— Nguyên tAc, hình th>c và phCng pháp giáo dc ngi l7n... Ti1p theo, k1t qu, ca nhi'u công trình nghiên c>u thNc nghi.m nghiêm túc ca các nhà khoa h c MO, phCng Tây và Liên Xô cR Herbert
Trang 2A GIỚI THIỆU TỔNG QUAN
i tng h c viên ca giáo dc thng xuyên các trung tâm giáo dc thng xuyên, trung tâm h c t p c ng !"ng, trung tâm tin h c, ngo#i ng$… r&t !a d#ng v' ! tu(i, v' trình ! v*n hoá, v' hoàn c,nh gia !ình, v' vn kinh nghi.m và hi/u bi1t v*n hoá xã h i Tuy nhiên, ph5n l7n h c viên ca giáo dc thng xuyên là ngi l7n
V7i t cách là ngi l7n, h c viên giáo dc thng xuyên và ho#t ! ng
h c t p ca h có nhi'u !:c !i/m khác bi.t so v7i tr< em Vì v y, cách d#y, cách t( ch>c cho ngi l7n h c không th/ ging hoàn toàn v7i cách d#y
và cách t( ch>c d#y h c tr< em GV giáo dc thng xuyên c5n ph,i nAm
rõ các !:c !i/m khác bi.t này ca ngi l7n !/ có nh$ng phCng pháp d#y h c phù hp, giúp ngi l7n h c có h>ng thú và hi.u qu,
Module này sH !' c p t7i nh$ng n i dung chính sau !ây:
— :c !i/m khác bi.t ca ngi l7n so v7i tr< em
— :c !i/m ho#t ! ng h c t p ca h c viên ngi l7n
— Nh$ng thu n li và khó kh*n ca ngi l7n khi tham gia h c t p
— Nguyên tAc, hình th>c và phCng pháp giáo dc ngi l7n
— M t s phMm ch&t, n*ng lNc và kO n*ng c5n thi1t !i v7i GV tham gia giáo dc ngi l7n
B MỤC TIÊU
1 MỤC TIÊU CHUNG
Module này nhPm cung c&p cho GV ca giáo dc thng xuyên m t s hi/u bi1t v' !:c !i/m khác bi.t ca ngi l7n so v7i tr< em và !:c !i/m ho#t ! ng h c t p ca h !/ tQ !ó GV giáo dc thng xuyên có th/ khái quát !c m t s nguyên tAc giúp ngi l7n h c có hi.u qu,, cRng nh
m t s phMm ch&t, n*ng lNc và kO n*ng c5n thi1t !i v7i GV tham gia giáo dc ngi l7n
Trang 32 MỤC TIÊU CỤ THỂ
Sau khi h c xong module này, ngi h c có th/:
2.1 VỀ KIẾN THỨC
— Nêu !c m t s !:c !i/m khác bi.t ca ngi l7n so v7i tr< em
— Mô t, !c !:c !i/m h c t p ca ngi l7n c5n lu ý khi t( ch>c cho ngi l7n h c
— Phân tích !c nh$ng thu n li và khó kh*n ca ngi l7n khi tham gia
h c t p và !' xu&t !c cách khAc phc, h#n ch1 nh$ng khó kh*n !ó
— Trình bày !c m t s nguyên tAc giúp ngi l7n h c có hi.u qu,
— Li.t kê !c m t s phMm ch&t, n*ng lNc và kO n*ng c5n thi1t !i v7i GV tham gia giáo dc ngi l7n
2.2 VỀ KĨ NĂNG
Bi1t phát huy !i/m m#nh ca ngi l7n và bi1t giúp ngi l7n khAc phc
m t s khó kh*n/h#n ch1 do tu(i tác ho:c do vQa h c, vQa làm
2 THÔNG TIN CƠ BẢN
a) c i m chung
Khác v7i tr< em, ngi l7n có m t s !:c !i/m sau c5n lu ý:
— Là nh$ng ngi !ã trng thành v' tâm sinh lí và trng thành v' m:t
xã h i
Trang 4— H có kh, n*ng tN l p, tN quy1t !\nh và tN ch\u trách nhi.m không nh$ng !i v7i b,n thân, mà còn !i v7i nh$ng ngi khác (con cái)
— Lao ! ng s,n xu&t ki1m sng là ho#t ! ng ch !#o H c t p là th> y1u
— H5u h1t !ã có gia !ình và con cái
— Là ngi lao ! ng chính, là ch gia !ình, là công dân ca xã h i
— Có vn kinh nghi.m sng và hi/u bi1t xã h i phong phú
— Có ! ng cC, mc !ích h c t p rõ ràng H c !/ !áp >ng yêu c5u ca công vi.c
— …
b) c i m ca ngi ln vi t cách là hc viên
* K1t qu, nghiên c>u ca các nhà khoa h c trong và ngoài n7c cRng nh kinh nghi.m thNc tian giáo dc ngi l7n n7c ta cho th&y m t s !:c
!i/m !:c thù ca ngi l7n v7i t cách là h c viên c5n !c chú ý ó là:
— Ngi l7n là nh$ng ngi tN l p, có lòng tN tr ng cao H tN giác, tN nguy.n
h c t p mà không c5n b,o ban nhAc nh nhi'u Trong h c t p cRng nh trong cu c sng, ngi l7n mun !c th/ hi.n mình là ngi tN l p, ch ! ng Ngi l7n không mun b\ ra l.nh, ép bu c, áp !:t Ngi l7n ý th>c !c h c5n h c cái gì? H c !/ làm gì? Ngi l7n h c ho:c không
h c cái gì !'u có ch !\nh Tuy nhiên, ngi l7n v7i t cách là h c viên r&t da tN ái n1u b\ xúc ph#m, n1u kinh nghi.m ca mình không !c tôn
tr ng, !' cao
— Ngi l7n có vn kinh nghi.m sng, s,n xu&t và hi/u bi1t xã h i phong phú Vn kinh nghi.m, hi/u bi1t này có ý nghOa sâu sAc !i v7i h Kinh nghi.m !i v7i ngi l7n là m t cái gì !ó khdng !\nh b,n thân Vì v y, n1u kinh nghi.m ca ngi l7n không !c coi tr ng ho:c b\ lãng quên, thì h cho rPng !i'u !ó không che ph nh n kinh nghi.m ca h , mà còn ph nh n chính h Vn kinh nghi.m ca ngi l7n là nh$ng t li.u thNc t1 r&t có giá tr\, có tác dng giúp quá trình nh n th>c ca ngi l7n nhanh hCn, da dàng hCn và nh7 lâu hCn so v7i tr< em Tuy nhiên, cRng chính vì vn kinh nghi.m !ó mà ngi l7n thng có tính b,o th cao,
có tâm lí “tN tôn” Kinh nghi.m thng t#o cho ngi l7n “c,m giác bi1t r"i” — là m t trong nh$ng c,n tr tâm lí l7n !i v7i vi.c h c t p C,m giác này làm cho h không mun nghe, không mun ti1p thu, không mun !i sâu vào b,n ch&t v&n !'
