân học, triết học Jaspers về tồn tại, hiện sinh, bản chất hiện tượng kiểm tra trong đời sống chính trị, v.v…bà cố gắng để lý giải một câu trả

lời cho câu hỏi này, trong đó có việc khảo sát các lực lượng trong lịch sử xã hội đe dọa sự tồn tại độc lập trong chính trị.Trong công việc của mình Arendt

thực hiện một cuộc tái thiết hiện tượng về bản chất của sự tồn tại chính trị, bà

luôn đòi hỏi một tư duy mạch lạc, rõ ràng trong cách suy nghĩ và hành động

Cuốn sách The Origins of Totalitarianism, (dịch là Nguồn gốc của chủ

nghĩa toàn trị 1951), của tác giả Hannah Arendt, được ấn hành tại New York,

Harcourt Trong công trình này, bà chịu ảnh hưởng của tư tưởng hiện sinh, tự

do, cái tôi kinh nghiệm, cái tôi hiện sinh của Jaspers Bà đã chỉ ra và thẳng thừng lên án chủ nghĩa Phát xít và chủ nghĩa Đế quốc Cuốn sách có những suy nghĩ trái chiều xong với những tư tưởng nhân văn sâu sắc của mình bà tiếp tục cho rằng chế độ độc tài ở Đức là chứng hoang tưởng khi tiêu diệt người Do Thái

1.4 Những vấn đề được đặt ra khi nghiên cứu con người trong triết học hiện sinh tôn giáo của Jaspers và tác động của nó tới tư tưởng triết học phương Tây thế kỷ XX và hướng nghiên cứu của luận án

Sau khi đã giới thiệu những tài liệu cơ bản có liên quan đến nội dung của luận án, chúng ta có thể thấy, triết học hiện sinh nói chung cũng như triết học Jaspers nói riêng được các tác giả quan tâm và nghiên cứu trên nhiều chiều cạnh khác nhau: chính trị, văn hóa, ý thức hệ, tôn giáo, v.v… có thể nhận thấy rằng, các công trình nghiên cứu ở miền Nam Việt Nam trước năm 1975 về triết học Jaspers được nhiều Giáo sư Đại học Văn khoa Sài Gòn nghiên cứu và nó nằm trong bối cảnh chung của nghiên cứu triết học Hiện sinh nói chung Tuy nhiên chưa có một công trình nào nghiên cứu chuyên sâu và có hệ thống về vấn đề con người trong triết học hiện sinh Jaspers Các tác giả mới chỉ lý giải một cách cơ bản tư tưởng triết học Jaspers, cũng như dịch một số công trình triết học của ông

Do vậy, việc nghiên cứu này chưa tập trung cũng như chỉ ra được con người trong triết học hiện sinh tôn giáo Jaspers nó sống động cụ thể và Người ra sao trong triết học của ông Còn tại miền Bắc Việt Nam, trong giai đoạn này (trước 1975) hầu như không có một công trình nào nghiên cứu về triết học hiện sinh nói chung chứ không riêng gì triết học Jaspers Nguyên nhân của thực trạng này là

do bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ, cũng như ý thức hệ tư tưởng, chính trị, văn hóa, đối với các tư tưởng phương Tây, v.v… Có thể nói, ở thời điểm này, khi cả nước đang trong không khí của công cuộc chiến tranh giải phóng miền Nam thống nhất đất nước, việc nghiên cứu những tư tưởng triết học phương Tây chưa thực

sự bức thiết cho mục đích của cuộc kháng chiến

Xét về thực tiễn hiện nay, trong công cuộc xây dựng, phát triển và hội nhập kinh tế, chính trị, văn hóa, thế giới, dưới tác động của nhiều nhân tố trong nước và quốc tế, việc nghiên cứu các trào lưu triết học trên thế giới là việc làm nhiều ý nghĩa, nghiên cứu và tìm hiểu triết học phương Tây, triết học Jaspers nằm chung trong bối cảnh như vậy Dù như vậy, song thực tế hiện nay ở Việt Nam chưa có công trình nào tiếp cận một cách hệ thống tư tưởng con người trong triết học tôn giáo Jaspers và những ảnh hưởng của tư tưởng triết học ấy tới tư tưởng triết học phương Tây thế kỷ XX Xuất phát từ ý nghĩa như vậy, tác

giả chọn vấn đề: “Quan niệm về con người trong triết học hiện sinh tôn giáo

của K Jaspers và tác động của nó đến tư tưởng triết học phương Tây thế kỷ

XX” làm nội dung nghiên cứu, nhằm góp phần trả lời những vấn đề đặt ra

Trên cơ sở xác định đối tượng, nội dung nghiên cứu, luận án đi vào nghiên cứu những vấn đề cụ thể sau:

Một là, trên cơ sở nghiên cứu những tác phẩm của Jaspers và kế thừa

những công trình nghiên cứu đã công bố, luận án đưa ra một cách nhìn có tính chất hệ thống, quan niệm về con người trong triết học Jaspers và tác động của

nó tới tư tưởng triết học phương Tây thế kỷ XX Qua cách trình bày này, luận

án cố gắng hệ thống và nêu lên sự khác biệt trong vấn đề con người của triết học Jaspers so với cách tiếp cận được thể hiện bởi các tác giả trước đó Sự khác biệt này theo chúng tôi là do mục đích nghiên cứu và góc nhìn của các công trình chuyên sâu về vấn đề nêu trên

Hai là, với tinh thần kế thừa của những công trình đi trước, cùng với sự

chủ động khảo cứu tác phẩm của tác giả, luận án tập trung làm rõ những nội dung cơ bản của triết học Jaspers, quan niệm về con người và Thượng đế, những đóng góp và hạn chế trong quan niệm triết học của ông về con người Đồng thời luận án có những so sánh quan niệm và tư tưởng này so với các tư tưởng của các nhà triết học trước đó để làm rõ những nét điển hình trong tư tưởng triết học Jaspers về con người

Ba là, trên cơ sở hệ thống hóa và chỉ ra quan niệm của Jaspers về con

người trong triết học hiện sinh tôn giáo của ông, tác giả luận án sẽ trình bày, phân tích những ảnh hưởng của tư tưởng ấy đến tư tưởng triết học phương Tây thế kỷ XX qua những triết gia điển hình với những dấu ấn của nhân học hiện sinh tôn giáo từ đó đưa ra những nhận xét, đánh giá những tác động của

tư tưởng ấy trong dòng chảy triết học đương đại

Kết luận chương

Trong chương này của luận án tác giả đã trình bày tổng quan nghiên cứu về đề tài qua các tài liệu khác nhau với những khảo cứu của mình về những nhiệm vụ cơ bản sau:

Thứ nhất, hiện nay ở Việt Nam có khá nhiều công trình nghiên cứu,

sách dịch về triết học hiện sinh đã được công bố, trực tiếp hay gián tiếp liên quan đến đề tài luận án Có thể khái quát ba loại tư liệu chủ yếu sau:

1 Những công trình sách, Kỷ yếu Hội thảo khoa học và các bài báo được

đăng trên các ấn phẩm tạp chí trong nước (chủ yếu là trên Tạp chí Triết học), được viết, trước những năm 1975 và trong thời gian gần đây Các công trình tiêu biểu trên không có sự trùng lặp về chủ đề nghiên cứu của tác giả luận án Tuy nhiên các công trình trên đã cung cấp những tư liệu, luận cứ quan trọng cho việc tìm hiểu và phân tích những nội dung luận án ở các chương tiếp theo

2 Các công trình đã được dịch ra tiếng Việt của các tác giả nước ngoài

đề cập một cách trực tiếp hay gián tiếp đến chủ nghĩa Hiện sinh đến vấn đề con người trong triết học hiện sinh tôn giáo phương Tây và vấn đề con người trong triết học Jaspers

3 Loại công trình là số lượng các luận án Tiến sĩ, luận văn Thạc sĩ

nghiên cứu về các đề tài có liên quan đến vấn đề con người trong triết học phương Tây nói chung và triết học hiện sinh hữu thần Jaspers nói riêng

Thứ hai, tác giả đã đi vào phân tích và chỉ ra những tài liệu có liên quan

tới nhân học triết học của Jaspers cũng như là ảnh hưởng bởi triết học của ông tới nhân học triết học phương Tây hiện đại Có thể thấy cho tới nay các công trình liên quan tới hướng này chưa có được nhiều tại Việt Nam

Thứ ba, một nhiệm vụ khác mà tác giả đã làm ở chương này là chỉ ra

những vấn đề được đặt ra khi nghiên cứu con người trong triết học hiện sinh hữu thần của Jaspers và ảnh hưởng của nó tới tư tưởng triết học phương Tây thế kỷ XX là mảng nghiên cứu hoàn toàn trống ở Việt nam

Như vậy, có thể thấy trong chương này tác giả luận án đã đi vào khái quát và phân tích một cách có hệ thống những tư liệu có liên quan đến đề tài của luận án Trên cơ sở phân tích những điểm mạnh, điểm đã làm được của các công trình nghiên cứu đi trước, tác giả còn nêu ra những vấn đề còn chưa làm rõ của các công trình nghiên cứu trước để từ đó đặt ra nhiệm vụ nghiên cứu cho luận án của mình trong những chương tiếp theo