Do vậy, tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học chính là bước đi thiết thực để đến với chiều sâu của các tác phẩm.. Quan niệm nghệ thuật về con người là khái niệm cơ bản
Trang 1QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON
NGƯỜI QUA TẬP TRUYỆN CHỌN LỌC
“NGẨNG ĐẦU LÊN ĐI EM”
Quan niệm nghệ thuật về con người là một phạm trù rất quan trọng, được nhắc
đi nhắc lại nhiều lần trong thi pháp học Mặc dù hiện nay, khái niệm này chưa được các nhà nghiên cứu định nghĩa một cách thống nhất và chặt chẽ, nhưng nó đã phần nào gợi mở cho chúng ta hướng đến đối tượng chủ yếu của văn học
Theo đó, “Văn học nghệ thuật là một sự ý thức về đời sống, nên nó mang tính chất quan niệm rất cụ thể” và “Hình tượng nghệ thuật một khi đã hình thành là mang tính chất quan niệm, ngay cả vô thức cũng là quan niệm về cái vô thức Nhà văn không thể miêu tả đối tượng mà không có quan niệm về đối tượng”
Có thể khẳng định, quan niệm chính là một phương tiện thiết yếu của sáng tạo nghệ thuật Do vậy, tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học chính
là bước đi thiết thực để đến với chiều sâu của các tác phẩm
“Văn học và cuộc sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người” Nhận xét trên của nhà văn Nguyễn Minh Châu nói lên được sứ mệnh cao cả
của văn chương là phản ánh một cách sinh động và trung thực về con người Ngay từ
những năm kháng chiến chống Mĩ, Nguyễn Minh Châu đã ghi vào nhật kí: “ Hôm
nay chúng ta chiến đấu vì quyền sống của cả dân tộc, nhưng sẽ đến một ngày chúng
ta phải chiến đấu cho quyền sống của từng con người… Chính cuộc đấu tranh ấy mới là lâu dài” Dự cảm sáng suốt của ông đã được minh chứng khi văn học có một
sự chuyển mình mạnh mẽ từ quỹ đạo chiến tranh sang quỹ đạo hòa bình sau năm
1975 Các nhà văn dành tất cả tâm lực của mình cho một cuộc đổi mới toàn diện văn chương Đổi mới quan niệm về nhà văn, đổi mới cách viết, đổi mới đề tài… và đặc biệt nhất là đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người với nội dung dân chủ và nhân bản sâu sắc
Macxim Gorki đã từng khẳng định: “Văn học là nhân học” Đó là nghệ thuật
miêu tả, biểu hiện con người Do vậy, con người chính là đối tượng chủ yếu của văn
Trang 2học Dù miêu tả thần linh, ma quỉ, đồ vật, hoặc đơn giản là miêu tả các nhân vật, văn học đều nhằm mục đích miêu tả và thể hiện vào con người
Thực tế cho thấy, không có một tác phẩm, một tác giả hay một nền văn học nào lại chỉ đơn thuần nói về thiên nhiên mà không liên quan đến con người Nói cách khác, mục đích miêu tả của nhà văn là nhằm hướng đến thể hiện con người Quan niệm nghệ thuật về con người là khái niệm cơ bản nhằm thể hiện khả năng khám phá, sáng tạo trong lĩnh vực miêu tả, thể hiện con người của nhà văn Có thể nói, nó giống như là một chiếc chìa khóa vàng góp phần gợi mở cho chúng ta tất cả những gì
bí ẩn trong sáng tạo nghệ thuật của mỗi người nghệ sĩ nói chung và từng thời đại nói riêng Tuy nhiên, cho đến nay, mặc dù được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu, song khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người vẫn còn nhiều cách định nghĩa và diễn đạt khác nhau
Cụ thể như sau: Giáo sư Trần Đình Sử cho rằng: "Quan niệm nghệ thuật về con
người là một cách cắt nghĩa, lí giải tầm hiểu biết, tầm đánh giá, tầm trí tuệ, tầm nhìn, tầm cảm của nhà văn về con người được thể hiện trong tác phẩm của mình
Tức quan niệm nghệ thuật về con người sẽ đi vào phân tích, mổ xẻ đối tượng con người đã được hóa thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp thể hiện con người trong văn học của tác giả, từ đó, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật trong đó Vì vậy, chúng ta sẽ thấy được giá trị của hình tượng nghệ thuật trong các tác phẩm
Giáo sư Huỳnh Như Phương cũng góp tiếng nói của mình bằng một cách nhìn
khá bao quát: “Quan niệm nghệ thuật về con người thể hiện tầm nhìn của nhà văn và
chiều sâu triết lí của tác phẩm” Cũng với vấn đề về quan niệm nghệ thuật về con
người, Từ điển Thuật ngữ văn học định nghĩa như sau: “Quan niệm nghệ thuật về
con người là hình thức bên trong, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức tác phẩm.