Trang 5— Ngi l7n h c !/ phc v cho s,n xu&t, công tác và cu c sng hi.n t#i
H h c !/ làm tt các vai trò xã h i ca mình: vai trò ngi s,n xu&t, ngi v, ngi ch"ng, ngi cha, ngi mh, ngi công dân Ngi l7n không có nhu c5u, !i'u ki.n và thi gian !/ h c nh$ng ki1n th>c lí thuy1t,
xa ri thNc tian, không v n dng ngay Ngi l7n mun h c nh$ng cái thi1t thNc, có th/ v n dng !c ngay H mun áp dng vào ngày mai nh$ng gì h !c h c ngày hôm nay, ch> không ph,i cho tCng lai
Vì v y, ngi l7n mun h c theo v&n !' hCn là theo môn h c nh tr< em
* V' sN khác bi.t gi$a ngi l7n và tr< em !ã !c nhi'u nghiên c>u khdng !\nh:
— Howard Clusky cho rPng: Nh$ng s li.u tQ nhi'u ngu"n khác nhau !ang
là cC s ngày càng làm n(i b t m t h tâm lí khác bi.t ca ngi l7n — Theo M Knowles: “Tr< em tr7c tiên coi mình là hoàn toàn ph thu c Trong ý th>c ban !5u nó cho rPng nó hoàn toàn ph thu c vào th1 gi7i ngi l7n !ã nuôi djng và quy1t !\nh m i vi.c cho nó Trong tu(i thC
&u và tu(i tr< thì sN ph thu c !ó !c cng c khi ngi khác quy1t
!\nh thay nó nhi'u !i'u lúc nhà, trng, nhà th, sân chCi hay m i nCi Nhng !1n lúc nào !ó nó vui s7ng khi tN mình !ã có !c nh$ng quy1t !\nh Là ngi l7n t>c là ph,i ho#t ! ng tN thân Khi thay !(i này xu&t hi.n, nó sH có nhu c5u tâm lí sâu xa là !c ngi khác và b,n thân nh n th>c mình nh là m t ngi tN l p hoàn toàn ây là quan ni.m ct lõi ca Giáo dc h c ngi l7n Giáo dc h c ngi l7n ph,i quán tri.t sâu sAc rPng nhu c5u sâu xa nh&t ca m t ngi l7n là ph,i !c coi
tr ng và !c coi là m t ngi ! c l p v7i ngi khác Giáo dc h c ngi l7n l&y ngi h c làm trung tâm và !\nh h7ng vào các v&n !' ca h ” M Knowles còn khdng !\nh rPng ngi l7n không che khác tr<
em chk thân th/ ca h không phù hp v7i bàn gh1 ca tr< em,
mà chính nh$ng nhu c5u và kinh nghi.m ca h khác tr< em t7i m>c c5n ph,i có các chCng trình, n i dung và tài li.u riêng, c5n ph,i có phCng pháp và hình th>c t( ch>c giáo dc khác
— J Kidd cho rPng chCng trình h c ca ngi l7n ph,i là cái gì !ó kéo dài sut 20, 30, 40 n*m; coi ngi l7n là ngi l7n ch> không coi h là tr< em ph( thông; là m t cái gì !ó mà h có th/ làm tN nguy.n; là cái gì !ó phù
Trang 6hp v7i ngi l7n tu(i ho:c nh$ng ngi trng thành Ông !ã phê phán quan ni.m sai l5m hi.n nay v' giáo dc ngi l7n: các trng ph( thông và các trng !#i h c vsn quen v7i vi.c coi ngi h c là tr< em
Vì v y, n1u cho rPng cái !ang làm là giáo dc, thì n1u m t ngi l7n nào
!ó mun !c giáo dc, ngi !ó cRng c5n ph,i h c cái !ó ThNc t1 trong nhi'u n*m, ngi l7n không che ph,i h c theo m t chCng trình so#n cho tr< em, do nh$ng GV che có kinh nghi.m d#y tr< em h7ng dsn,
mà còn ph,i ng"i trên nh$ng bàn gh1 dùng cho tr< em Ngày nay, ph5n l7n nh$ng nhà giáo dc nh&t trí rPng, chCng trình và phCng pháp gi,ng d#y ph,i phù hp v7i nh$ng mc !ích giáo dc và v7i c, nh$ng nhu c5u ca ngi h c… Ông !ã khdng !\nh rPng, ngày càng có thêm nhi'u bPng ch>ng khdng !\nh sN c5n thi1t ph,i có cách ti1p c n !:c bi.t
!i v7i vi.c h c ca ngi l7n
M t thi gian dài ngi ta không !/ ý, quan tâm t7i h c t p ca ngi l7n, th m chí b\ “lãng quên” nh tên ca m t cun sách ca M Knowles
H c t p ngi l7n b\ “lãng quên” bi ngi ta cho rPng vi.c h c che dành riêng cho tr< em, rPng ngi l7n không có kh, n*ng h c t p Nhi'u !\nh ki1n v' kh, n*ng h c t p ca ngi l7n !ã và vsn còn !ang t"n t#i cho phán m t s quan ni.m, !\nh ki1n sai l5m sau v' kh, n*ng h c t p ca ngi l7n
