Nghiên cứu khả năng thích ứng và biện pháp kỹ thuật thâm canh giống cà chua mới tại thái nguyên

70 3.9 Mức độ nhiễm sâu, bệnh hại của các giống cà chua trong các vụ ĐX 3.18 Thời gian sinh trưởng, chiều cao cây và năng suất của các giống cà 3.19 Các yếu tố cấu thành năng suất, năng

NGUYỄN THỊ MÃO

NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG THÍCH ỨNG

VÀ BIỆN PHÁP KỸ THUẬT THÂM CANH GIỐNG CÀ CHUA MỚI TẠI THÁI NGUYÊN

CHUYÊN NGÀNH: TRỒNG TRỌT

Mã số: 62 62 01 01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NÔNG NGHIỆP

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 PGS.TS Trần Ngọc Ngoạn

2 PGS.TS Trần Khắc Thi

Thái Nguyên – 2009

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của tôi Các số liệu, kết quả nêu

trong luận án là trung thực và chưa có ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác Mọi trích dẫn trong luận án đều có nguồn gốc rõ ràng

Nghiên cứu sinh

Nguyễn Thị Mão

LỜI CẢM ƠN

Luận án được hoàn thành với sự giúp đỡ tận tình của nhiều cá nhân và cơ

quan nghiên cứu trong nước Trước hết, tác giả xin chân thành cảm ơn PGS TS

Trần Ngọc Ngoạn, PGS.TS Trần Khắc Thi, với cương vị người hướng dẫn khoa

học, đã có nhiều đóng góp to lớn trong nghiên cứu và hoàn thành luận án của

nghiên cứu sinh Tác giả cũng bày tỏ lòng cám ơn sâu sắc tới sự giúp đỡ nhiệt tình

của PGS TS Đặng Kim Vui, PGS TS Luân Thị Đẹp, PGS TS Đặng Văn Minh,

PGS.TS Nguyễn Ngọc Nông, ThS Trần Văn Điền, trong quá trình thực hiện và

hoàn thành luận án tại Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên Tác giả chân thành

cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của ban lãnh đạo Viện nghiên cứu Rau Quả, Sở Nông

nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Thái Nguyên Cảm

ơn UBND các phường Túc Duyên, Quang Vinh, xã Đồng Bẩm-Đồng Hỷ, tỉnh Thái

Nguyên trong việc cung cấp tài liệu và thông tin liên quan đến đề tài, bố trí thí

nghiệm đồng ruộng và hợp tác triển khai xây dựng mô hình trồng cà chua có sự

tham gia của nông dân Trong quá trình thực hiện và hoàn thành luận án, nghiên

cứu sinh được sự giúp đỡ của cán bộ, giảng viên, công nhân viên Khoa Nông học,

Trung tâm thực hành thực nghiệm Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên Nhân

dịp này, tác giả xin chân thành cảm ơn các cơ quan trên Xin trân trọng cảm ơn Ban

Sau Đại học, Đại học Thái Nguyên, Khoa Sau đại học, Trường Đại học Nông lâm

Thái Nguyên đã tạo điều kiện thuận lợi để nghiên cứu sinh hoàn thành luận án của

mình

Thái Nguyên, ngày 28/8/2009

Nguyễn Thị Mão

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục các chữ viết tắt vi

Danh mục các bảng số liệu viii

Danh mục các hình xiii

Mở đầu 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 2

2.1 Ý nghĩa khoa học 2

2.2 Ý nghĩa thực tiễn 2

3 Mục tiêu của đề tài 3

4 Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài 3

5 Đối tượng và địa điểm nghiên cứu 4

5.1 Đối tượng 4

5.2 Địa điểm nghiên cứu 4

6 Những đóng góp mới của đề tài 4

Chương 1: Tổng quan tài liệu 5

1.1 Nguồn gốc, phân bố và giá trị của cây cà chua 5

1.1.1 Nguồn gốc và phân bố của cây cà chua 5

1.1.2 Giá trị của cà chua 6

1.2 Phản ứng của cây cà chua với các yếu tố ngoại cảnh 8

1.2.1 Nhiệt độ 8

1.2.2 Ẩm độ 9

1.2.3 Ánh sáng 10

1.2.4 Đất trồng và chế độ dinh dưỡng 11

1.3 Tình hình sản xuất và nghiên cứu cà chua trên thế giới 14

1.3.1.Tình hình sản xuất và tiêu thụ cà chua trên thế giới 14

1.3.2 Những kết quả nghiên cứu về giống cà chua trên thế giới 17

1.4 Tình hình sản xuất và nghiên cứu cà chua ở Việt Nam 21

1.4.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ cà chua ở Việt Nam 21

1.4.2 Tình hình nghiên cứu cà chua ở Việt Nam 25

1.4.3 Những hạn chế và giải pháp phát triển cà chua ở Việt Nam 35

1.5 Những kết luận rút ra từ nghiên cứu tổng quan tài liệu 38

Chương 2: Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu 39

2.1 Vật liệu nghiên cứu 39

2.2 Nội dung nghiên cứu 39

2.2.1 Điều tra hiện trạng sản xuất cà chua ở TPTN và huyện Đồng Hỷ 39

2.2.2 Nghiên cứu xác định bộ giống cà chua thích hợp với 2 vụ (ĐX và XH) 40

2.2.3 Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật chủ yếu sản xuất cà chua 41

2.2.4 Xây dựng mô hình sản xuất phát triển cà chua ĐX và XH 44

2.2.5 Đề xuất quy trình kỹ thuật trồng cà chua TN129 cho Thái Nguyên 44

2.3 Phương pháp nghiên cứu 44

2.3.1 Điều tra hiện trạng sản xuất cà chua tại TPTN và xã Đồng Bẩm 44

2.3.2 Phương pháp nghiên cứu thí nghiệm đồng ruộng 45

2.3.3 Phương pháp xây dựng mô hình sản xuất cà chua 49

2.4 Phương pháp xử lý số liệu 50

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận 51

3.1 Tình hình sản xuất cà chua ở Thái Nguyên 51

3.1.1 Điều kiện thời tiết khí hậu của tỉnh Thái Nguyên 2005-2007 51

3.1.2 Tình hình sản xuất cà chua ở một số điểm điều tra 53

3.1.3 Các yếu tố thuận lợi và hạn chế sản xuất cà chua ở TPTN 58

3.1.4 Tình hình thị trường cà chua 62

3.2 Xác định giống cà chua triển vọng qua khảo sát một số giống chọn tạo trong nước và nhập nội 64

3.2.1 Kết quả so sánh giống cà chua vụ ĐX 2004-2005 và 2005-2006 64

3.2.2 Kết quả so sánh giống vụ xuân hè tại TPTN 78

3.2.3 Khả năng sinh trưởng và năng suất của các giống cà chua qua các vụ trồng tại TPTN 90

3.2.4 Kết quả khảo nghiệm sản xuất các giống cà chua triển vọng tại phường Túc Duyên-TPTN và Đồng Bẩm-Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên 93

3.3 Nghiên cứu biện pháp kỹ thuật đối với giống cà chua TN129 trong vụ ĐX và XH ở Thái Nguyên 95

3.3.1 Nghiên cứu thời vụ trồng cà chua trong vụ ĐX và XH tại TPTN 96

3.3.2 Nghiên cứu mật độ trồng cà chua TN129 trong vụ ĐX và XH tại TPTN 104 3.3.3 Nghiên cứu lượng đạm bón đối với giống cà chua TN129 trong vụ ĐX tại TPTN 111

3.3.4 Nghiên cứu lượng lân bón đối với giống cà chua TN129 trong vụ ĐX tại TPTN 117

3.3.5 Nghiên cứu lượng kali bón đối với giống cà chua TN129 trong vụ ĐX tại

TPTN 122

3.3.6 Nghiên cứu tổ hợp phân bón đối với giống cà chua triển vọng tại TPTN 128 3.4 Xây dựng mô hình cà chua vụ ĐX, XH ở TPTN và huyện Đồng Hỷ 134

3.4.1 Mô hình sử dụng giống TN129 và áp dụng kỹ thuật mới trong vụ ĐX và XH tại Thái Nguyên 134

3.4.2 Mô hình so sánh hiệu quả kinh tế giữa cây cà chua với ngô trong vụ XH tại TPTN 137

3.5 Đề xuất quy trình kỹ thuật áp dụng đối với giống cà chua TN129 (có thể áp dụng cho các giống vô hạn khác) tại Thái Nguyên 138

Kết luận và đề nghị 141

1 Kết luận 141

2 Đề nghị 142

Các công trình liên quan đến đề tài đã công bố 143

Tài liệu tham khảo 144

Phụ lục 154

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ được viết tắt

(Trung tâm Nghiên cứu Phát triển rau thế giới)

có sự tham gia)

nhiên hoàn chỉnh)

Nghiên cứu Nông nghiệp nhiệt đới)

TLĐQ Tỷ lệ đậu quả

nghiệp Mỹ)

DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU

1.1 Thành phần dinh dưỡng trong 100 g quả cà chua ……… 6 1.2 Nhu cầu hấp thu dinh dưỡng của cà chua ở các mức năng suất khác

1.3 Diện tích, năng suất và sản lượng cà chua của các châu năm 2006 15 1.4 Tình hình sản xuất cà chua trên thế giới trong những năm gần

đây 15 1.5 Sản lượng cà chua của 10 nước sản xuất cà chua lớn nhất thế giới từ

2002 - 2007 16 1.6 Diện tích, năng suất và sản lượng cà chua của Việt Nam những năm

2005-2006 tại TPTN……… ……… 70 3.9 Mức độ nhiễm sâu, bệnh hại của các giống cà chua trong các vụ ĐX

