Một số kinh nghiệm khi sử dụng phương pháp trực quan trong giảng dạy môn GDCD ở trường THPT

Tuy nhiên, hiện nay trong các nhà trường THPT, môn GDCDtheo quan niệm truyền thống của một số người, trong đó có cả giáoviên, học sinh và các nhà quản lý giáo dục thì coi nó là môn phụ.C

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến: “Một số kinh nghiệm khi sử dụng phương pháp

trực quan trong giảng dạy môn GDCD ở trường THPT”

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Giảng dạy môn GDCD ở trường

Trình độ chuyên môn: Cử nhân Giáo dục Chính trị

Chức vụ công tác: Chi ủy viên - Bí thư Đoàn trường

Nơi làm việc: Trường THPT Xuân Trường

Địa chỉ liên hệ: Trường THPT Xuân Trường,

Xã Xuân Hồng , Huyện Xuân Trường, Tỉnh Nam Định Điện thoại: 0915.304.404

Tỉ lệ đóng góp: 100%

5 Đơn vị áp dụng sáng kiến:

Tên đơn vị: Trường THPT Xuân Trường

Địa chỉ: Xã Xuân Hồng , Huyện Xuân Trường, Tỉnh Nam Định

Điện thoại: 0350.3886.167

I ĐIỀU KIỆN, HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN

Như chúng ta đã biết, môn Giáo dục công dân là một môn khoahọc xã hội trong trường THPT Cùng với các môn khoa học khác, nógóp phần đào tạo những người lao động mới vừa có tri thức khoa học,vừa có đạo đức, vừa có năng lực hoạt động thực tiễn, vừa có phẩmchất chính trị, tư tưởng, vừa có ý thức trách nhiệm đối với cộng đồng,đối với gia đình và đối với chính bản thân mình Không thể đào tạonhững con người lao động mới, phát triển toàn diện khi chỉ chú ý tớiviệc giáo dục trí dục, bỏ qua hoặc coi thường các mặt khác Hơn nữa,môn GDCD không chỉ cung cấp cho những công dân tương lai nhữngtri thức vừa khái quát hóa, mà còn thông qua môn học, giúp cho ngườihọc hình thành và phát triển phương pháp suy nghĩ và hành động phùhợp với những điều kiện, hoàn cảnh cụ thể trong từng giai đoạn pháttriển của lịch sử xã hội

Tuy nhiên, hiện nay trong các nhà trường THPT, môn GDCDtheo quan niệm truyền thống của một số người, trong đó có cả giáoviên, học sinh và các nhà quản lý giáo dục thì coi nó là môn phụ.Chính điều này, đã dẫn đến tình trạng, giáo viên bộ môn GDCD mặccảm, không tâm huyết với môn dạy, còn học sinh thì xem nhẹ, conthường, không chú ý học bộ môn Hơn nữa, bắt đầu từ năm nay, chúng

ta bỏ kỳ thi tốt nghiệp THPT chỉ còn mỗi kỳ thi THPT quốc gia, ngoàinhững môn thi bắt buộc ra như (Văn, Toán, Ngoại ngữ) thì học sinhđược thi một môn tự chọn Như vậy, sẽ còn có một số môn học khác

nữa cũng giống như môn GDCD, học sinh sẽ thờ ơ không tập trungchú ý học, mà chỉ tập trung vào những môn mà mình thi sau này.

Thực trạng trên, đã gây ra không ít khó khăn đối với giáo viênkhi dạy các bộ môn mà học sinh không thi ở trên lớp chứ không riêng

gì môn GDCD

Xuất phát từ lý do trên, để đảm bảo được mục tiêu giáo dục toàndiện và nhiệm vụ của bộ môn, thì đòi hỏi các giáo viên dạy bộ mônphải thường xuyên nắm bắt tâm lý, tư tưởng của học sinh, sử dụnghiệu quả nhiều phương pháp, hình thức dạy học để tạo hứng thú chohọc sinh khi học bài Làm sao để các em mỗi khi đến giờ học mônmình dạy, các em cảm thầy hào hứng chứ không tỏ ra chán nản Chính

vì vậy, bằng thực tiễn trải qua nhiều năm giảng dạy về bộ môn, tôi xin

mạnh dạn chia sẻ những kinh nghiệm của mình qua đề tài: “Một số kinh nghiệm khi sử dụng phương pháp trực quan trong giảng dạy môn GDCD ở trường THPT”.