— Quan ni.m “B,n ch&t con ngi không th/ thay !(i !c” Quan ni.m này cho rPng con ngi ta là cái gì !ó c h$u, nghOa là b,n ch&t không th/ thay !(i !c Vì v y, m i c gAng !'u là vô ích n1u mun xoá bu tình tr#ng nô l., hay mun bi/u tình chng chi1n tranh, mun xoá bu bóc l t lao ! ng tr< em ho:c xoá bu sN b&t bình !dng v' gi7i, sAc t c, màu da ThNc t1 cho th&y nhân cách con ngi có th/ hình thành và phát tri/n d7i tác ! ng ca môi trng, ca giáo dc và ho#t ! ng ca chính b,n thân con ngi Ngi châu Á, châu Phi tQ !5u th1 ke này và bây gi
!ã có nhi'u thay !(i
— Quan !i/m “B#n không th/ d#y con chó già làm trò m7i !c” Li ám che này cho rPng ngi l7n không th/ h c !c Nh$ng ngi yêu quý chó
Trang 7!ã nhanh chóng ph nh n !i'u này là không !úng, che nh$ng ngi chdng hi/u gì v' chó m7i nói nh v y
— Quan ni.m “lk h(ng trong !5u” v' h c t p: Quan ni.m này cho rPng !5u
óc ca tr< em còn nhi'u lk h(ng do cha b\ nh"i nhét t#p ch&t qua n*m tháng nh ngi l7n và vì v y còn có s>c ch>a m t cái gì !ó n$a, có kh, n*ng
— Tu(i ngi l7n là thi kì “hoá !á v' tâm lí”: Nh$ng !\nh ki1n này v' kh, n*ng h c t p ngi l7n kéo dài nhi'u th1 ke và là c,n tr to l7n !i v7i vi.c nghiên c>u lí lu n d#y h c ngi l7n
Tuy nhiên, cho !1n cui nh$ng n*m 20 ca th1 ke XX, khi cun sách Vi c n*ng h c t p ngi l7n !ã bAt !5u xoay chuy/n Ti1p theo, k1t qu, ca nhi'u công trình nghiên c>u thNc nghi.m nghiêm túc ca các nhà khoa
h c MO, phCng Tây và Liên Xô cR (Herbert Sorenson, Harold E Jones, Herbert S Conrad; W.R Miles, John Deway, B.G Ananhev, E.I Schepanôva, E.P Tônkônôga, U.I.N Kuliukin…) !'u khdng !\nh rPng tu(i tác có ,nh hng t7i sN gi,m sút kh, n*ng h c t p ca ngi l7n, nhng không ph,i
là y1u t quy1t !\nh Quá trình h c t p tr7c !ây, quá trình rèn luy.n, ho#t ! ng tích cNc ca tQng ngi, vn kinh nghi.m là nh$ng y1u t có ,nh hng m#nh hCn, quy1t !\nh hCn !i v7i n*ng lNc và k1t qu, h c t p ca ngi l7n so v7i y1u t tu(i tác và th/ lNc
ca mình !ã che ra rPng, tu(i tác không ph,i là m t y1u t có ý nghOa lAm
!i v7i vi.c h c t p, rPng t&t c, m i ngi, nam cRng nh n$ !'u có th/
h c !c Thorndike !ã khdng !\nh rPng “Nói chung, không có ai di 40
Trang 8/2c, nu có chng thì vi c không có kh nng l%i ít khi vì tu>i già Vi c giáo d?c ca ngi ln tu>i không m(c phi cn tr@ bí An nào do tu>i tác W.R Miles trên cC s t(ng k1t các công trình nghiên c>u ca Thordiker
và tQ k1t qu, nghiên c>u ca mình !ã k1t lu n rPng “Tu>i tác không có ý
TQ nh$ng n*m 30 ca th1 ke XX, nhi'u nghiên c>u phCng Tây !ã khdng !\nh rPng ngi l7n có th/ h c nh sinh viên !#i h c chính quy, th m chí có trng hp còn tt hCn Herbert Sorenson (1933) !ã nghiên c>u te me kh, n*ng h c t p ngi l7n và !ã nh n xét nh sau “Kt qu /o /%c cho th)y r4ng nhGng kh nng ca nhGng sinh viên khoa t%i chIc và chIc có kh nng hKn và @ m,t s' trng khác thì sinh viên chính quy có G5n 20 n*m sau, John Deway nêu lên rPng h c viên ngi l7n lo#i khá cRng h c tt bPng ho:c hCn sinh viên lo#i khá và s ngi m>c trung bình c, hai lo#i g5n nh ngang nhau Nhi'u s li.u cRng cho th&y nhi'u n7c Tây Âu, ngi ta quan tâm !:c bi.t và u tiên cho nh$ng h c viên ngi l7n, có kinh nghi.m trong s,n xu&t nông — công nghi.p và trong các ngành d\ch v Toàn b !i'u !ó dng nh khdng !\nh m t !i'u rPng m i ngi !'u có th/ và hoàn thành tt công vi.c, m:c dù có nh$ng khác bi.t cá nhân !áng k/ v' n*ng lNc và ! ng cC Có nh$ng s li.u !áng chú ý Anh và nhi'u n7c Tây Âu v' k1t qu, h c t p ca h c viên t#i ch>c, !:c bi.t là nCi có nh\p ! làm vi.c và h c t p !c t( ch>c