3.18 Thời gian sinh trưởng, chiều cao cây và năng suất của các giống cà

3.19 Các yếu tố cấu thành năng suất, năng suất và lãi thuần một số giống

triển vọng trong khảo nghiệm sản xuất tại Túc Duyên vụ ĐX

3.20 Các yếu tố cấu thành năng suất, năng suất và lãi thuần của giống cà

chua triển vọng trong khảo nghiệm sản xuất tại Đồng Bẩm vụ ĐX

3.21 Ảnh hưởng của thời vụ trồng đến một số chỉ tiêu sinh trưởng và tình

hình sâu, bệnh hại của giống cà chua TN129 trong các vụ ĐX

2005-2006 và 2005-2006 2007 ở TPTN……… …………

97 3.22 Ảnh hưởng của thời vụ trồng đến các yếu tố cấu thành năng suất của

giống cà chua TN129 trong các vụ ĐX 2005-2006 và 2006-2007 tại

3.23 Ảnh hưởng của thời vụ trồng đến năng suất của giống cà chua TN129 trong các

3.24 Ảnh hưởng của thời vụ trồng đến một số chỉ tiêu sinh trưởng và tình

hình sâu, bệnh hại của giống cà chua TN129 trong các vụ XH 2006 và

3.25 Ảnh hưởng của thời vụ trồng đến các yếu tố cấu thành năng suất của

giống cà chua TN129 trong các vụ XH 2006 và 2007 tại

3.26 Ảnh hưởng của thời vụ trồng đến năng suất của giống cà chua TN129

3.27 Ảnh hưởng của mật độ trồng đến một số chỉ tiêu sinh trưởng và tình

hình bệnh hại của giống cà chua TN129 trong các vụ ĐX 2005-2006 và

3.28 Ảnh hưởng của mật độ trồng đến các yếu tố cấu thành năng suất của

giống cà chua TN129 trong các vụ ĐX 2005-2006 và 2006 - 2007 tại

3.29 Ảnh hưởng của mật độ trồng đến năng suất và lãi thuần của giống cà chua TN129 trong các vụ ĐX 2005-2006 và 2006-2007 tại TPTN …… 107 3.30 Ảnh hưởng của mật độ trồng đến một số chỉ tiêu sinh trưởng và tình

hình sâu, bệnh hại của giống cà chua TN129 trong các vụ XH 2006 và

3.31 Ảnh hưởng của mật độ trồng đến các yếu tố cấu thành năng suất của giống cà chua TN129 trong các vụ XH 2006 và 2007 tại TPTN ……… 109 3.32 Ảnh hưởng của mật độ trồng đến năng suất và lãi thuần của giống cà chua

TN129 trong các vụ XH 2006 và 2007 tại TPTN ……… 111 3.33 Ảnh hưởng của lượng đạm bón đến một số chỉ tiêu sinh trưởng và tình hình sâu, bệnh hại của giống cà chua TN129 các vụ ĐX 2005-2006 và

3.37 Ảnh hưởng của lượng lân bón đến các yếu tố cấu thành năng suất của giống cà chua TN129 trong các vụ ĐX 2005-2006 và 2006-2007 tại TPTN 119 3.38 Ảnh hưởng của lượng lân bón đến năng suất và lãi thuần của giống cà chua TN129 trong các vụ ĐX 2005-2006 và 2006-2007 tại

năng suất và lãi thuần giống cà chua TN129 trong vụ XH 2006 và ĐX

3.44 Một số chỉ tiêu chất lượng quả cà chua TN 129 ở các tổ hợp phân bón

3.45 Năng suất của các mô hình trình diễn cà chua vụ ĐX 2006-2007 và XH

3.46 So sánh hiệu quả kinh tế giữa mô hình cà chua với ngô trong vụ XH

2007 ở phường Quang Vinh - TPTN 137

DANH MỤC CÁC HÌNH

3.1 Diễn biến nhiệt độ (0C), ẩm độ (%) và lượng mưa (mm) trung bình

3.2 Tương quan giữa liều lượng đạm bón với bệnh xoăn lá và năng suất

3.3 Tương quan giữa liều lượng đạm bón với bệnh xoăn lá và năng suất cà

3.4 Tương quan giữa liều lượng kali bón với bệnh xoăn lá và năng suất cà

3.5 Tương quan giữa liều lượng kali bón với bệnh xoăn lá và năng suất cà

Mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Rau xanh là thực phẩm không thể thiếu được trong cơ cấu bữa ăn hàng ngày của con người trên khắp hành tinh Nó cung cấp phần lớn các khoáng chất, vitamin

và nhiều chất dinh dưỡng khác Trong rau còn chứa nhiều xenlulo giúp cho cơ thể tiêu hóa thức ăn được dễ dàng, phòng ngừa bệnh tim mạch, huyết áp cao

Trong các loại rau, cà chua (Lycopercicon esculentum Mill.) là loại rau ăn quả

được ưa chuộng trên toàn thế giới Đây là nguồn thực phẩm cung cấp dinh dưỡng rất cần thiết cho sự phát triển của cơ thể con người như: β-Caroten, chất khoáng Ca, Fe,

P, S, K, Mg, Na , đường và các loại vitamin A, B, B2, C, E và PP [33] Ngoài ra nó còn có tác dụng chữa bệnh, nghiên cứu gần đây của các nhà khoa học Lê Trần Đức,

Đỗ Tất Lợi, (Edward Giovannucci, 1999; Giang Hoảng Vinh, 2003, dẫn trong Thế

Mậu, 2003) cho biết: chất Licopen - thành phần tạo nên màu đỏ của cà chua có khả

năng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch, có khả năng ngăn ngừa sự hình thành các gốc tự do gây ung thư, đặc biệt là ung thư tuyến tiền liệt [22], [32] [33]

Cà chua tươi và sản phẩm chế biến còn là mặt hàng xuất khẩu có giá trị kinh tế, góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện điều kiện kinh tế cho người sản xuất Chính nhờ những giá trị quan trọng đó của cây cà chua trong nền nông nghiệp thế giới, trong những năm gần đây diện tích và sản lượng cà chua cao hơn so với các loại rau khác Theo FAO, diện tích trồng cà chua toàn thế giới năm 2007 là 4.626.232 ha với sản lượng 126.246.708 tấn, đứng đầu trong các loại rau trồng trên toàn cầu [82] ở nước ta, cà chua được trồng trên diện tích hẹp (24.160 ha), sản lượng thấp (472.569 tấn), mức tiêu thụ bình quân đầu người chỉ đạt 5,6 kg/người/năm, trong khi bình quân thế giới là 17 kg [62]

Tại tỉnh Thái Nguyên, diện tích gieo trồng cà chua năm 2006 là 510 ha/năm, năng suất trung bình 83,4 tạ/ha (bằng 42% năng suất trung bình cả nước), sản lượng

đạt 4.253 tấn, với mức bình quân 3,7 kg/người/năm, thấp hơn nhiều so với mức bình quân toàn quốc [74] Thành phố Thái Nguyên là nơi tập trung đông dân số, với khoảng trên 244 nghìn người sống trên địa bàn thành phố [18], đặc biệt có nhiều cơ quan xí nghiệp, trường học của Trung ương, đây sẽ là thị trường quan trọng để tiêu

thụ sản phẩm cà chua Song sản lượng cà chua còn quá thấp, đặc biệt vào thời điểm giáp vụ từ tháng 4 đến tháng 9 trong năm Nguyên nhân chủ yếu là chưa có bộ giống tốt và các biện pháp kỹ thuật phù hợp để sản xuất cà chua đạt hiệu quả kinh tế cao Phần lớn các giống cà chua được trồng tại đây là giống địa phương có năng suất và chất lượng thấp Kỹ thuật canh tác chưa hợp lý (bố trí mật độ, sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật tùy tiện), hiệu quả sản xuất chưa cao, giá cả không ổn định giữa các thời vụ, nên việc tăng năng suất và sản lượng rất khó khăn

Trong những năm gần đây, do tốc độ đô thị hoá ngày càng tăng, diện tích đất nông nghiệp ven đô cho rau xanh nói chung và cà chua nói riêng ngày càng thu hẹp

Để đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn của thị trường, hướng giải quyết cuối cùng và hiệu quả nhất vẫn là tăng năng suất trên đơn vị canh tác và kéo dài thời gian thu hoạch trong năm Để đạt mục tiêu này, việc tuyển chọn bộ giống tốt và xây dựng quy trình trồng trọt thích hợp là giải pháp quan trọng hàng đầu

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn trên chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:

“Nghiên cứu khả năng thích ứng và biện pháp kỹ thuật thâm canh giống cà chua

2 ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

2.1 ý nghĩa khoa học

- Là công trình nghiên cứu khá đồng bộ về xác định các thông số kỹ thuật

đánh giá khả năng thích ứng của các giống cà chua mới tại Thái Nguyên

- Xây dựng căn cứ lý luận khoa học cho sản xuất cà chua tại Thái Nguyên,

đồng thời là tài liệu khoa học phục vụ cho nghiên cứu và giảng dạy

2.2 ý nghĩa thực tiễn

Giới thiệu bộ giống cà chua mới có khả năng trồng được cả điều kiện chính vụ

và trái vụ cho Thái Nguyên, góp phần đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng cho người tiêu thụ và nâng cao thu nhập cho nhà sản xuất, khắc phục hạn chế tình trạng khan hiếm

cà chua trong vụ xuân hè

Giới thiệu các biện pháp kỹ thuật thâm canh thích hợp cho các giống cà chua mới trong vụ đông xuân và xuân hè cho tỉnh Thái Nguyên

3 Mục tiêu của đề tài

- Xác định được bộ giống cà chua cho năng suất và chất lượng cao, phù hợp với

điều kiện sinh thái của tỉnh Thái Nguyên, nhằm phát triển cà chua chính vụ (vụ

đông xuân) và trái vụ (vụ xuân hè)

- Xác định một số biện pháp kỹ thuật thâm canh chủ yếu đối với giống cà chua mới có triển vọng trong vụ đông xuân và vụ xuân hè

4 Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài

Cà chua là cây có giá trị dinh dưỡng và giá trị kinh tế cao, là cây có thể trồng trên vùng rau chuyên canh hoặc có thể trồng trong cơ cấu cây vụ đông trên đất lúa

mà không ảnh hưởng đến 2 vụ lúa

Trên cơ sở yêu cầu sinh thái của cây cà chua, với điều kiện đất đai và khí hậu của tỉnh Thái Nguyên, những giống cà chua mới có thể sinh trưởng phát triển tốt và cho năng suất cao

Hiện nay, một số giống cà chua mới cho năng suất và chất lượng cao đ| được công nhận và đang phát triển phổ biến trong sản xuất như:

- Viện nghiên cứu rau quả có các giống PT18, Lai số 4, Lai số 9, Lai số1, B2M4, R5-18, FM29, FM20, HPT9

- Viện cây lương thực có các giống C95, C155, VT3, Hồng lan

- Trường ĐHNN Hà Nội có các giống HT7, HT9, HT21, HT144

- Công ty Trang Nông có các giống TN129, TN 148, TN 52, TN54, TN05

- Công ty Hoa Sen có các giống VL2910, VL2922, VL2000, VL2200, VL2004, GS1200

- Công ty TNHH Đất Việt có giống DV2962

ở Thái Nguyên còn thiếu bộ giống cà chua tốt và biện pháp kỹ thuật phù hợp, vì vậy cần triển khai nghiên cứu khả năng thích ứng và biện pháp kỹ thuật thâm canh giống cà chua mới tại địa bàn của tỉnh