II THỰC TRẠNG

1 Thực trạng (trước khi tạo ra sáng kiến)

Là một môn khoa học xã hội, môn GDCD trong trường THPTcùng với tất cả các môn khoa học khác, góp phần hình thành và pháttriển dần dần nhân cách, năng lực, phẩm chất cho học sinh Nhưngkhác với các môn khoa học khác, môn GDCD hình thành phẩm chấtchính trị, tư tưởng, đạo đức gắn liền với đường lối xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc Giáo dục phẩm chất chính trị, tư tưởng và đạo đức cho họcsinh do tất cả các môn học, các hình thức giáo dục của nhà trườngthực hiện Song môn GDCD có nhiệm vụ hết sức quan trọng trongviệc giáo dục đó Nó có thể trực tiếp giáo dục cho học sinh những trithức về thế giới quan một cách tương đối có hệ thống, toàn diện, giúpcho học sinh hiểu đúng quy luật phát triển tất yếu của tự nhiên, xã hội

và của tư duy, giúp cho học sinh nhận thức đúng đắn cuộc sống của cá

nhân và cộng đồng phải phù hợp với quy luật khách quan của sự pháttriển lịch sử xã hội, giúp các em biết sống trong điều kiện cụ thể củabản thân, gia đình và xã hội luôn có ý thức vươn tới những cái caođẹp

Tuy nhiên, hiện nay bộ môn GDCD trong các nhà trường phổthông lại không được coi trọng để thực hiện đúng nhiệm vụ của nó.Các phương tiện, đồ dùng dạy học liên quan đến bộ môn hầu nhưkhông được trang bị Hàng năm, các môn học khác được các cấp, cácngành giáo dục đầu tư, cung cấp các trang thiết bị, phương tiện, đồdùng để phục vụ cho công tác dạy và học cũng như đổi mới phươngpháp giảng dạy Nhưng môn GDCD dân thì không được đầu tư gì cả

Về phía học sinh, thì từ xưa đến nay, vẫn coi đây là môn học phụ chỉthuần túy giáo dục về đạo đức, tư tưởng Các nhà quản lý giáo dụccũng xem nhẹ bộ môn, trong các đợt hội giảng chào mừng các ngày lễlớn trong năm, ở các nhà trường, thường hay tập trung vào các mônmũi nhọn như Văn, Toán, Lý, Hóa, Ngoại Ngữ còn môn GDCD thìhọa may trong năm mới được dạy hội giảng có một lần

Ngoài ra, các môn học khác, như ở các năm trước đều có cơ hộiđược dạy thêm để tăng thu nhập như môn Tin học, Công nghệ đượcdạy nghề, môn Thể dục được dạy đội tuyển để thi học sinh Giỏi TDTThàng năm và có phụ cấp ngoài trời, còn môn GDCD thì chỉ thuần túydạy theo phân phối chương trình các giờ chính khóa, không có cơ hội

để dạy thêm để tăng thêm thu nhập Cho nên, việc đầu tư cho bộ môncủa một số giáo viên dạy là rất ít, họ chủ yếu lên lớp để dạy cho hếtgiờ dẫn đến tình trạng bình thường học sinh đã rất chán học bộ môn,nay lại càng chán hơn khi thấy một số thầy cô cũng không thực sự tâmhuyết với môn mình dạy

Mặt khác, các nội dung tri thức trong môn GDCD đa số mangtính trừu tượng, khái quát hóa, phổ biến cao và gắn chặt với đời sống

hàng ngày, tác động thường xuyên tới suy nghĩ và hành động của họcsinh

Xuất phát từ thực trạng trên, để khôi phục lại vị trí của mônGDCD trong các nhà trường phổ thông cũng như tạo hứng thú cho các

em học sinh khi được học bộ môn này, thì đòi hỏi các giáo viên phải

có sự đầu tư trong phương pháp giảng dạy, cụ thể như sử dụng có hiệuquả các hình thức trực quan kết hợp với các phương pháp khác khigiảng dạy bộ môn của mình

2 Các giải pháp (Sau khi có sáng kiến)

2.1 Quan niệm về phương pháp trực quan

- Trực quan là phương pháp giảng dạy, trong đó giáo viên sửdụng các phương tiện dạy học tác động trực tiếp đến cơ quan cảm giáccủa học sinh để đạt được chất lượng giảng dạy cao