m t cách thích hp ThNc t1 t#i các khoa !#i h c m trng !#i h c BAc
MO ti1p tc cho th&y !i/m s ca nh$ng sinh viên ngi l7n các l7p !#i
h c bPng ho:c cao hCn !i/m trung bình ca sinh viên “chính khoá” trong các kì thi cui khoá, tuy nh$ng sinh viên t#i ch>c ít chi1m v\ trí !5u b,ng hCn so v7i sinh viên t p trung
1n th p ke 70 ca th1 ke XX, J Kidd khi nghiên c>u v' h c t p ca ngi l7n l#i ti1p tc khdng !\nh rPng “Không nhGng /, tu>i 45 là t,t /Mnh
Trang 9mà có th; tu>i 75” và ông !ã l&y dsn ch>ng k1t lu n ca B Lao ! ng MO
“Nng l&c /%t mIc cao nh)t @ nhGng nm 45 tu>i /n 65 tu>i”
Liên Xô cR, B.G Ananhep và nhóm c ng tác viên !ã nghiên c>u sN phát tri/n ca các ch>c n*ng tâm lí qua các giai !o#n l>a tu(i khác nhau BPng vi.c s dng các máy móc hi.n !#i chính xác và v7i tinh th5n làm vi.c nghiêm túc, te me, khoa h c và kiên trì trong nhi'u n*m, k1t qu, nghiên c>u ca ông !ã khdng !\nh “Các chIc nng tâm lí chú ý, trí nh, t duy không hS bT gim sút @ /, tu>i 18 — 40” i'u !ó ch>ng tu ngi l7n vsn có kh, n*ng h c t p tt, bi kh, n*ng h c t p !c hi/u là n*ng lNc ti1p thu thông tin, ghi nh7 và lu gi$ chúng trong trí nh7 và x lí chúng !/ gi,i quy1t các v&n !' khác nhau T&t nhiên, k1t qu, h c t p không che ph thu c vào các quá trình tâm lí riêng l<, mà ph thu c vào toàn b nhân cách, vào ! ng cC h c t p
K1t qu, nghiên c>u ca B.G Ananhep và nhóm c ng tác viên ca ông còn cho th&y, các ch>c n*ng khác nhau phát tri/n không !"ng !'u và không cùng vào m t thi gian Ví d, giai !o#n này trí nh7 phát tri/n nhanh, thì giai !o#n khác là t duy (ây chính là sN l.ch pha ca phát tri/n.) K1t qu, thNc nghi.m cRng cho th&y tu(i càng cao thì các ch>c n*ng càng có liên quan v7i nhau, càng gAn li'n v7i nhau trong m t t(ng th/ thng nh&t i'u này cho phép con ngi có kh, n*ng bù trQ nhc
!i/m ca m t ch>c n*ng này (ví d trí nh7) bPng sN phát tri/n cao hCn ca các ch>c n*ng khác (ví d t duy)
E.P Tônkônôga, nhà giáo dc ngi l7n ca Liên Xô (cR) cho rPng sN phát tri/n l>a tu(i ngi l7n mang tính khác bi.t cao, rPng “sN phát tri/n các ch>c n*ng tâm lí không che là hi.n tng thu5n tuý v' l>a tu(i,
mà nó ch y1u ph thu c vào trình ! v*n hoá, kinh nghi.m sng, ho#t
! ng ngh' nghi.p, vào tính tích cNc xã h i, vào sN rèn luy.n ca mki ngi Vì v y r&t khó khái quát” Tuy nhiên, k1t qu, nghiên c>u ca bà còn cho th&y ngoài m t s h#n ch1 do tu(i tác, nhìn chung ngi l7n có
m t s !:c !i/m chung sau:
VS chú ý: Nh$ng thu c tính và phMm ch&t ca chú ý thng !c hoàn thi.n hCn nh tính b'n v$ng, sN phân b và ph#m vi ca chú ý Ngi l7n có th/ t p trung chú ý trong thi gian dài khi nghe nh$ng v&n !' lí
Trang 10lu n trQu tng Ph#m vi chú ý ca ngi l7n thng l7n hCn 2 — 5 l5n so v7i ph#m vi chú ý ca tr< em Ngi l7n có th/ tri giác tQ 4 — 6 !i tng khác nhau m>c ! rõ ràng Ngi l7n thng c5n ít thi gian hCn !/ tri giác hàng lo#t !i tng trong quá trình h c t p i v7i ngi l7n, chú ý ch !\nh phát tri/n i'u !ó cho phép ngi l7n có th/ tho,i mái t p trung lâu dài khi c5n thi1t Nghiên c>u còn cho th&y khi 30 — 35 tu(i, không th&y có sN gi,m b7t ph#m vi, tính di chuy/n, tính b'n v$ng, tính lNa
ch n ca chú ý Tuy m t vài ch>c n*ng ca chú ý có gi,m, nhng không nhi'u lAm, và không có ,nh hng lAm !1n quá trình h c t p ca ngi l7n V' trí nh7 nhìn chung !i v7i ngi l7n thiên v' trí nh7 hkn hp bPng hình ,nh, âm thanh, !:c bi.t là hình ,nh Trí nh7 ý nghOa chi1m u th1 Nh$ng ngi l7n có trình ! h c v&n cao, thng xuyên luy.n t p thì sH