5 Đối tượng và địa điểm nghiên cứu

5.1 Đối tượng

Các giống cà chua mới từ các nguồn nhập nội và chọn tạo trong nước

5.2 Địa điểm nghiên cứu

+ Nghiên cứu và áp dụng tại TPTN và Đồng Bẩm - huyện Đồng Hỷ;

+ Các thí nghiệm nghiên cứu giống và biện pháp kỹ thuật được bố trí tại Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, phường Túc Duyên TPTN và x| Đồng Bẩm huyện Đồng Hỷ;

+ Xây dựng mô hình sản xuất thử phát triển cà chua ĐX và XH tại phường Túc Duyên, phường Quang Vinh TPTN và x| Đồng Bẩm huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên

+ Kết quả nghiên cứu áp dụng cho sản xuất cà chua trên đất chuyên canh rau

và đất ruộng 1 vụ lúa của Túc Duyên, Quang Vinh và Đồng Bẩm, vì đây là 3 vùng sản xuất rau chính cung cấp cho Thái Nguyên

6 Những đóng góp mới của đề tài

Đ| xác định được những yếu tố thuận lợi và hạn chế trong sản xuất cà chua tại Thái Nguyên, từ đó có những định hướng cụ thể trong phát triển cà chua bền vững Đ| xác định được 2 giống cà chua TN129 và VL2004 có khả năng sinh trưởng phát triển tốt tại Thái Nguyên được nông dân chấp nhận thay thế giống đang trồng phổ biến tại địa phương, đồng thời xây dựng được các biện pháp kỹ thuật canh tác

cà chua có hiệu quả trong vụ đông xuân và xuân hè

Chương 1 tổng quan tài liệu 1.1 Nguồn gốc, phân bố và giá trị của cây cà chua

1.1.1 Nguồn gốc và phân bố của cây cà chua

1.1.1.1 Nguồn gốc

Cà chua (Lycopersicon esculentum Mill.) là một loại rau ăn quả được trồng

khắp các nước trên thế giới Theo tài liệu nghiên cứu của nhiều tác giả cho rằng: bờ biển Tây Nam Mỹ nằm giữa d|y núi Andes và biển, trải dài từ Ecuador đến Peru là trung tâm khởi nguyên của cà chua Theo De Candolle và nhiều tài liệu nghiên cứu của nhiều tác giả cho rằng: cà chua trồng hiện nay có nguồn gốc từ Pêru, Ecuador, Chilê, Bolivia và các nước Nam Mỹ thuộc khu vực nhiệt đới khô hạn [79]

1.1.1.2 Phân bố

Theo tác giả Trần Khắc Thi và Mai Thị Phương Anh cho biết, từ châu Mỹ cà chua được các thương gia Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha di chuyển sang trồng ở châu

Âu và châu á, sau đó từ châu Âu được chuyển sang châu Phi nhờ những người dân

đi khai phá lục địa [47]

Cây cà chua được du nhập vào Châu Âu tương đối sớm (giữa thế kỷ 16), nhưng

đến thế kỷ 17 thì mới được trồng phổ biến, song tại thời điểm đú cà chua chỉ được xem như là cõy cảnh và cú quan niệm sai lầm là quả cú chất độc, vỡ cà chua thuộc

họ cà cú họ hàng với cây cà độc dược Năm 1650 ở Bắc Âu, thời gian đầu cà chua chỉ được dựng để trang trớ và thỏa món tớnh tũ mũ Cho đến thế kỷ 18 cà chua mới

được xác định là cây thực phẩm Cây thực phẩm này lần đầu tiên được trồng ở Italia

và Tây Ban Nha, đến năm 1750 được dùng làm thực phẩm ở Anh, sau đó được lan rộng khắp mọi nơi trên thế giới [95]

ở Italia cà chua có tên gọi là “Pomid’oro” nghĩa là “quả táo vàng”, ở Pháp cà chua mang tên rất hấp dẫn “Pomme d’amour” “quả táo tình yêu” [88] Cuối thế kỷ

18 cà chua bắt đầu được trồng ở các nước thuộc Liên Xô cũ, sau đó giữa thế kỷ 19 mới được chấp nhận một cách rộng r|i ở Hoa Kỳ, Pháp và các nước khác Ngày nay

cà chua là một loại rau được trồng trong vườn phổ biến nhất ở Mỹ [95]

ở châu á, cà chua được du nhập đầu tiên vào Philippin, đảo Java và Malayxia qua các thương nhân và thực dân Hà Lan, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha vào thế kỷ 17, sau đó

được trồng phổ biến ra các vùng khác trong khu vực [95] Một số nhà nghiên cứu cho rằng, cà chua được nhập vào Việt Nam từ thời gian thực dân Pháp chiếm đóng [47]

1.1.2 Giá trị của cà chua

Kết quả phân tích 100 mẫu giống trồng ở vùng đồng bằng sông Hồng của tác giả Tạ Thu Cúc và cs, trong quả cà chua có thành phần hoá học như sau: chất khô

từ 4,3 - 6,4%; đường tổng số từ 2,6-3,5%; hàm lượng các chất tan từ 3,4-6,2%; axit tổng số từ 0,22 - 0,72% và hàm lượng vitamin C từ 17,1-38,8mg% [15] Theo Tạ Thu Cúc, ở quả còn có một số axit amin và các caroten [16] Thành phần dinh dưỡng trong 100g ăn được thể hiện trong bảng 1.1

Bảng 1.1 Thành phần dinh dưỡng trong 100 g quả cà chua

Nguyên tố hóa học Thành phần Vitamin + khoáng Thành phần

Nguồn: Encyclopedia of Agricultural Science, 1994 dẫn trong tài liệu số [36]

Khi so sánh thành phần dinh dưỡng của cà chua với một số loại rau quả khác như: táo, chanh, anh đào, dâu tây thì Becker - Billing thấy rằng: Nhóm vitamin trong

quả cà chua chiếm tỷ lệ cao hơn (Vitamin C, A,B1 B2) đặc biệt là vitamin C và A gấp

10 lần so với dâu tây, gấp 2 lần so với anh đào (Becker - Billing dẫn trong số [25]) Ngoài các chất dinh dưỡng ra những giống có độ Brix cao, thịt quả dầy, có sắc

tố (lycopen, caroten và xantophyl) cao được dùng nhiều trong công nghiệp chế biến

thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao

Hạt cà chua chứa 24% dầu và dịch chiết được sử dụng trong công nghiệp đồ hộp, dầu khô được dùng trong dầu giấm để sử dụng cho công nghiệp chế biến bơ [1] Giá trị dinh dưỡng của quả cà chua rất phong phú, vì vậy theo một số tài liệu cho biết hàng ngày mỗi người sử dụng từ 100-200g cà chua sẽ thoả m|n nhu cầu các VTM cần thiết và các chất khoáng chủ yếu [11], [48]

Với giá trị dinh dưỡng cao nên cà chua là loại rau được trồng phổ biến ở khắp các châu lục, là món ăn thông dụng của nhiều nước và là loại rau có giá trị sử dụng cao Quả cà chua được sử dụng ở nhiều phương thức khác nhau: nấu chín, ăn sống, làm salát hoặc chế biến thành nhiều sản phẩm khác như nước quả, tương cà chua, bột nhuyễn, sấy khô, mứt đóng hộp v.v

1.1.2.2 Giá trị kinh tế

Ngoài giá trị dinh dưỡng cao, cà chua còn là loại rau cho hiệu quả kinh tế cao

và là mặt hàng xuất khẩu quan trọng của nhiều nước trên thế giới

ở Đài Loan hàng năm xuất khẩu cà chua tươi với tổng giá trị là 925.000 USD

và 40.800 USD cà chua chế biến, mỗi hecta có thể đem lại thu nhập cho nông dân từ 4.000 - 5.000 USD [25] ở Mỹ, hàng năm tổng giá trị xuất khẩu cà chua là rất cao, chỉ tính riêng kim ngạch xuất khẩu năm 1997 đạt cao hơn 4 lần so với lúa nước và

20 lần so với lúa mì [16]

ở Việt Nam, cà chua là cây rau quan trọng của nhiều vùng chuyên canh, là cây trồng cho hiệu quả kinh tế cao Theo số liệu điều tra của phòng nghiên cứu kinh tế thị trường- Viện nghiên cứu rau quả cho biết, sản xuất cà chua ở Đồng bằng Sông Hồng cho thu nhập bình quân từ 42-68 triệu đồng/ha/vụ, với mức l|i thuần 15-26 triệu

đồng/ha, cao hơn rất nhiều so với lúa nước [70] Còn theo Bùi Thị Gia, 2000 dẫn trong Tạ Thu Cúc, 2006 thì ở vùng Gia Lâm Hà Nội, tổng giá trị sản xuất thu từ cà chua là 27,4 triệu đ/ha, l|i 15 triệu đ/ha [17]

Như vậy, cà chua là cây có giá trị kinh tế cao, cho thu nhập vượt trội hơn so với lúa nước, lúa mì, ngô và một số loại rau màu khác Điều này cũng đ| được thực tế công nhận Vì vậy, cà chua là cây mang lại thu nhập cao cho người sản xuất

1.2 Phản ứng của cây cà chua với các yếu tố ngoại cảnh

Trong suốt quá trình sinh trưởng và phát triển, cà chua luôn chịu tác động của nhiều yếu tố ngoại cảnh như: nhiệt độ, ánh sáng, ẩm độ, dinh dưỡng và đất đai

1.2.1 Nhiệt độ

Cà chua là cây có nguồn gốc ở vùng núi nhiệt đới nên ưa khí hậu mát, nhiệt độ tối thích ban ngày từ 18-270C, ban đêm từ 12-150C Theo tác giả Tạ Thu Cúc, cà chua chịu được nhiệt độ cao, nhưng rất mẫn cảm với nhiệt độ thấp Cà chua có thể sinh trưởng phát triển trong phạm vi nhiệt độ từ 15 - 350C, hầu hết các giống cà chua