Nó gắn với các phạm trù khác như phương pháp sáng tác, phong cách của nhà văn, làm thành thước đo của hình thức văn học và cơ sở của tư duy nghệ thuật.”
Nhìn chung, tuy khác nhau về cách diễn đạt nhưng những khái niệm trên đều nói lên được cái cốt lõi của vấn đề quan niệm nghệ thuật về con người Chúng ta có thể
hiểu quan niệm nghệ thuật về con người một cách khái quát như sau: Quan niệm
nghệ thuật về con người được hiểu là cách nhìn, cách cảm, cách nghĩ, cách cắt nghĩa
lí giải về con người của nhà văn Đó là quan niệm mà nhà văn thể hiện trong từng tác phẩm Quan niệm ấy bao giờ cũng gắn liền với cách cảm thụ và biểu hiện chủ quan sáng tạo của chủ thể, ngay cả khi miêu tả con người giống hay không giống so với đối tượng.
Trang 3Quan niệm nghệ thuật về con người là cách cắt nghĩa “có tính phổ quát, tột
cùng mang ý vị triết học, nó thể hiện cái giới hạn tối đa trong việc miêu tả con người” Nhưng mọi cách nhìn, cách cảm, cách nghĩ, cách lí giải về con người của
nhà văn đều là sản phẩm của lịch sử, xã hội và văn hóa thời đại nhà văn sáng tác Không chỉ vậy quan niệm nghệ thuật về con người còn mang dấu ấn sáng tạo của cá tính nghệ sĩ, gắn liền với cái nhìn nghệ sĩ Bởi vậy, quan niệm nghệ thuật về con người của văn học trung đại sẽ khác văn học hiện đại, quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn Nguyễn Khải không giống nhà văn Nguyên Ngọc
Quan niệm nghệ thuật về con người tạo thành nhân tố vận động của nghệ thuật
Và khi nhà văn miêu tả những con người là kết quả của sự vận động ấy thì sẽ làm văn học đổi mới Quan niệm nghệ thuật về con người luôn hướng vào con người trong mọi chiều sâu của nó, cho nên đây là tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá giá trị nhân văn của tác phẩm văn học nói riêng và thành tựu của người nghệ sĩ nói chung
Chính vì vậy trong tập truyện ngắn " Ngẩng đầu lên đi em" ,tác phẩm được
chính các tác giả trong nghề giáo viết ra từ những trăn trở, đau đớn chuyện nghề Chuyện nghề nghiệp của nhà giáo không bó hẹp ở bài soạn, bài giảng, mà còn ở đời sống hiện thực phong phú và sinh động, ở cả những góc khuất trong tâm hồn Mới hay nghề thầy, vượt trên chuyện chuyên môn, kiến thức là một tấm lòng nồng hậu, một trái tim nhân ái, luôn thấu hiểu, biết thông cảm, sẻ chia
Cuốn truyện chọn lọc viết về Nhà giáo Việt Nam “Ngẩng đầu đi em” do Hội Nhà
văn Việt Nam phối hợp với Nhà xuất bản Giáo dục ra mắt độc giả vào năm 2008 Với bìa sách màu nâu đơn giản gợi nhớ đến sự thầm lặng lớn lao của những người làm
nghề giáo kết hợp cùng nội dung xúc động, “Ngẩng đầu lên đi em” đã mang đến cảm
xúc bất ngờ từ thực tế giáo dục đạo đức con người Cuốn truyện gồm 25 tác phẩm truyện ngắn của 25 tác giả xuất sắc nhất trong cuộc thi viết về Nhà giáo Việt Nam
Tại sao cuốn truyện ý nghĩa này lại tên là “Ngẩng đầu lên đi em”?