có trí nh7 phát tri/n tt hCn tr< em Ngc l#i, nh$ng ngi không !i h c bao gi l#i kém hCn tr< em
V' t duy, ! tu(i ngi l7n có sN khác bi.t l7n, ph thu c vào các y1u t xã h i hCn là tu(i tác T duy ca ngi ít h c không hdn là lôgic ch:t chH mà thiên v' t duy hình ,nh, t duy c th/
Nhà tâm lí h c I.U.N Kuliutkin (Liên Xô cR) thì khdng !\nh rPng
“Nhân cách ngi l7n vsn ti1p tc phát tri/n D#y h c vsn có th/ tác
! ng t7i sN phát tri/n nhân cách ca ngi l7n Tuy nhiên, sN phát tri/n
tu(i ngi l7n c5n ph,i !c nhìn nh n d7i góc ! khác SN phát tri/n
tu(i ngi l7n không che là sN t*ng thêm m t ki1n th>c c th/ nào !ó, không ph,i là sN phát tri/n m t ch>c n*ng nào !ó, mà còn ch y1u là sN phát tri/n tính ! c l p, nhu c5u, h>ng thú, quan !i/m, thái ! , th1 gi7i quan, nhân sinh quan”
K1t qu, nghiên c>u ca Tr5n Tr ng Thu, Lê Quang Long và Ngô Nh t Quang v' !:c !i/m tâm lí ca h c viên BTVH !ã khdng !\nh:
— SN chú ý ca ngi l7n di chuy/n ch m, nhng có kh, n*ng t p trung lâu b'n Tuy nhiên, chú ý ch !\nh tCng !i phát tri/n H có th/ t p trung chú ý hàng gi n1u v&n !' thi1t thNc, có ý nghOa
— ngi l7n, ghi nh7 máy móc b\ gi,m sút, nhng ghi nh7 ý nghOa ca h vsn còn tt H da nh7 và nh7 lâu nh$ng gì thi1t thNc, g5n gRi và !c v n dng vào trong s,n xu&t và !i sng
Trang 11Tóm l#i, không ai có th/ ph nh n m t s gi,m sút v' th/ lNc, tc ! ph,n >ng, v' thính giác, th\ giác, ghi nh7 máy móc, ! khéo léo… do ,nh hng ca tu(i tác Tuy nhiên, các k1t qu, nghiên c>u cRng nh thNc tian !ã khdng !\nh sN gi,m sút v' th/ xác do tu(i tác che có ,nh hng, ch> không quy1t !\nh kh, n*ng h c t p ca ngi l7n Ngi l7n vsn có th/ h c tt n1u phCng pháp d#y h c phù hp v7i cách h c ca h , phù hp v7i tc ! nh n th>c ca h , n1u GV bi1t phát huy th1 m#nh ca ngi l7n, !"ng thi bi1t giúp h khAc phc d5n nh$ng khó kh*n, h#n ch1 !1n m>c không còn là nh$ng tr ng#i !áng k/
2 THÔNG TIN CƠ BẢN
* H c t p ca ngi l7n không ph,i là cái gì !ó khác bi.t hoàn toàn so v7i
h c t p ca tr< em Nó cRng ph,i tuân theo nh$ng quy lu t, cRng mang b,n ch&t h c t p ca con ngi nói chung Tuy nhiên, h c t p ca ngi l7n không th/ hoàn toàn ging h c t p ca tr< em K1t qu, nghiên c>u và kinh nghi.m nhi'u n7c !ã cho th&y, giáo dc ngi l7n không th/ tách ri, không ph,i là m t cái gì !ó hoàn toàn khác bi.t so v7i giáo dc tr< em, nhng nó có “!:c thù riêng” H c viên ngi l7n có nh$ng nhu c5u và !:c !i/m khác bi.t so v7i tr< em nh !ã trình bày trên, cho nên
n i dung, phCng pháp và cách th>c giáo dc ngi l7n ph,i khác M i
Trang 12sN áp !:t v' n i dung, t( ch>c hay phCng pháp d#y h c nh !i v7i giáo dc tr< em, n1u không xu&t phát tQ chính b,n thân h c viên ngi l7n
!'u th&t b#i Chính vì v y, H i ngh\ giáo dc ngi l7n th1 gi7i l5n th> ba t#i Tokyo, Nh t B,n (1972) !ã k1t lu n rPng “Vi c ph'i kt h2p vi giáo d?c chính quy, vi c k thWa kt qu nghiên cIu vS giáo d?c trX em là cZn thit, nhng không /2c làm m)t /i “/[c thù riêng” ca giáo d?c ngi ln N,i dung, phKng pháp, hình thIc t> chIc giáo d?c ngi ln phi xu)t phát tW /[c /i;m /'i t2ng là ngi ln Không th; áp /[t cho nhGng /'i t2ng /[c bi t này nhGng gì /ã /2c dùng — dù có kt qu @ nhà trng chính quy”
* TQ !:c !i/m khác bi.t ca ngi l7n so v7i tr< em, M Knowles !ã tóm tAt
4 !:c !i/m ch y1u sau v' h c t p ngi l7n:
— Ngi l7n c5n bi1t t#i sao h ph,i h c cái gì !ó H c5n !c bi1t cái !ó
có tác dng trNc ti1p !i v7i h nh th1 nào
— Ngi l7n c5n h c theo kinh nghi.m
— Vi.c h c ca ngi l7n nh là m t quá trình gi,i quy1t v&n !'