đang trồng hiện nay sinh trưởng không bình thường dưới 150C và trên 350C, nhiệt độ thích hợp từ 22-240C [17] Swiader et al., và Đường Hồng Dật cho biết, khi nhiệt độ

ban ngày hạ thấp xuống 10-120C sẽ làm cho cây ngừng sinh trưởng, rụng nụ, rụng hoa Nếu nhiệt độ ở 100C trong thời gian dài sẽ làm cho cây chết [20], [114] Tuy nhiên, trong chu kỳ sống của cây cà chua tùy thuộc vào từng thời kỳ sinh trưởng, phát triển khác nhau mà chúng yêu cầu nhiệt độ khác nhau

Thời kỳ hạt nảy mầm, nếu gặp nhiệt độ thích hợp sẽ cho tỷ lệ nảy mầm cao Theo các tác giả Harrington, Chu Thị Thơm cùng cộng sự và Tạ Thu Cúc cho biết, hạt

cà chua có thể nảy mầm ở nhiệt độ 15-180C, nhưng nảy mầm nhanh ở nhiệt độ

25-300C, trong phạm vi nhiệt độ từ 15,5-290C, nhiệt độ càng cao nảy mầm càng nhanh [17], [56], [87] Nhưng, điều này còn phụ thuộc vào giống và chất lượng hạt giống

Tiwari et al., lại cho là nhiệt độ tối ưu cho hạt nảy mầm từ 24-250C, nhiều giống nảy mầm nhanh ở nhiệt độ 28-320C [116] Mặc dù vậy, cả 4 tác giả trên đều cho rằng, trong giới hạn nhiệt độ từ 15-300C thì nhiệt độ càng cao tỷ lệ nảy mầm càng cao Trong giai đoạn sinh trưởng sinh dưỡng, cà chua yêu cầu nhiệt độ trung bình ngày từ 18-240C Tuy nhiên, khi nhiệt độ ban đêm quá thấp và nhiệt độ ban ngày quá cao sẽ gây hại cho cây, cây ngừng sinh trưởng khi nhiệt độ trên 350C và dưới 120C[91], [114] Ngoài ra nhiệt độ cũng ảnh hưởng đến khả năng quang hợp của cây cà

chua, quang hợp tăng khi nhiệt độ tối ưu 25 - 300C, nếu trên 350C quá trình quang hợp của cây sẽ giảm [95]

Nhiệt độ có ảnh hưởng đến quá trình ra hoa đậu quả, quá trình hình thành các

yếu tố năng suất và chất lượng của quả Kết quả nghiên cứu của Calvert và Tiwari et

al., cho thấy, nhiệt độ càng cao thì số hoa trên chùm càng giảm [76], [116] Theo Trần Khắc Thi cùng cộng sự và Tạ Thu Cúc cho biết, nhiệt độ trên 270C kéo dài cũng hạn chế sự sinh trưởng, ra hoa và đậu quả của cà chua Khi nhiệt độ ban ngày trên 380C thì các tế bào phôi và hạt phấn sẽ bị huỷ hoại Cũng theo các tác giả trên cho biết, nhiệt độ thời kỳ ra hoa đậu quả là 250C ngày và từ 15 - 200C đêm là thích hợp nhất đối với cà chua [17], [47]

Như vậy có thể thấy, mặc dù cà chua có thể trồng được hầu như khắp mọi nơi

trên thế giới trong biên độ nhiệt độ tương đối rộng, nhưng tỷ lệ đậu quả là một yếu

tố cấu thành năng suất quan trọng nhất lại chỉ thuận lợi trong một phạm vi hẹp Vì vậy mà việc lựa chọn thời vụ trồng thích hợp cho cây cà chua trong từng điều kiện

cụ thể là điều hết sức quan trọng góp phần thúc đẩy và phát huy tiềm năng năng suất của giống

Nhu cầu sử dụng nước của cà chua khác nhau tuỳ từng giai đoạn sinh trưởng khác nhau và có xu hướng ban đầu cần ít, về sau cần nhiều hơn Theo Tcachenko, hạt cà chua cần lượng nước từ 325-364% so với khối lượng hạt để nẩy mầm, khi độ

ẩm đất là 70% thì tỷ lệ hạt nảy mầm đạt cao nhất, số cây giống cũng nhiều nhất [17]

Độ ẩm đất thích hợp cho cây sinh trưởng và phát triển là 70-80% Khi đất quá khô hoặc quá ẩm đều ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của cà chua Héo cây là biểu hiện của cả hiện tượng thiếu hoặc thừa nước, trong đó héo do thừa nước xảy ra khi ruộng ngập úng, trong đất thiếu oxy thừa cacbonic nên rễ cà chua bị ngộ độc Đất

thiếu nước cây sinh trưởng kém, còi cọc, lóng ngắn, lá nhỏ Thiếu nước quả cà chua chậm lớn và dễ bị rám quả Thiếu nước nghiêm trọng dẫn đến rụng nụ, rụng hoa, rụng quả, năng suất và chất lượng quả giảm Ngoài ra chế độ nước trong đất bị thay đổi sẽ gây ra hiện tượng nứt quả [15],[95]

Trong quá trình sinh trưởng và phát triển, cà chua còn yêu cầu độ ẩm không khí

thấp, theo Kuo et al., độ ẩm không khí thích hợp là 45-55%, nếu ẩm độ không khí cao

cây dễ vống, chống bệnh kém, hạt phấn bị trương nở, hoa cà chua không được thụ phấn

sẽ bị rụng [95] Còn theo Tạ Thu Cúc thì khi ẩm độ không khí trên 65% thì cây dễ dàng

bị nhiễm bệnh hại [17] Việt Nam nằm trong vùng có điều kiện khí hậu nóng ẩm với

ẩm độ không khí cao nên cà chua bị nhiễm nhiều loại bệnh hại Đây là một trong những nguyên nhân chủ yếu làm cho năng suất và chất lượng cà chua chưa cao [17], [26]

Thực tế có thể thấy, cà chua là cây cần rất nhiều nước phục vụ cho sinh trưởng

và tạo năng suất, song cần điều chỉnh thời vụ và mật độ để đảm bảo độ ẩm thích hợp cho cây sinh trưởng phát triển thuận lợi là điều cần thiết

1.2.3 ánh sáng

Theo tác giả Kallo thời gian chiếu sáng ở vùng nhiệt đới ảnh hưởng không quan trọng đến sản lượng cà chua, yếu tố quan trọng là cường độ ánh sáng ánh sáng với cường độ cao làm tăng tốc độ sinh trưởng của cây và diện tích lá ánh sáng với cường độ thấp sẽ làm vươn dài vòi nhuỵ, gây khó khăn cho sự thụ phấn và tạo nên những hạt phấn không có sức sống, giảm khả năng thụ tinh ánh sáng đầy đủ tạo điều kiện thuận lợi cho việc thụ phấn, thụ tinh nên quả được phát triển bình thường, tạo ra sự đồng đều và cho năng suất cao [92] Tác giả Tạ Thu Cúc và cs cho rằng, cường độ ánh sáng cho cà chua sinh trưởng và phát triển từ 4000 lux-10.000 lux [15] Một số tác giả dẫn trong Tạ Thu Cúc lại cho rằng, cường độ ánh sáng thích hợp nhất cho cà chua là 14.000-20.000 lux [17]

Cũng theo tác giả Tạ Thu Cúc, nếu ánh sáng yếu trong thời kỳ từ phân hoá mầm hoa đến hình thành chùm hoa thứ nhất thì quá trình này sẽ bị phá huỷ hoàn toàn hoặc làm giảm đáng kể số lượng hoa trên chùm[17] Điều đó chứng tỏ cà chua

là cây ưa ánh sáng mạnh, ánh sáng đầy đủ cây sinh trưởng tốt, ra hoa, đậu quả thuận lợi, năng suất và chất lượng quả tốt

Cà chua là cây ưa sáng nhưng không nhạy cảm với độ dài ngày chiếu sáng, vì vậy nhiều giống cà chua có thể ra hoa trong điều kiện thời gian chiếu sáng dài hoặc ngắn [48] Vì lẽ đó nên nếu điều kiện nhiệt độ thích hợp thì cây cà chua có thể sinh trưởng, phát triển ở nhiều vùng sinh thái và nhiều mùa vụ khác nhau Tuy nhiên, chất lượng ánh sáng ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của cây cà chua, ánh sáng đỏ làm tăng tốc độ phát triển của lá, ngăn chặn sự phát triển chồi bên, thúc đẩy

quá trình tạo Lycopen và Caroten, ánh sáng màu lục làm tăng khối lượng chất khô

mạnh nhất [92] Điều đó cho thấy, không nên trồng cà chua quá dầy, đặc biệt là trong vụ đông nên trồng thưa để cây sử dụng ánh sáng hiệu quả hơn

Chất lượng, cường độ và thời gian chiếu sáng ảnh hưởng nhiều đến chất lượng quả

cà chua, đặc biệt thành phấn sinh hoá trong quả Theo Hammer và Maynord (1942), Brown và Ventner (1977) dẫn trong Robert Cowell thì cà chua trồng ở nơi đủ ánh sáng

tự nhiên lượng axit Ascorbic trong quả nhiều hơn trồng nơi thiếu ánh sáng [106] Vì vậy, cần bố trí mật độ thích hợp để cây sử dụng ánh sáng có hiệu quả nhất

1.2.4 Đất trồng và chế độ dinh dưỡng

Cà chua có thể trồng được trên nhiều loại đất, từ đất cát pha đến đất thịt nhẹ, từ

đất hơi chua (pH = 4,3) đến đất hơi kiềm (pH = 8,7) Tuy nhiên, thích hợp nhất là

đất thịt nhẹ có pH từ 5,5 đến 6,5 [95] ý kiến của tác giả Tạ Thu Cúc cũng tương tự như trên, nhưng giới hạn độ pH thích hợp cho cà chua hẹp hơn (pH từ 6,0-6,5), đất giàu mùn, tơi xốp, tưới tiêu thuận lợi thích hợp cho cây sinh trưởng và phát triển Trên đất có độ pH <5, cây cà chua dễ mắc bệnh héo xanh [17] Cà chua rất mẫn cảm với nhiều loài bệnh hại, vì vậy yêu cầu chế độ luân canh rất nghiêm ngặt, theo Tạ Thu Cúc thì không nên trồng cà chua trên loại đất mà cây trồng trước là những cây trong họ cà, nhất là cây khoai tây [17]

Cà chua là cây có khả năng ra hoa, tạo quả nhiều, thân lá phát triển mạnh, đặc biệt những giống VH còn có thời gian sinh trưởng dài, vì vậy để đảm bảo năng suất

và chất lượng quả thì việc cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng cho cà chua là yếu tố quan trọng