Rất dễ hiểu, truyện ngắn mở đầu của Đỗ Tiến Thụy mang cái tên đó Đỗ Tiến Thụy cao, nhưng không lớn, mà lêu đêu bởi dáng anh gầy, mảnh khảnh Anh sinh ngày 12 tháng 10 năm 1970, quê ở Tốt Động- Chương Mỹ- Hà Nội Nhập ngũ năm 1988, công tác tại Sư đoàn 10, Binh đoàn Tây Nguyên, hiện đang là biên tập viên văn xuôi của Tạp chí nghệ thuật Quân đội Anh tốt nghiệp Khoa sáng tác- Lí luận phê bình văn học- Đại học Văn hóa Hà Nội (2002-2006) , đạt nhiều giải thưởng trong các cuộc thi
Trang 4văn học nghệ thuật Anh làm nhà văn đã lâu, nhưng không nổi đình nổi đám, bởi Thụy không đua đòi theo "văn chương thời thượng" Anh thích viết những cái cũ kỹ bằng tâm hồn của một con người dễ xúc động Nó khiến chúng ta nhận biết những sắc màu kỳ diệu của yêu thương Tình yêu thương đã làm nên kỳ tích với một căn bệnh từ chất độc màu da cam của Nga Cô bé dị tật khớp cổ bị gọi là Ngoẹo giờ đã trở thành người phụ nữ trẻ tên Nga Nga luôn ngẩng cao đầu kiêu hãnh nhờ cô giáo Nhâm - người đã đón em về kèm dạy và yêu thương, chăm sóc em như đứa con ruột thịt của mình Rồi Nga đã trải qua thời gian vô cùng hạnh phúc trong tình yêu đôi lứa Trước ngày cưới, Nga đã gạt hết mọi trăn trở để thú nhận dị tật bẩm sinh của mình cho người yêu Anh ta đã từ bỏ cô, có lẽ vì lo sợ dị tật di truyền sang đời con Trước nỗi đau đớn khôn nguôi, Nga lại về, lại chia sẻ với cô giáo Nhâm Nga muốn dựa vào bờ vai cô giáo mình mà khóc Thế nhưng lần này cô giáo lại nói, vẫn là cái
câu quen thuộc đó: “Ngẩng đầu lên đi em” Lời nhắc của cô giáo Nhâm không còn
để chữa một dị tật riêng thuở nào của Nga mà chữa sự mặc cảm, thiếu tự tin, vốn luôn
ở góc nào đó trong chúng ta Vì thế, “Ngẩng đầu lên đi em” vừa là lời động viên, là
lời thôi thúc và là một mệnh lệnh để các học sinh luôn mạnh mẽ, biết đứng dậy sau những nỗi đau Câu chuyện xúc động ấy là một dải lụa nhẹ nhàng đưa người đọc đến
các truyện ngắn tiếp theo như “Mackeno”, “Cô giáo chữ O”, “Tình thầy trò”, “Vòng
tay yêu thương”,… Tất cả đều hướng đến những vấn đề trong giáo dục: Yêu thương,
lòng tâm huyết của thầy dành cho trò và cả phê phán những thực tế buồn cũng có Dù nhân vật người thầy được xây dựng chính diện hay phản diện thì câu chuyện vẫn là tấm gương để con người ta soi lại mình Đó là món quà đẹp nhất để dành tặng mọi người trong ngành giáo dục, khiến tất cả cùng chung tay, phấn đấu hướng đến một tương lai đẹp hơn
Tác phẩm “Ngẩng đầu lên đi em” là cuốn sách gây bất ngờ liên tục cho người
đọc Đó là những câu chuyện về nhà giáo thấm thía, "chưng cất" từ thực tế nhằm giáo dục đạo đức, cảm hóa học sinh… Không ít câu chuyện trong số đó được chính nhà
giáo viết ra từ những đam mê, trăn trở, thậm chí là nỗi đớn đau chuyện nghề “Ngẩng
đầu lên đi em” (Đỗ Tiến Thụy) mang sắc màu kỳ diệu của yêu thương Tình yêu
thương đã làm nên kỳ tích mà y học ngỡ đành lui bước Cô học trò dị tật khớp cổ bị gọi là Nghẹo đã trở thành thiếu nữ tên Nga xinh đẹp với chiếc cổ cao kiêu hãnh nhờ
cô giáo Nhâm - người đã đón em về kèm dạy và yêu thương em
Cô giáo dùng tay giữ chiếc đầu “bấy bớt” ngỡ không thể nào trụ được trên cổ mà
cứ đổ oặt xuống vai Cô giữ rất lâu rồi khẽ buông tay một lát, cái cổ theo phản xạ cưỡng lại, bớt "bấy" dần Cứ thế, cô tập cho Nga Mỗi sáng cô cài lên tóc Nga một bông hoa hồng thắm Bốn năm liền bao nhiêu bông hồng khích lệ Nga không “đổ cổ.” Vì nếu không, sẽ làm rơi nát bông hoa đẹp-hoa mang tình cảm và hy vọng của
cô giáo Trước đó, bố em vì quá thương con nhưng nôn nóng nên đã để gai vào vai
Trang 5Khi chiếc cổ không thể giữ được đã oặt xuống, mặt em đầy máu Nga đã chữa được
dị tật nhờ câu khích lệ chan chứa yêu thương mỗi phút, mỗi giờ, mỗi ngày của cô
Nhâm: “Ngẩng đầu lên đi em.”