— Ngi l7n h c tt nh&t khi ch !' có kh, n*ng v n dng ngay
* TQ kinh nghi.m giáo dc ngi l7n ca mình, M Knowles cho rPng ngi l7n h c tt nh&t khi:
— H hi/u !c ý nghOa c5n ph,i bi1t ho:c ph,i làm m t !i'u gì !ó
— H !c tN do h c theo cách ca mình
— H c t p ca ngi l7n là sN tr,i nghi.m
— Thi gian h c do h quy1t !\nh
— H c t p ca ngi l7n hoàn toàn mang tính ch&t tN nguy.n H c t p ca ngi l7n không th/ áp !:t, bAt bu c M i sN ép bu c, áp !:t hay m i
Trang 13bi.n pháp hành chính !'u không có tác dng Ngi l7n che h c khi có nhu c5u, khi th&y vi.c h c có tác dng N1u thi1u !i'u !ó, ho:c là h sH tQ chi không !i h c, ho:c sH th C, th ! ng trên l7p;
— H c t p ca ngi l7n có tính mc !ích rõ ràng Ngi l7n h c cho ngày hôm nay ch> không ph,i cho ngày mai Ngi l7n có nhu c5u h c nh$ng cái thi1t thNc, nh$ng cái có kh, n*ng v n dng !c ngay Ngi l7n không th/ “h c vht”, không th/ h c mà chdng hi/u gì c, ho:c không bi1t
“Tâm lí b,o th” ho:c “C,m giác bi1t r"i”, c,n tr ngi l7n ti1p thu cái m7i, ti1n b hCn, khoa h c hCn
* :c !i/m khác bi.t quan tr ng nh&t ca ngi l7n so v7i tr< em là ngi l7n có hi/u bi1t, kinh nghi.m phong phú Tr< em cRng có m t s quan ni.m, hi/u bi1t nh&t !\nh tr7c khi h c m t v&n !' nào !ó, tuy nhiên không nhi'u và không có ý nghOa sâu sAc nh !i v7i ngi l7n Nh$ng kinh nghi.m ca ngi l7n !ã và !ang !c v n dng trong cu c sng và s,n xu&t hi.n t#i và tr thành nh$ng ! ng hình, không da gì thay !(i Ngi l7n r&t coi tr ng và tin vào kinh nghi.m ca mình, th m chí t7i m>c b,o th Vì v y, quá trình ti1p thu ki1n th>c m7i ngi l7n không
!Cn gi,n nh !i v7i tr< em Ngi l7n luôn !i chi1u, so sánh nh$ng
!i'u !c h c, nh$ng !i'u GV nói v7i vn kinh nghi.m và hi/u bi1t !ã
có ca mình Ngi l7n che nghe và làm theo nh$ng gì h cho là “có tình,
có lí” dNa vào kinh nghi.m, hi/u bi1t !ã có ca mình, m:c dù nh$ng kinh nghi.m này nhi'u khi còn h#n ch1, phi1n di.n, th m chí sai l5m Ngi l7n che ch&p nh n ho:c làm theo nh$ng !i'u GV nói, gi,ng d#y trên l7p, khi h tN th&y !c cái sai, cái cha chính xác, !5y ! trong quan ni.m, kinh nghi.m !ã có tr7c !ây ca mình và lúc !ó, ho#t ! ng
h c t p ca ngi l7n m7i thNc sN dian ra Nh v y, h c t p ca ngi
Trang 14l7n v' b,n ch&t không ph,i là quá trình th ! ng mà là quá trình tích cNc, quá trình ngi l7n gAn ki1n th>c m7i v7i nh$ng kinh nghi.m, hi/u bi1t !ã có, là quá trình ngi l7n !i chi1u, so sánh hi/u bi1t và kinh nghi.m !ã có ca mình v7i nh$ng !i'u !c h c, !c nghe, là quá trình ngi l7n tN thay !(i, !i'u chenh, hoàn thi.n và phát tri/n thêm hi/u bi1t, kinh nghi.m !ã có ca mình Vì v y, h c t p ca ngi l7n sH hi.u qu, hCn khi ki1n th>c m7i gAn v7i nh$ng ki1n th>c, hi/u bi1t !ã có
* Ngoài ra, cRng ging nh vi.c h c nói chung, h c t p ca ngi l7n có b,n ch&t sau !ây c5n lu ý ó là:
— H c t p nói chung và h c t p ca ngi l7n nói riêng là ho#t ! ng tích cNc ca b,n thân ngi h c, ch> không ph,i quá trình tri giác th ! ng Ngi h c không ho#t ! ng thì không th/ phát tri/n K1t qu, h c t p là k1t qu, ho#t ! ng ca b,n thân ngi h c, ch> không ph,i k1t qu, ho#t
! ng ca GV hay ca h c viên khác Không ai có th/ h c h ai Không th/
có chuy.n ngi này h c mà ngi khác phát tri/n Vi.c h c ca ngi l7n che có hi.u qu, khi và che khi ngi l7n tN khám phá, tN xây dNng, tN ki1n t#o nên ki1n th>c ca riêng mình i v7i ngi l7n h c qua thNc hành, qua hành ! ng (Learning by doing) tt hCn h c qua quan sát ho:c nghe “Tôi nghe, tôi quên Tôi nhìn, tôi nh7 Tôi làm, tôi hi/u”
— H c t p nói chung và h c t p ca ngi l7n nói riêng v' b,n ch&t tâm lí
là ho#t ! ng cùng nhau SN phi hp, tCng tác, hk tr, trao !(i lsn nhau gi$a các cá nhân có vai trò to l7n t7i k1t qu, ho#t ! ng h c t p ca tQng
cá nhân, !:c bi.t !i v7i h c viên ngi l7n
— H c t p nói chung và h c t p ca ngi l7n nói riêng v' b,n ch&t không ph,i là quá trình th ! ng, mà là quá trình tích cNc, quá trình ngi h c sAp x1p, c&u trúc l#i thông tin, quá trình gAn ki1n th>c m7i v7i nh$ng kinh nghi.m, hi/u bi1t !ã có, là quá trình ngi h c !i chi1u, so sánh quan ni.m sn có ca mình v7i nh$ng !i'u !c h c H c t p ca ngi l7n