Cũng như nhiều loại cây trồng khác, cà chua cần ít nhất 12 nguyên tố dinh dưỡng,

đó là đạm, lân, kali, canxi, lưu huỳnh, magiê, bo, sắt, măngan, đồng, kẽm và molipden

Goyal M.R et al., 1979 dẫn trong tài liệu [36] Các tác giả Tạ Thu Cúc, Trần Khắc Thi

và cs, cho biết, trong các nguyên tố đa lượng, cà chua cần nhiều kali nhất, sau đó là

đạm rồi đến lân Các nguyên tố trung lượng và vi lượng cũng cần thiết cho quá trình sinh trưởng của cây[16], [48]

Theo Endelschein, 1962, dẫn trong tài liệu của Tạ Thu Cúc, muốn đạt sản lượng 50 tấn/ha, cây cà chua cần hút từ đất 479 kg nguyên tố dinh dưỡng. Trong đó khoảng 73% tập trung vào cho quả, 27% tập trung vào cho thân lá [16]

Nghiên cứu nhu cầu dinh dưỡng ở các mức năng suất khác nhau, nhiều tác giả

đ| thấy, để đạt năng suất cao cần bón các mức dinh dưỡng tương xứng (bảng 1.2)

Bảng 1.2 Nhu cầu hấp thu dinh dưỡng của cà chua ở

các mức năng suất khác nhau Năng suất

Nguồn: Robert Cowell [106]

Tuy nhiên, đối với các nước nhiệt đới, nếu bón quá nhiều (đặc biệt là N) trong một số trường hợp sự xuất hiện các nhân tố khác có thể làm giảm năng suất

Đạm có ảnh hưởng nhiều đến sinh trưởng sinh dưỡng và năng suất cà chua

Đạm chiếm 2,5-4,8% khối lượng chất khô của cây, là thành phần chủ yếu của các

axit amin, protein, chlorophyll, alkaloid và các chất khác trong cây Đạm thúc đẩy

sự ra hoa, đậu quả và phát triển quả, nhưng có xu hướng làm chậm quá trình chín của quả Để đạt năng suất trên 100 tấn quả/ha, cà chua cần phải hấp thụ lượng dinh

dưỡng khoảng 100mg N/cây/ngày [63], [75] Theo Rajagopal et al., cây thiếu đạm thì

auxin thấp hơn và giảm khả năng hoạt động Gibberilin Thiếu đạm, nhất là trong điều

kiện nhiệt độ cao, lá sẽ nhỏ, xanh nhạt, cây ốm yếu, ít cành nhánh, hoa rụng nhiều, quả nhỏ, có màu nhạt khi chín [104]

Nếu thừa đạm thì cỡ quả, thời gian bảo quản, màu sắc và mùi vị sẽ giảm Thừa

đạm còn làm giảm lượng chất khô hòa tan trong quả, đạm có xu hướng làm giảm lượng chất khô trong dịch quả và tăng nồng độ axit [84], [103] Bón đạm ở mức phù hợp sẽ làm tăng chất lượng quả

Lân chiếm 0,3-0,6% khối lượng chất khô, có vai trò then chốt trong việc cung cấp năng lượng cho sự trao đổi chất và cần cho sự phát triển hệ rễ, nhất là cây con Thiếu lân hệ thống rễ kém phát triển, cây sinh trưởng kém, lá nhỏ, hẹp có màu xanh tối, gân mặt dưới lá có màu tím Do vậy, ngay từ giai đoạn đầu cần phải bón lân cho cây ở dạng

dễ tiêu để xúc tiến việc ra rễ đồng thời tăng khả năng hút nước và chất dinh dưỡng Bón

đủ lân và thừa một chút sẽ giúp cây tăng cường quang hợp, tăng tỷ lệ đậu quả lên từ 15%, thậm chí 25% [42], [102]

10-Tác dụng tốt nhất của lân là xúc tiến sự hình thành chùm hoa sớm, hoa nở sớm, quả lớn nhanh và chín sớm, nên rút ngắn thời gian sinh trưởng Theo tác giả Su N.R.,nếu bón đủ đạm và kali, lân giúp tăng trưởng quả, làm tăng chất lượng quả đặc

biệt là tăng hàm lượng chất khô và đường saccaroza, quả cứng, thịt dầy, nhiều Vitamin C và có màu đẹp [113] Theo Menary R.C et al., thì lân có hiệu quả rõ rệt trong việc tăng số lượng hoa, tăng sức sống của hạt phấn và tăng hoạt tính cytokinin

của dịch rễ, từ đó mà tăng năng suất quả [97]

Kali chiếm 4,2-5,8% khối lượng chất khô, là yếu tố quan trọng cho quá trình đồng hoá CO2 để tạo thành Gluxít, đồng thời liên quan đến quá trình tổng hợp protein, các axit hữu cơ và làm hoạt hoá các men Theo Trudel et al., kali đóng

vai trò rất quan trọng trong quá trình hình thành và thúc đẩy sắc tố đỏ ở quả cà

chua khi chín, kali làm tăng caroten, lycopen và hương vị [118] Kali giúp cây cứng

cáp, tăng khả năng bảo quản và vận chuyển khi quả chín, đồng thời tăng khả năng kháng bệnh và điều kiện bất thuận [47], [94]

Đặc biệt, kali có tác dụng tốt đối với hình thái quả, đất bón kali đầy đủ quả nhẵn, bóng, thịt quả chắc Kali còn có ảnh hưởng tốt đến chất lượng quả như làm tăng hàm

lượng đường, hàm lượng chất tan và vitamin C [17], [19], [56] Theo Trudel et al., ảnh

hưởng của kali đến năng suất không rõ như đạm, nhưng kali làm tăng kích thước quả

do vậy làm tăng năng suất Khi cây cà chua thiếu kali lá mất màu xanh thẫm và trở nên sẫm màu, lá khô từ ngọn và lan rộng theo rìa lá, đốt ngắn Thiếu kali cỡ quả và chất lượng quả sẽ bị ảnh hưởng nhiều hơn số lượng quả, quả chín không đều, dễ bị cháy rám khi trời nắng và hỏng trước khi thu hoạch [118]

Theo thông tin của Cục Trồng trọt, Chu Thị Thơm và cs thì bón cân đối kali là yếu tố quan trọng hàng đầu trong dinh dưỡng của cà chua Bón cân đối đạm-kali có thể làm tăng năng suất quả cà chua từ 39-88% với hiệu suất 1 kg K2O tạo ra 89-127 kg quả cà chua trên đất bạc màu Trên đất xám, bón cân đối đạm-kali làm tăng năng suất cà chua từ 9-11% [19], [56]

đạm-Cà chua nếu được bón phân thích hợp sẽ nâng cao sản lượng và chất lượng quả Tác giả Tạ Thu Cúc cho rằng, về nguyên tắc cần phải phối hợp một tỷ lệ và khối lượng hợp lý giữa phân hữu cơ và phân vô cơ là điều kiện quan trọng để đảm bảo năng suất và chất lượng cà chua [17] Theo khuyến cáo của Cục Trồng trọt thì lượng kali thích hợp cho cà chua từ 150-180kg K2O/ha [19]

Theo Kuo et al., đối với cà chua thuộc loại hình vô hạn nên bón với mức 180

kgN, 80 kg P205 và 180 kg K20, còn đối với cà chua thuộc loại hình hữu hạn thì lượng tương ứng là 120: 80 và 150 [95] Một nghiên cứu về mức phân bón cho cà chua trên 36 nhà trồng cà chua nổi tiếng của Nhật Bản ở vùng đồng bằng Kanto cho thấy, bình quân trên 1 ha là 370 kgN, 290 kg P205 và 350 kg K20 Mức này ở Hàn Quốc là 300kg: 216kg và 328kg (trồng ngoài đồng); 340kg-390kg: 250kg-290kg và 320kg trong điều kiện nhà có mái che [89] Theo Raymond, George ở đất nghèo dinh dưỡng thì nên bón cho 1 ha gieo trồng N,P,K nguyên chất từ 75-100 kgN, 105-

đề cập trong bảng 1.3

Bảng 1.3 Diện tích, năng suất và sản lượng cà chua của các châu năm 2006 Tên châu Diện tích

(1000 ha)

Năng suất (tấn/ha)

Sản lượng (1000 tấn)

Nguồn: FAOSTAT Database Results [82]

Theo số liệu bảng 1.3, châu á là nơi có diện tích trồng cà chua lớn nhất thế giới với 2.794 nghìn ha, mặc dù năng suất gần như thấp nhất 23,96 tấn/ha chỉ cao hơn Châu Phi nhưng vẫn đạt được một sản lượng cao nhất là 66.944 nghìn tấn Châu Đại dương có năng suất cà chua bình quân cao nhất thế giới (55,21 tấn/ha), nhưng do diện tích thấp nhất nên tổng sản lượng chỉ đạt 497 nghìn tấn Châu Mỹ là nơi có diện tích gần như thấp nhất, chỉ cao hơn châu Đại dương, nhưng do năng suất cao thứ 2 (43,38 tấn/ha) nên sản lượng đạt khá cao (22.384 nghìn tấn) đứng thứ 2 sau Châu á

Ngay từ thế kỷ 18, các nhà khoa học đ| tập trung đi sâu vào nghiên cứu về cây

cà chua, đặc biệt là trong lĩnh vực chọn tạo giống Cho đến nay thành tựu khoa học

đó đ| được thực tế sản xuất công nhận và đánh giá cao thông qua sự gia tăng về diện tích, năng suất và sản lượng của cà chua

Bảng 1.4 Tình hình sản xuất cà chua trên thế giới trong những năm gần đây

(ha)

Năng suất (tạ/ha)

Sản lượng (tấn)

Số liệu bảng 1.4 cho thấy, sau 11 năm diện tích cà chua của thế giới đ| tăng từ 3.260.170 ha lên 4.626.232 ha (tốc độ tăng bình quân là 14,1%/năm), trong khi đó năng suất cà chua tăng khá chậm từ 265,510 tạ/ha lên 272,893 tạ/ha (chỉ đạt tốc độ 10,2%/năm) Sản lượng cà chua có sự biến động song không lớn Năm 2007 tăng lên gần 20 triệu tấn so với năm 2001, đến nay đạt 126.246.632 tấn Điều đó chứng tỏ cây cà chua là cây trồng quan trọng trong nền nông nghiệp của nhiều nước trên thế giới Theo FAO, có 10 trong khoảng 168 nước nước có sản lượng cà chua lớn nhất thế giới trong những năm gần đây (bảng 1.5) [82]