Sau này, Nga gặp người yêu Trước ngày cưới cô đã viết về câu chuyện dị tật bẩm sinh của mình cho người yêu Nhưng người yêu đã từ bỏ cô, có lẽ vì lo sợ dị tật
di truyền sang đời con Trước mất mát, Nga lại về với cô giáo Nhâm trong khắc khoải
đợi chờ Và lần này cô giáo lại nói: “Ngẩng đầu lên đi em.” Lời nhắc của cô giáo
Nhâm không còn để chữa một dị tật riêng thuở nào của Nga mà chữa sự mặc cảm, thiếu tự tin, vốn luôn ở góc nào đó trong chúng ta Vì thế “Ngẩng đầu lên đi em” vừa
là lời động viên, là lời thôi thúc và là một mệnh lệnh để các trò bước vào đời với một
tư thế, một thái độ sống thẳng thắn, tự chủ hơn
Truyện “Tiết dạy cuối cùng” (của Nguyễn Anh) lại đem đến những nỗi xúc động khác… Một thầy giáo đau đáu vì nghề, hết lòng say chuyên môn Lo bàn giờ thao giảng mà bẵng quên bữa ăn gia đình, đi nhận giải thưởng giáo viên dạy giỏi về gặp cướp Cướp không chỉ “buông tha”mà còn “biếu” thêm tiền vì nhận ra ông giáo nổi tiếng trong vùng Thầy giáo đã bị ung thư, sau lần mổ, thầy chỉ còn da bọc xương nhưng thầy thèm dạy, “thầy nhớ học trò, thầy nhớ bục giảng đến cồn cào Cho đến
một lần, thầy cố chống gậy lê bước đến lớp”, thầy năn nỉ đồng nghiệp trẻ: “Nhớ lớp
quá, cho anh dạy một tiết.” Học sinh long lanh nước mắt nhìn thầy, rồi chúng gục
xuống bàn òa lên nức nở Nước mắt thầy cũng trào ra Đó là tiết dạy cuối cùng trong đời của một nhà giáo yêu nghề
Đối lập với các thầy cô như ân nhân là thầy Tú trong truyện (Nguyễn Văn Thởn) thầy là một nguyên nhân dẫn đến việc bỏ học của trò Tùng Thầy Tú mở quán càphê-Văn và bị trò này cùng bạn xấu đến quậy phá “trả thù.” Vì thầy đã từng có lúc thiếu công bằng bênh cháu mình mà xử phạt oan cho Tùng khiến Tùng chán nản, xa rời sách vở
Khi cần bênh vực, sửa sai thì thầy đã buông ra câu “Makeno” bỏ mặc học sinh
ấm ức Sau này, thầy ân hận lắm, thầy thôi nghề dạy học và cũng hiểu việc Tùng đến gây sự ở quán mình là có căn nguyên… Khi Tùng nên người hơn được người khuyên
đã đến xin lỗi thầy, thầy bảo: “Thầy biết vừa qua em có nhiều thay đổi Thầy mừng cho em…Thầy hiểu ra rằng làm nghề gì cũng có thể mắc lỗi Nhưng cái lỗi ở nghề khác, cùng lắm là mất tiền, mất của, còn cái lỗi trong nghề dạy học, thì có thể làm hỏng, thậm chí làm mất con người” Câu chuyện mang màu sắc ăn năn từ phía người thầy cũng là một nét đẹp của nhân cách nhà giáo
Trang 6Truyên ngắn “Phục sinh” (Nguyễn Duy Tiến) là chuyện buồn nhưng có hậu về
cô giáo Thủy rất yêu nghề mà bị biến đổi theo cơ chế thị trường, “nằm trong guồng máy của lò luyện thi”, chạy theo dạy thêm gây ra những ấm ức trong học sinh Tuệ, một học trò nhỏ vì không đi học thêm nhưng làm bài giống bạn có đi học thêm
cô Thủy đã bị cô cho điểm 0, từ đó Tuệ chán nảm, bỏ học Sau này, biết cô giáo ốm nặng “gần đất xa trời” lại nhờ người cha nhân hậu khuyên mà Tuệ hiểu tình thầy trò
vô lượng, em đã đến bên cô Thủy với phương thuốc bí truyền từ Tây Nguyên