sH hi.u qu, hCn khi ki1n th>c m7i gAn v7i nh$ng ki1n th>c, hi/u bi1t !ã
có Ngi l7n không th/ “h c vht”, không th/ nh7 máy móc, không th/
h c mà chdng hi/u gì c, ho:c không bi1t !/ làm gì
— H c t p ca ngi l7n che hi.u qu, khi ngi l7n tN th&y !c cái sai, cái cha !úng, cha chính xác, cha !5y ! trong nh n th>c, kinh nghi.m
Trang 15tr7c !ây ca mình Che khi ngi l7n nói ra !c nh$ng quan ni.m, suy nghO ca mình thì GV và các h c viên khác m7i bi1t, m7i có th/ giúp
!j, góp ý cho h tN nh n th&y nh$ng h#n ch1 trong nh n th>c tr7c !ây ca mình
* Tóm l#i, xu&t phát tQ b,n ch&t h c t p nói chung và tQ !:c !i/m khác bi.t ca ngi l7n so v7i tr< em, h c t p ca ngi l7n sH có hi.u qu, nh&t:
— Khi ngi l7n h c qua thNc hành, qua hành ! ng, thông qua gi,i quy1t các v&n !', các tình hung có th t trong cu c sng và s,n xu&t ca h , khi ngi l7n tN phát hi.n v&n !', tN gi,i quy1t v&n !', tN rút ra k1t lu n
— Khi ki1n th>c m7i !c gAn v7i nh$ng hi/u bi1t, kinh nghi.m !ã có, khi ngi l7n tN nh n th>c !c cái cha !úng, cha chính xác, cha !5y
! trong nh n th>c, kinh nghi.m tr7c !ây ca mình
— Khi ngi l7n !c trao !(i, chia s< và !c h c t p kinh nghi.m lsn nhau Ngi l7n h c tt hCn qua ngi thNc, vi.c thNc Qua trao !(i, th,o lu n, ngi l7n m7i có !i'u ki.n trình bày, th/ hi.n hay “xu&t tâm” ra bên ngoài nh$ng hi/u bi1t, kinh nghi.m ca mình Che khi !ó, nh$ng suy nghO, kinh nghi.m ca cá nhân m7i tr thành !i tng phân tích ca chính ngi !ó, ca nh$ng h c viên khác và ca GV Qua trao !(i, th,o lu n, ngi l7n m7i có th/ so sánh kinh nghi.m ca mình v7i kinh nghi.m ca ngi khác, m7i th&y !c cái !úng, cái sai, cái cha !5y !, cha chính xác trong nh n th>c, kinh nghi.m ca mình Vì v y, trong giáo dc ngi l7n, “Xu&t tâm hoá” theo các nhà tâm lí h c không kém ph5n quan tr ng so v7i quá trình “Nh p tâm hoá”
— Ngoài ra, !i v7i ngi l7n nói chung và !:c bi.t !i v7i ngi l7n c ng
!"ng nói riêng thì môi trng h c t p, c,m giác tN tin, c,m giác th&y ti1n
b trong h c t p có ý nghOa h1t s>c quan tr ng Vì v y:
+ Ngi l7n sH h c tt hCn trong môi trng tin tng và tôn tr ng lsn nhau + Ngi l7n sH h c tt hCn trong môi trng h c t p vui v<, tho,i mái + Ngi l7n sH c,m th&y ph&n khi, tN tin hCn khi h c,m th&y ti1n b trong h c t p, khi c,m th&y da hi/u, da ti1p thu
+ Ngi l7n sH tN tin hCn, ph&n khi hCn n1u !c ! ng viên, khen thng k\p thi
Trang 163 CÂU HỎI
— H c t p ca ngi l7n có mc !ích, tính ch&t và ý nghOa gì khác so v7i
h c t p ca tr< em?
— H c t p ca ngi l7n có nh$ng !:c !i/m gì c5n lu ý?
— Vn kinh nghi.m và hi/u bi1t !ã có ca ngi l7n có ,nh hng nh th1 nào
!i v7i h c t p ca ngi l7n? T#i sao c5n ph,i chú ý khai thác kinh nghi.m ca ngi l7n? Khai thác kinh nghi.m, hi/u bi1t !ã có ca ngi l7n !/ làm gì? và làm th1 nào !/ có th/ khai thác kinh nghi.m ca ngi l7n?
— Môi trng h c t p có ý nghOa nh th1 nào !i v7i ngi l7n? Môi trng
h c t p !i v7i ngi l7n c5n ph,i nh th1 nào?
Hoạt động 3: Tìm hiểu thuận lợi và khó khăn của người lớn khi
tham gia học tập và cách khắc phục/hạn chế những khó khăn của học viên người lớn
1 MỤC TIÊU
Sau ho#t ! ng này, ngi h c có th/ li.t kê !c nh$ng thu n li, khó kh*n ca ngi l7n khi tham gia h c t p !/ tQ !ó có nh$ng bi.n pháp giúp ngi l7n phát huy !i/m m#nh ca mình và khAc phc nh$ng h#n ch1/khó kh*n !1n m>c không còn là nh$ng tr ng#i !áng k/
2 THÔNG TIN CƠ BẢN
V7i t cách là h c viên, ngi l7n có nhi'u khó kh*n hCn so v7i tr< em
và so v7i chính b,n thân h khi còn tr< Có nh$ng khó kh*n có thNc, khách quan, nhng cRng có nh$ng khó kh*n do chính b,n thân h tN ti, m:c c,m ho:c do GV có nh$ng !\nh ki1n, nh n !\nh sai l5m ThNc t1 cho th&y, ngi l7n vsn có th/ h c tt n1u phCng pháp d#y h c phù hp v7i cách h c ca h , n1u GV bi1t phát huy th1 m#nh ca ngi l7n, !"ng thi bi1t giúp h khAc phc nh$ng khó kh*n V y, ngi l7n có nh$ng thu n li, khó kh*n gì trong h c t p?