Bảng 1.5 Sản lượng cà chua của 10 nước sản xuất cà chua

Nguồn: FAOSTAT Database Results [82]

Số liệu bảng 1.5 cho thấy, Trung Quốc là nước có sản lượng cà chua lớn nhất thế giới, sau đó đến Mỹ, Thổ Nhĩ Kỳ, ấn Độ và một số nước khác Sản lượng cà chua ở Trung Quốc đặc biệt tăng đáng kể từ trên 27 triệu tấn năm 2002 lên đến trên

33 triệu tấn năm 2007 Đây là một sự đóng góp lớn cho sự tăng trưởng sản lượng cà chua trên toàn thế giới Một số nước như Italia, Thổ Nhĩ Kỳ, Hy Lạp và Brazin thì tăng mạnh vào năm 2003 - 2005 nhưng đến năm 2006 lại giảm, Mêhico và Mỹ lại có xu hướng ngược lại

Về tình hình tiêu thụ cà chua trên thế giới khá biến động và tùy thuộc vào nhu cầu tiêu thụ đầu người của mỗi quốc gia Theo tài liệu của Thế Mậu, Viện nghiên cứu rau quả cho biết, người Hy Lạp tiêu thụ 187,1kg/người/năm, cao nhất thế giới, sau đó đến Thổ Nhĩ Kỳ 107kg và ý 95kg/người/năm [33], [68]

Châu Âu luôn là khu vực xuất khẩu cà chua lớn nhất thế giới ở tất cả các dạng sản phẩm, năm 1999 xuất khẩu cà chua cô đặc của châu Âu chiếm 56% lượng xuất khẩu của thế giới, trong khi đó châu á là 24% Mặc dù lượng cà chua được sản xuất

ra ở châu Âu tương đối lớn, nhưng hàng năm các nước như: Anh, Đức, Hà Lan, Italia, Bỉ và Tây Ban Nha vẫn phải nhập khẩu khoảng 21 triệu tấn cà chua tươi, bằng 60% lượng nhập khẩu của toàn thế giới [46]

Đối với xuất nhập khẩu, ngày nay các nước phát triển có xu hướng tăng nhập khẩu cà chua tươi cũng như các sản phẩm chế biến của nó, đây là điều kiện tốt cho các nước đang phát triển Tuy-ni-di là nước chế biến cà chua lớn nhất châu Phi, nhưng lại là nước tiêu thụ cà chua cô đặc lớn nhất thế giới với 743 nghìn tấn trên năm từ 2004 trở lại đây Mặc dù vậy, Tuy-ni-di vẫn có khả năng xuất khẩu cà chua chế biến, từ năm 2005 đến nay Tuy-ni-di xuất khẩu sang các nước láng giềng và châu Âu từ 20-25 nghìn tấn [120]

Lượng cà chua trao đổi trên thị trường thế giới tăng lên hàng năm Năm 1999 là 36,7 triệu tấn, trong đó cà chua được dùng ở dạng quả tươi từ 5-7%, còn lại chủ yếu là các loại sản phẩm đ| qua chế biến [25] Năm 2005 tổng lượng nhập khẩu trên thế giới

là 46,8 triệu tấn và xuất khẩu 48,9 triệu tấn, trong đó giá trị nhập khẩu cà chua trên thế giới là 4.899.322,99 nghìn USD và giá trị xuất khẩu 4.982.024,16 nghìn USD [83]

1.3.2 Những kết quả nghiên cứu về giống cà chua trên thế giới

So với các loại cây trồng khác thì cà chua là cây có lịch sử phát triển tương đối muộn, song với giá trị dinh dưỡng và hiệu quả kinh tế cao cho nên ngay từ thế kỷ

18, các nhà khoa học đ| tập trung đi sâu vào nghiên cứu về chúng, đặc biệt là trong lĩnh vực chọn tạo giống Việc chọn tạo giống cà chua đ| có nhiều tiến bộ trong khoảng 200 năm trở lại đây Theo Tigchelaar, thì Livingston được ghi nhận là người

đầu tiên nghiên cứu chọn giống cà chua ở Mỹ vào năm 1870 [115] Tuy nhiên, m|i

đến nửa đầu thế kỷ 20 cà chua mới trở thành cây trồng phổ biến trên thế giới thông qua con đường tăng nhanh số lượng các giống mới Vào năm 1863, có 23 giống cà chua được giới thiệu, sau đó 2 thập kỷ, số lượng đ| tăng lên tới 200 giống [101] Cho đến nay, số lượng và chủng loại giống cà chua đ| nhanh chóng trở nên phong phú đa dạng, phần nào đáp ứng được nhu cầu của người tiêu dùng trên khắp thế giới

Để tập trung nghiên cứu chọn tạo những giống cà chua có năng suất và chất lượng cao, nhiều nhà khoa học đ| sử dụng nguồn gen di truyền của các loài hoang dại và bán hoang dại, nhằm khai thác khả năng chống chịu tốt với nhiều điều kiện ngoại cảnh bất thuận Bằng nhiều con đường khác nhau như: lai tạo, chọn lọc, gây

đột biến nhân tạo v.v., bước đầu đ| thu được những kết quả khả quan, tạo ra giống thích hợp trồng trong điều kiện nhiệt độ cao, có phổ thích ứng rộng, có khả năng trồng nhiều vụ trong năm [60]

Từ năm 1977 đến năm 1984, Ai Cập đ| tiến hành nghiên cứu về hợp phần chọn tạo giống cà chua cho năng suất cao, thuộc đề án cấp Quốc gia về phát triển cây trồng

có năng suất và chất lượng cao Kết quả cho thấy, các giống có nguồn gốc từ Mỹ như: Cal Ace, Housney, Marmande VF, Pritchard, VFN-8 và VFN-Bush đều có những đặc tính tốt như quả to, cho năng suất và chất lượng cao Một số giống khác như Castlex-

1017, Castlrock, E-6202, GS-30, Peto 86, UC-82 và UC-97 có ưu điểm là thịt quả chắc, chịu vận chuyển Các giống có quả màu vàng khi chín như: Caro Rich, Golde Bay, Jubilee và Sunray đều có hàm lượng đường cao Riêng giống VF145-B 7897

được đánh giá là giống cải tiến vừa có năng suất cao vừa có chất lượng tốt Các giống này đều thích hợp trồng trong các thời vụ [98]

ở Mỹ, công tác chọn tạo giống cà chua được tiến hành từ rất sớm (năm 1870),

từ đó đến nay đ| thu được nhiều thành tựu đáng kể Trường Đại học Califorrnia đ| chọn ra được những giống cà chua mới như: UC-105; UC-134; UC-82, chúng có năng suất cao và có nhiều đặc điểm tốt như: quả cứng và tính chống chịu nứt quả cao [36]

Từ năm 1991-2007, công ty cung ứng giống cà chua của Mỹ đ| thu thập và giới thiệu tới 600 giống cà chua chất lượng cao phù hợp cho ăn tươi và chế biến công nghiệp [117], [119] Mặc dù các giống mới được chọn tạo ra hàng năm, nhưng các giống cũ vẫn được duy trì và thường xuyên, chúng vừa được dùng trong sản xuất vừa dùng làm nguồn di truyền trong lai tạo [122]

Tại trường đại học tổng hợp Florida đ| liên tục tiến hành khảo nghiệm các giống cà chua có khả năng chống chịu với sâu bệnh hại Đến nay, kết quả đ| tuyển chọn được 10 giống chống chịu tốt với sâu bệnh hại, phù hợp với điều kiện của Florida [112]

Tại vùng Martinique ở miền tây nước Pháp, Denoyes B và Rhino B đ| tiến hành thí nghiệm 18 giống cà chua chịu nhiệt có nguồn gốc từ địa phương và nhập nội vào 2

vụ hè thu 1986 và 1987 Quá trình đậu quả của các giống này được diễn ra vào thời

điểm nhiệt độ ban ngày/ban đêm cao (32/270C) và ẩm độ 90% Kết quả cho thấy, giống Saladette có nguồn gốc từ Mỹ có năng suất nổi trội trong nhóm giống có tỷ lệ

đậu quả cao (60-100%), giống Heinz-882 mặc dù có tỷ lệ đậu quả cao, nhưng cho năng suất cá thể thấp (1,4kg), do mẫn cảm với bệnh thối cuống quả Ngược lại, một số giống thuộc nhóm có tỷ lệ đậu quả thấp (dưới 60%) như Xira, Mienxin (Pháp), Nema F11250 (Mỹ) lại cho năng suất cá thể cao tương ứng là 2,6kg; 2,5kg và 3,1 kg Điều này cho thấy, ngoài khả năng đậu quả và năng suất ra thì các chỉ tiêu về tính chống chịu sâu bệnh hại, cũng được quan tâm trong công tác chọn giống [80]

Với mục đích chọn tạo giống cà chua chất lượng cao ở Balan năm 1986, Michalik và cs đ| đánh giá chất lượng một số dòng và giống cà chua Kết quả cho thấy, giống Pulowski, Pizemyslowy và dòng PH-1703 có hàm lượng chất khô cao (5,1%), sau đó là Pizemyslowy IN (5,0%) Tỷ lệ đường/axit (7/8), tốt nhất là các giống 01355 và VF92-12 [116]

Cùng với việc nghiên cứu của các nhà khoa học, công ty giống S&G seeds của

Hà Lan đ| đưa ra một số giống lai F1 như Rambo (GC775), có đặc tính là thịt quả dày, quả chắc, có khả năng bảo quản rất lâu Các giống Elenta (F2024), GS-12, GS-

28, Lerica, Jackal, Mickey (S902) sinh trưởng khỏe, tỷ lệ đậu quả cao, chất lượng quả tốt, quả chín đỏ đều và rất chắc, thích hợp bảo quản lâu dài trong điều kiện tự nhiên [108]

Với mục đích phát triển sản xuất cà chua ở những vùng đất thấp, Indonesia đ| tập trung nghiên cứu giống cà chua chịu nhiệt và chống chịu bệnh héo xanh vi khuẩn Tại chương trình này, các nhà khoa học đ| tiến hành thí nghiệm lai giữa các giống địa phương với giống nhập nội có khả năng chịu nhiệt và chống chịu bệnh Kết quả là, Berlian và Mutiara là 2 giống vừa cho năng suất cao vừa có khả năng chống chịu với bệnh héo xanh vi khuẩn và rất thích nghi với điều kiện nhiệt độ cao [86]