Đều đặn Tuệ pha nước cốt giá đỗ mỗi sớm và cô giáo như được phục sinh Vì ai cũng tưởng cô bị ung thư vòm họng và sẽ chết Nhờ vậy, cô Thủy trở về với bục giảng và không còn mê mải theo dạy thêm để kiếm tiền…Cô biết “Đức Chúa Giê-su chỉ phục sinh một lần, cô cũng được phục sinh một lần rồi…”
Người ta thường coi sách về nhà trường là nặng tính giáo huấn nhưng "Ngẩng
đầu lên đi em" đã thuyết phục đặc biệt Hai nhăm câu chuyện, 25 nỗi lòng, 25 dư âm
khó quên Trong tình hình hiện nay, những câu chuyện về tình thầy nghĩa trò, tình bạn học đường lại càng thêm ý nghĩa Bởi vì chống bằng xây chính là cách làm tích cực nhất
Đề tài về Nhà giáo Việt Nam là nguồn cảm hứng nghệ thuật của nhiều đối tượng
xã hội Có thể nói, nhân vật người thầy đã được nhìn nhận, đánh giá ở nhiều góc độ, trong nhiều tình huống, thể hiện đa chiều cung bậc tình cảm của con người Phê phán cái xấu, cái ác, nâng niu, vun trồng cái tốt đẹp, cái cao thượng - đó là điều các tác phẩm hướng tới để hình ảnh người thầy được xã hội tôn vinh với những giá trị vốn
có Đã tự ngàn năm, những con người vì lợi ích trăm năm làm công tác "trồng người"
đã đi vào thơ ca, nhạc hoạ với những hình ảnh tuyệt vời Có những tác phẩm rất thành công khi viết về những con người làm công tác giáo dục:
“ Cả đời người làm một que diêm
Để nhen nhóm lửa trong tim học trò Yêu cuộc đời, yêu tuổi thơ
Tôi gieo hạt chữ mà mơ quả vàng”
Với những trăn trở, khát khao của người thầy, với những hình ảnh của người thầy đã vượt qua những nỗi chật vật, với những lo toan của đời thường để đến với nghề, đến với các em bằng cả bầu nhiệt huyết Điều đó chính là nguồn cảm hứng nghệ thuật của nhiều đối tượng xã hội Đặc biệt trong thời gian vừa qua Bộ GD-ĐT
đã phối hợp với hội nhà văn, nhà xuất bản giáo dục án hành tác phẩm truyện chọn lọc viết về Nhà giáo Việt Nam với 18 tập truyện ngắn Qua những tập truyện này hình
Trang 7ảnh người thầy được nhìn nhận đánh giá ở nhiều góc độ , thể hiện nhiều cung bậc tình cảm Phê phán cái xấu, cái ác, nâng niu vun trồng cái tốt đẹp, cái cao thượng
Đó là điều mà các truyện ngắn hướng tới, không ít truyện ngắn được chính các tác giả trong nghề giáo viết ra từ những trăn trở, đau đớn chuyện nghề Chuyện nghề nghiệp của nhà giáo không bó hẹp ở bài soạn, bài giảng, mà còn ở đời sống hiện thực phong phú và sinh động, ở cả những góc khuất trong tâm hồn Mới hay nghề thầy, vượt trên chuyện chuyên môn, kiến thức là một tấm lòng nồng hậu, một trái tim nhân ái, luôn thấu hiểu, biết thông cảm, sẻ chia
Có ý kiến cho rằng, mọi sự thay đổi trong văn học đều bắt nguồn từ sự thay đổi trong quan niệm nghệ thuật về con người Do vậy, đi sâu khám phá quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học trung đại Việt Nam là bước đi ngắn nhất để chúng
ta đến gần với cái bản chất nội tại của tác phẩm, nắm được sự thay đổi, cách tân và vận động của cả một giai đoạn, một thời kì văn học trung đại, đồng thời nêu bật được sức hấp dẫn của thời kì văn học này cũng như khẳng định những giá trị không lỗi thời của nó về sau