a) Thu n l i
— Ngi l n có lòng t trng cao H mun !c !i x tôn tr ng và bình
!dng H không mun b\ ra l.nh, ép bu c, áp !:t H tN giác h c t p mà không c5n b,o ban, nhAc nh nhi'u nh !i v7i tr< em
Trang 17— Khác v i tr em, ngi l n có tính c l p và ch# ng cao Trong h c t p cRng nh trong cu c sng, ngi l7n mong mun !c ! c l p, ch ! ng, mun !c tN quy1t !\nh mc !ích, n i dung h c, hình th>c h c và thi gian h c ây là phMm ch&t quan tr ng c5n khai thác, phát huy !/ ngi l7n ! c l p, ch ! ng trong quá trình h c t p Ngi l7n mun !c tN mình phát hi.n, gi,i quy1t v&n !', tN !i !1n k1t lu n…
— Khác v i tr em, ngi l n có v$n hi%u bi(t, kinh nghi*m s$ng phong phú Vn kinh nghi.m này có ý nghOa sâu sAc !i v7i ngi l7n Kinh nghi.m
!i v7i ngi l7n là m t cái gì !ó khdng !\nh b,n thân Vì v y, n1u kinh nghi.m ca ngi l7n không !c coi tr ng ho:c b\ lãng quên, thì h cho rPng !i'u !ó không che ph nh n kinh nghi.m ca h , mà còn ph nh n chính h Vn kinh nghi.m ca ngi l7n là nh$ng t li.u thNc t1 r&t có giá tr\, có tác dng giúp quá trình nh n th>c ca ngi l7n nhanh hCn, da dàng hCn và nh7 lâu hCn so v7i tr< em ây là m t th1 m#nh ca ngi l7n mà GV c5n bi1t khai thác, phát huy trong quá trình h7ng dsn ngi l7n h c Trong các l7p h c ca ngi l7n, h c viên c5n tôn tr ng, t#o !i'u ki.n !/ !c chia s< kinh nghi.m, h c t p lsn nhau b) Khó kh"n
— M:c c,m, tN ti: ây là nét tâm lí !:c trng cho h c viên là ngi l7n H thng tN ti, m:c c,m rPng mình !ã l7n, !ã nhi'u tu(i r"i không h c
!c n$a i'u này ,nh hng r&t l7n !1n ! ng cC, ý chí, cRng nh k1t
qu, h c t p ca ngi l7n Vì v y khi h7ng dsn ngi l7n h c, GV c5n ph,i luôn chú ý ! ng viên, khen thng k\p thi sau mki câu tr, li !úng, sau mki ti1n b , mki c gAng ca h trong h c t p, dù là nhu
M:t khác, ngi l7n thng tN ti, ng#i ho:c x&u h( không dám phát bi/u, bày tu quan !i/m, ý ki1n ca mình tr7c !ông ngi GV r&t khó bi1t h suy nghO gì, ti1p thu nh th1 nào !/ k\p thi !i'u chenh, b( sung Vì v y,
GV c5n ph,i kiên trì ! ng viên, gi ý !/ h c viên nào cRng !c phát bi/u, tham gia ý ki1n GV c5n ph,i tôn tr ng, lAng nghe ý ki1n ca m i
h c viên, tuy.t !i không !c phê phán, che trích ho:c chê bai nh$ng câu tr, li cha !úng ho:c nh$ng suy nghO sai ca ngi l7n tr7c !ông ngi Khi mki l5n !c phát bi/u, nh&t là khi ý ki1n ca h !c lAng
Trang 18nghe, tôn tr ng, không b\ che trích, phê phán, ngi l7n sH c,m th&y tN tin và ph&n khi hCn trong h c t p Ngc l#i, h sH th ! ng, không tích cNc tham gia và vì v y hi.u qu, h c t p ca ngi l7n sH không cao
— Da tN ái: ây là m t !:c !i/m !:c trng ca h c viên ngi l7n B&t c>
m t sN xúc ph#m nào, dù là nhu !'u da làm h tN ái Vì v y khi h7ng dsn ngi l7n h c, !i'u quan tr ng !5u tiên mà mki GV c5n ph,i ghi nh7 là c5n ph,i tôn tr ng, !i x bình !dng v7i h c viên v7i t cách là ngi l7n, ch> không ph,i là tr< em, !i x v7i h c viên v7i t cách là ngi có nhi'u kinh nghi.m, hi/u bi1t ch> không ph,i là ngi kém cui, không bi1t gì — Có tính b,o th cao Vn kinh nghi.m, hi/u bi1t !ã có ca h c viên ngi l7n có tác dng tích cNc nh !ã phân tích trên, nh$ng !"ng thi còn có tác dng tiêu cNc, c,n tr !i v7i quá trình h c t p, nh n th>c ca ngi l7n Kinh nghi.m thng t#o cho ngi l7n “C,m giác bi1t r"i”
ây là m t trong nh$ng c,n tr tâm lí quan tr ng !i v7i quá trình h c t p
và nh n th>c ca ngi l7n C,m giác này làm cho h không mun nghe, không mun ti1p thu, không mun !i sâu vào b,n ch&t v&n !' Ngi l7n r&t coi tr ng và tin vào kinh nghi.m ca mình, th m chí t7i m>c b,o th
i'u này !ã c,n tr quá trình ti1p thu cái m7i, khoa h c hCn Ngi l7n không da h c nh$ng gì do ngi khác áp !:t khi b,n thân cha hi/u, khi cha th&y cái sai, cha chính xác, cha !5y ! trong nh n th>c và kinh nghi.m tr7c !ây ca mình Vì v y, khi h7ng dsn ngi l7n h c,
!i'u quan tr ng là GV c5n ph,i tìm hi/u quan ni.m, kinh nghi.m !ã có ca h c viên, c5n ph,i h1t s>c khéo léo, t1 nh\ phân tích (thng thông qua ý ki1n ca nhóm, ca l7p) !/ giúp h c viên th&y nh$ng h#n ch1, sai l5m trong kinh nghi.m, quan ni.m ca mình !/ tQ !ó h c viên tN
!i'u chenh, hoàn thi.n ho:c thay !(i kinh nghi.m, quan ni.m tr7c !ây ca mình
— M.t mui và t tng da b\ phân tán: Khác v7i tr< em hoàn toàn t p trung vào vi.c h c, h c viên ngi l7n vQa h c, vQa làm, vQa lo công vi.c gia !ình, con cái Vì v y, khi tham gia h c t p, h c viên ngi l7n thng m.t mui hCn, t tng da b\ phân tán Vì v y, khi h7ng dsn ngi l7n h c,
GV c5n ph,i chú ý t#o không khí h c t p vui v<, nhh nhàng, tho,i mái:
h c — vui; vui — h c