Công ty liên doanh giống lai giữa ấn Độ và Mỹ cũng đưa ra thị trường nhiều giống cà chua có giá trị dinh dưỡng và kinh tế cao, trong đó có giống Rupali có khả năng chịu nhiệt, được tiếp nhận và trồng rộng r|i ở nhiều vùng của ấn Độ [116] Chương trình tạo giống ở Trường Đại học Nông nghiệp Philippin đ| tiến hành nghiên cứu trong nhiều năm, đặc biệt đ| tập trung vào phát triển những giống cà chua có khả năng chống chịu sâu, bệnh và khả năng đậu quả tốt Kết quả đ| tạo ra giống Mariket, Marigaya và Marilay, vừa có khả năng chống bệnh héo xanh vi khuẩn, vừa có tỷ lệ đậu quả cao [109]

Tại trường Đại học Kasetsart - Thái Lan, Chu jinping đ| đánh giá 15 giống cà chua chế biến, kết quả thu được 2 giống (PT4225 và PT3027) cho năng suất cao (53 tấn/ha), chất lượng tốt, có khả năng chống nứt quả và chống bệnh virus [77]

Nhiều nghiên cứu thử nghiệm giống cà chua đ| được tiến hành ở trường Đại học Kasetsart, thuộc phân viện Kamphaengsean, Thái Lan Trong đó nhiều mẫu giống

được đánh giá là có nhiều đặc điểm tốt như: cà chua Anh Đào: CHT-104; CHT-92 và CHT165 vừa có năng suất cao, chống chịu bệnh tốt vừa có mầu sắc quả đẹp, hương vị ngon và quả chắc [121] Cà chua chế biến: PT-4225; PT-3027; PT-4165; PT-4446; PT-4187; PT-4121 vừa cho năng suất cao, vừa có chất lượng tốt, hàm lượng chất khô cao, màu sắc quả đỏ đều, quả chắc, chống chịu bệnh đặc biệt là chống nứt quả tốt [77] Giống FMTT-3 cho năng suất cao (66,76 tấn/ha), chất lượng quả tốt, hàm lượng chất hoà tan cao (5,380 Brix), quả chắc, tỷ lệ quả nứt thấp (5,79%) [93] Ngoài ra, giống cà chua Anh Đào CHT-276 và CHT-268 cũng có năng suất cao (52,30 tấn/ha), hàm lượng chất khô hoà tan cao (6,6 - 6,70 Brix), hàm lượng đường cao, hương vị thơm và rất ngọt, thích hơp cho ăn tươi [110] [123]

Viện nghiên cứu và Phát triển Nông nghiệp Malaisia (MARDI) đ| hợp tác với Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Rau thế giới (AVRDC) và Trung tâm Nông nghiệp Nhiệt đới (TARC) ở Nhật Bản để xúc tiến chương trình cải tiến giống cà chua có triển vọng Kết quả đ| đưa ra 6 dòng được đánh giá chịu nhiệt và chống chịu bệnh héo xanh

vi khuẩn tốt là MT1, MT2, MT3, MT5, MT6, MT10 [96]

Trong những thập kỷ gần đây, nhờ sự tiến bộ về công nghệ gen, nhiều Công ty công nghệ sinh học đ| phát triển giống cà chua có khả năng bảo quản lâu dài, mang

cấu trúc gen làm chậm quá trình mềm hoặc chín của quả Như: sử dụng gen Flavr Savr làm giảm sự hình thành chất Polygalactaronaza (là một enzym chủ yếu phân giải chất Pectin và làm mềm quả trong quá trình chín), nhưng màu sắc quả vẫn phát triển bình thường Những gen cấu trúc khác cũng đ| tạo ra để làm giảm lượng Etylen trong quả Bằng kĩ thuật gen, các nhà nghiên cứu đ| xác định và tách được một số gen có vai trò trong quá trình sinh tổng hợp Etylen - một chất có liên quan

đến sự chín của quả Điều này có thể cho phép thu hoạch quả muộn hơn, khi đó sẽ

được những hương vị cũng như phẩm chất quả tốt hơn [85]

Ngoài những thành tựu về gen, việc ứng dụng hiệu quả ưu thế lai (UTL) vào cà chua cũng được phát triển mạnh ở thế kỷ 20 Hiện nay UTL được sử dụng rộng r|i trong sản xuất vì con lai có những ưu điểm vượt trội hơn hẳn so với bố mẹ như: chỉ

số chín sớm, chất lượng tốt, năng suất cao, độ đồng đều quả cao, có khả năng chống chịu bệnh hại và điều kiện bất lợi của môi trường

Hiện nay, xu hướng chọn tạo giống cà chua trên thế giới là tạo ra giống có khả năng chống chịu được nhiều bệnh hại (miễn dịch ngang), thích hợp cho chế biến và cho thu hoạch bằng máy Những giống này có hàm lượng β-caroten cao, phù hợp trồng trong nhà kính, nhà lưới Gần đây việc chọn giống kết hợp với các điều kiện bất thuận qua việc sử dụng nguồn gen của các loài dại và bán hoang dại cũng là một phương pháp được nhiều nhà chọn tạo giống sử dụng Phương pháp này cũng cho ra

đời nhiều giống có khả năng chịu nhiệt, chịu hạn, chịu mặn và chịu giá rét

1.4 Tình hình sản xuất và nghiên cứu cà chua ở Việt Nam

1.4.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ cà chua ở Việt Nam

So với thế giới, lịch sử phát triển cà chua ở Việt Nam còn rất non trẻ, khoảng hơn 100 năm, nhưng đến nay đ| được trồng khá rộng r|i trong cả nước, đặc biệt là các tỉnh đồng bằng Trung du Bắc Bộ, Đà Lạt - Lâm Đồng Cây cà chua đang dần

được quan tâm phát triển, điều đó được thể hiện qua sự gia tăng về diện tích, năng suất và sản lượng (bảng 1.6)

Giai đoạn từ 1996 - 2000

Mặc dù cả diện tích, năng suất và sản lượng cà chua ở giai đoạn này đều đạt rất thấp, nhưng có chiều hướng tăng lên theo thời gian Năm 1996, diện tích trồng cà chua

của cả nước là 7.509 ha, đến năm 2000 đ| tăng gần gấp đôi (13.729 ha) Trong giai đoạn này, mặc dù năng suất không ổn định, song do diện tích tăng nhanh, nên sản lượng cà chua vẫn tăng đều qua các năm, năm 2000 sản lượng tăng 75,6% so với năm 1996

Bảng 1.6 Diện tích, năng suất và sản lượng cà chua của Việt Nam

những năm gần đây Năm Diện tích

(ha)

Năng suất (tạ/ha)

Sản lượng (tấn)

Nguồn: Vụ Nông Nghiệp (Tổng cục Thống kê) [73], [ 74]

Giai đoạn từ 2001 đến nay

Từ năm 2001 trở lại đây diện tích, năng suất và sản lượng cà chua đều tăng hơn

so với các năm trước đó Năm 2001 diện tích tăng lên 4000 ha so với năm 2000 Sở

dĩ có được sự tăng trưởng này là do định hướng chiến lược phát triển nông nghiệp của nước ta có sự thay đổi, trong đó có chủ trương của Chính phủ về việc phát triển mạnh các loại rau, đặc biệt các loại rau có khả năng cho chế biến trong đó cà chua

được quan tâm hàng đầu Vì vậy nhiều vùng cà chua nguyên liệu cho nhà máy chế biến được coi trọng ở nhiều địa phương đ| làm cho diện tích cà chua tăng đáng kể Diện tích trồng cà chua năm 2004 tuy có giảm nhẹ so với năm 2003 nhưng do năng suất đạt được cao hơn năm 2003 nên sản lượng vẫn đạt khá cao (357.210 tấn) Năm

2006 diện tích trồng cà chua cả nước là 24.160 ha, tăng hơn 10.000 ha so với năm

2000 Tuy cà chua có thể trồng được ở tất cả các tỉnh phía Bắc, nhưng hiện nay mới chỉ tập trung phần lớn tại các tỉnh đồng bằng sông Hồng như Hải Dương, Hưng Yên, Bắc Ninh, Hà Tây, Nam Định… (chiếm trên 60% diện tích cả nước) Tại phía nam

cà chua được trồng nhiều ở các tỉnh như Lâm Đồng, An Giang, Thành phố Hồ Chí

Minh, Bình thuận với khoảng 400 ha trên mỗi tỉnh [36] Một số vùng chuyên canh

cà chua cũng đ| được hình thành như Đà Lạt, Hà Nội, Hải Phòng, Hà Tây, Hưng Yên Hiện nay cà chua được xác định là có khả năng phát triển để cung cấp sản phẩm cho chế biến và xuất khẩu [49], nên trong tương lai diện tích trồng cà chua sẽ

có xu hướng tiếp tục tăng lên

Năng suất cà chua nước ta tuy có tăng lên trong thời gian gần đây (197,8 tạ/ha năm 2005) nhưng vẫn rất thấp, mới chỉ bằng 72% so với năng suất trung bình toàn thế giới Vì vậy, mặc dù sản lượng cà chua ở giai đoạn này đạt cao nhất so với trước, nhưng vẫn thấp (472.569,60 tấn năm 2006), chưa đáp ứng với nhu cầu nội tiêu và xuất khẩu Tình hình chế biến cà chua ở Việt Nam đang được phát triển, sản phẩm cà chua chế biến đ| trở thành mặt hàng tiêu thụ phong phú trên thế giới và trong nước, những sản phẩm đang được dùng phổ biến hiện nay như: cà chua cô đặc, nước cà chua, sốt cà chua, cà chua nguyên quả đóng hộp, cà chua muối, dầm dấm, xa lát, mứt cà chua v.v

Dưới thời bao cấp, nước ta có một hệ thống các nông trường, trạm trại, nhà máy sản xuất và chế biến rau quả phát triển từ Bắc vào Nam Khi đó sản phẩm chế biến của Việt Nam không những đáp ứng đủ nhu cầu nội tiêu mà còn xuất khẩu sang nhiều nước Tuy nhiên, thời kỳ đó chủ yếu là cà chua đóng hộp nguyên quả, những năm gần đây do chủ trương của Chính phủ nhằm đẩy mạnh các mặt hàng rau quả chế biến trong đó có cà chua nên nhiều nhà máy chế biến cà chua đ| được xây dựng [36] Mặc dù vậy, song về công nghệ chế biến cà chua ở nước ta hiện nay chưa phát triển, có 18 nhà máy chế biến rau quả, ở miền Bắc có 7 nhà máy, miền Trung có 1

và miền Nam có 10 nhà máy Năm 1999, một xí nghiệp chế biến nông sản trong đó

có dây truyền sản xuất tương cà chua đ| được xây dựng tại Sóc Sơn Hà Nội, đây là mô hình điểm làm mẫu cho việc xây dựng các xí nghiệp chế biến có qui mô nhỏ ở các Hợp tác x| [69] Năm 2000, nhà máy chế biến cà chua cô đặc đ| được xây dựng tại Hải Phòng, công suất 10 tấn nguyên liệu/giờ, cho 3.800-4.000 tấn sản phẩm/năm Lượng cà chua nguyên liệu cần cho nhà máy từ 30.000-36.000 tấn/năm [64] Để đáp ứng nhu cầu này, nhà máy cần vùng nguyên liệu 1.200 ha sản xuất cà chua chế biến, tuy nhiên nguồn nguyên liệu mới chỉ đáp ứng được 10% so với kế hoạch [36]

Về tình hình tiêu thụ cà chua ở Việt Nam, theo tác giả Trần Khắc Thi cho biết, các loại rau xuất khẩu chính của Việt Nam hiện nay là: dưa chuột, cà chua, cà rốt, hành, ngô rau, đậu rau , trong đó dưa chuột và cà chua có nhiều triển vọng và chúng có thị trường xuất khẩu tương đối ổn định Thời kỳ 1990 trở về trước Việt Nam chủ yếu xuất khẩu rau quả vào thị trường Liên Xô và các nước XHCN Đông

Âu thuộc khối SEV Nói chung thời kỳ này có nhiều thuận lợi, các doanh nghiệp chủ yếu tập chung lo sản xuất, thu gom, không phải lo tìm kiếm thị trường xuất khẩu, hơn nữa chất lượng sản phẩm cũng chỉ yêu cầu ở mức tương đối, không yêu cầu khắt khe như hiện nay Xuất khẩu năm 1986 đạt tới trên 18.000 tấn rau tươi và trên 3.000 tấn rau chế biến các loại Năm 1990, khi Liên Xô và các nước XHCN

Đông Âu sụp đổ, khối lượng xuất khẩu rau quả giảm xuống chỉ còn khoảng 3.000 tấn/năm, làm cho kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam giảm mạnh Năm

1990 xuất khẩu rau chỉ đạt khoảng 500 tấn/năm [46]

Năm 1990 do thị trường xuất khẩu chủ yếu của Việt Nam bị đảo lộn về chính trị và kinh tế nên xuất khẩu rau quả của nước ta bị giảm mạnh Năm 1991 kim ngạch xuất khẩu đạt 33,2 triệu R/USD, năm 1992 là 32,3 triệu R/USD, năm 1993 là 23,6 triệu R/USD và năm 1994 xuống còn 20,8 triệu R/USD Trong 4 năm khủng hoảng thị trường, các doanh nghiệp xuất khẩu đ| dần thích nghi với cơ chế thị trường, đ| tiến hành tổ chức lại sản xuất theo yêu cầu mới, cạnh tranh tìm kiếm thị trường, khách hàng mới, đến năm1995 xuất khẩu đạt kim ngạch 56,1 triệu R/USD Năm 1998 do khủng hoảng về kinh tế nên xuất khẩu giảm so với năm 1997: chỉ đạt 53,68 triệu R/USD, năm 1999 đạt gấp đôi năm 1998 Năm 2000 kim ngạch đạt 205 triệu USD tăng 91% so với năm 1999

Cùng với chính sách mở cửa, hoà nhập vào thương mại quốc tế, xuất khẩu của Việt Nam nói chung và ngành rau quả nói riêng đ| có những chuyển biến mới, giai

đoạn 1995 đến 2001 xuất khẩu rau quả của Việt Nam đ| vươn tới trên 40 quốc gia

và l|nh thổ, đạt kim ngạch xuất khẩu 329,972 triệu USD vào năm 2001 Riêng cà chua đóng hộp và cà chua tươi xuất khẩu sang Nga, Đài Loan và Singapore là 26 tấn, đạt giá trị 48 nghìn USD [61] Đến nay, tuy số thị trường xuất khẩu không giảm nhưng kim ngạch xuất khẩu có xu hướng giảm mạnh Một trong những nguyên nhân

là việc xuất khẩu vào thị trường Trung Quốc (thị trường rau hoa quả lớn nhất của Việt Nam) bị giảm mạnh, khi Trung Quốc ra nhập WTO Tuy nhiên, xuất khẩu cà chua của nước ta vẫn đạt khá cao, năm 2005, giá trị kim ngạch xuất khẩu đạt 10 triệu USD [74], dự kiến và kế hoạch đến năm 2015 đạt 50-100 triệu USD [9]

Muốn đạt được mục tiêu này ngoài việc tiếp thị và xúc tiến thương mại chúng

ta còn phải làm tốt công tác khoa học công nghệ, tạo ra các sản phẩm có sức cạnh tranh cao, trong đó khâu chọn tạo giống cà chua có thể coi là một trong những yếu

tố quan trọng hàng đầu làm ảnh hưởng tới kim ngạch xuất khẩu của nước ta Đối với các khách hàng, điều họ quan tâm trước khi quyết định mua hàng là thuộc loại giống nào, chất lượng, hương vị của sản phẩm đó ra sao có phù hợp với thói quen tiêu dùng hay không Muốn vậy phải có giống tốt, có giống tốt sẽ tạo ra cho cây có khả năng chống chịu tốt đối với điều kiện ngoại cảnh cũng như sâu bệnh hại, giúp làm giảm chi phí sản xuất, sẽ cho năng suất, chất lượng bảo đảm vệ sinh thực phẩm theo hướng sản xuất an toàn [50]

1.4.2 Tình hình nghiên cứu cà chua ở Việt Nam

Để phục vụ công tác chọn tạo giống đáp ứng những đòi hỏi của sản xuất, việc thu thập và bảo quản nguồn gen cà chua ở Việt Nam đ| được Nhà nước và các nhà khoa học quan tâm, thực hiện

1.4.2.1 Nghiên cứu về giống

Nhờ công tác thu thập nguồn gen mà trong giai đoạn 1983 đến 1993, Trung tâm giống cây trồng Việt-Xô đ| tiến hành nghiên cứu trên tập đoàn 106 mẫu giống

cà chua nhập nội trong vụ đông xuân 1983, 60 mẫu giống ở vụ đông xuân

1988-1989 và 200 mẫu giống ở vụ đông xuân 1988-1989 Kết quả đ| chọn được một số mẫu giống có ưu điểm chín sớm, năng suất cao, phẩm chất tốt, chống chịu sâu bệnh tốt như giống Raketa, Salut, Bogdanovskii [31]

Theo tác giả Nguyễn Văn Bộ, hiện nay nước ta có 52 đơn vị tham gia bảo tồn nguồn gen nông nghiệp Từ năm 1992 đến nay, Ngân hàng gen cây trồng Quốc gia

đ| thu thập, nhập nội và đang lưu giữ 13.500 giống của hơn 100 loài cây trồng, trong đó có cây cà chua [10] Về thu thập nguồn gen cà chua có khả năng chống

chịu, Ngân hàng gen đ| thu thập và đánh giá được các giống cà chua chống chịu bệnh virus, vi khuẩn héo xanh và tập đoàn cà chua chịu nhiệt

Từ năm 2000 đến nay, Viện nghiên cứu rau quả đ| thu thập và đưa vào duy trì,

đánh giá nguồn quỹ gen các giống rau với trên 2000 mẫu giống, trong đó cà chua là một trong 5 cây chủ lực [71] Tác giả Trần Văn Lài và cộng sự cho biết, trong giai

đoạn từ 2000 - 2002 Viện nghiên cứu Rau Quả đ| thu thập, bảo quản và đưa vào sử dụng một tập đoàn gồm 180 mẫu giống cà chua thu thập trong nước và nhập từ AVRDC Trong đó nhiều dòng giống thể hiện tính kháng cao đối với vi khuẩn

Ralstonia solanacearum và có khả năng sinh trưởng phát triển tốt trong điều kiện trái vụ ở nước ta [30] Tác giả Ngô Thị Hạnh và cộng sự cho biết, từ bộ gồm 12 giống cà chua với đặc tính chống chịu bệnh héo xanh vi khuẩn nhập từ AVRDC

được Viện nghiên cứu Rau Quả đánh giá so sánh và chọn lọc cá thể nhiều lần đ| xác

định được giống CLN1462A có triển vọng nhất về năng suất và khả năng chống chịu một số đối tượng sâu bệnh hại chính, đặc biệt là bệnh héo xanh vi khuẩn [24]

ở nước ta, những năm gần đây quá trình nghiên cứu và chọn tạo giống cà chua

đ| đạt được những thành tựu đáng kể, các nhà khoa học đ| chọn tạo ra nhiều giống thích ứng được với điều kiện tự nhiên ở nước ta, chúng có khả năng cho năng suất cao và phẩm chất tốt Đặc biệt, các nhà khoa học đ| tập trung nghiên cứu chọn tạo

ra những giống thích hợp trồng trong điều kiện trái vụ như xuân hè và hè thu, nhằm rải vụ và tạo ra sản phẩm lớn để cung cấp cho nhân dân trong thời kỳ khan hiếm

Giai đoạn từ 1968 - 1985

Các nhà khoa học tập trung chủ yếu vào việc nhập nội, khảo nghiệm và tuyển chọn giống, giống cà chua Ba Lan cũng đ| được biết đến ngay từ giai đoạn đầu Các giống HP-1, HP-2, HP-3, HP-5 được đưa ra do trại giống rau Hồng Phong, Hải Phòng chọn lọc cá thể liên tục từ tập đoàn cà chua nhập nội Nhật Bản Trong đó, đặc biệt là giống HP-5 có chiều cao cây cao trung bình 90cm, sinh trưởng bán hữu hạn Quả tròn, năng suất trung bình đạt 35-40 tấn/ha, chất lượng quả tốt, cùi dày, chắc thịt, chịu vận chuyển, khả năng chống chịu điều kiện bất thuận tốt, thời gian sinh trưởng 120-135 ngày, có thể gieo trồng trong vụ đông xuân và vụ xuân hè