Phương pháp trực quan được sử dụng rộng rãi trong tất cả cácmôn học ở trường THPT Bất kỳ giáo viên bộ môn nào cũng sử dụng

nó vào giảng dạy nhằm truyền thụ kiến thức và giúp học sinh lĩnh hộikiến thức tốt Nhưng tùy theo nội dung kiến thức, đặc điểm của từngmôn học, đối tượng, kinh nghiệm giảng dạy và những điều kiện cụthể, mỗi giáo viên có cách vận dụng riêng phương pháp này

Là môn học trang bị cho học sinh một cách tương đối có hệthống những kiến thức phổ thông, cơ bản, thiết thực về triết học, đạođức, pháp luật, những vấn đề của thời đại, lí luận về nhà nước và phápquyền, những vấn đề về xây dựng và phát triển đất nước của Đảngtrong thời kỳ quá độ đi lên CNXH, môn GDCD trực tiếp hình thànhthế giới quan khoa học, quan điểm sống nhân đạo ở học sinh Thôngqua khối lượng kiến thức cần trang bị cho học sinh không nhỏ, tácđộng thường xuyên tới suy nghĩ và hành động của các em để thực hiệnnhiệm vụ đó là việc làm không dễ dàng Vì thế, phương tiện trực quanđược sử dụng ở bộ môn này có những điểm khác với phương tiện trực

quan ở các môn học khác về cả hình thức lẫn tính chất Trong giảngdạy bộ môn, giáo viên có thể sử dụng các phương tiện trực quan hoặctổng hợp các phương tiện trực quan của các môn học khác và cũng cóthể sử dụng những tri thức học sinh tiếp thu được trong cuộc sống làmphương tiện trực quan Mặt khác, thông qua giảng dạy, giáo viên còngiúp học sinh biến kiến thức thành niềm tin có cơ sở khoa học, thành

lẽ sống và hành động thực tế trong cuộc sống hiện tại và tương lai củacác em Một điểm không kém phần quan trọng là, trong khi sử dụngphương pháp trực quan giáo viên hướng dẫn học sinh biết cách tổnghợp, khái quát những tư liệu thực tế thành lí luận, tức là hình thành vàphát triển tư duy, nhận thức khoa học cho học sinh Truyền thụ và lĩnhhội tri thức bằng phương tiện trực quan của giáo viên và học sinh bắtnguồn từ lí luận nhận thức của triết học duy vật biện chứng Điểmxuất phát của quá trình nhận thức - nhận thức thông thường và nhậnthức khoa học - đều là thực tiễn Đồng thời thực tiễn là tiêu chuẩn đểkiểm tra nhận thức, kiểm tra chân lí Vì thế quá trình nhận thức có thểbiểu diễn qua sơ đồ sau:

Thực tiễn nhận thức thực tiễn, quá trình này diễn raliên tục không ngừng trong cuộc sống của con người Nhưng conđường nhận thức biện chứng lại trải qua hai giai đoạn: Nhận thức cảmtính và nhận thức lí tính Trong nhận thức cảm tính, càng có nhiều cơquan thụ cảm tham gia vào quá trình phản ánh các sự vật hiện tượngcủa thế giới khách quan càng làm cho hiểu biết của con người đầy đủ,toàn diện, chính xác hơn, tạo ra cơ sở vững chắc cho nhận thức lí tính

Đối với tri thức khoa học phổ biến và trừu tượng như tri thức củamôn GDCD, khi năng lực nhận thức của học sinh còn bị hạn chế lớnthì việc sử dụng phương tiện dạy học trực quan lại càng cần thiết.Phương tiện trực quan càng gần gũi với cuộc sống của học sinh, cànggắn bó với kiến thức đã thu nhận được của các em sẽ càng tăng thêmtác dụng tích cực của các phương tiện đó

Mặt khác, một trong những nhiệm vụ của nhận thức khoa học làkhái quát cái chung, cái bản chất, tất yếu của các sự vật, hiện tượng,quá trình cụ thể, làm cho con người mở rộng, đào sâu sự hiểu biết củamình Muốn vậy, con người phải từng bước tích lũy tri thức, phải nhậnbiết từng cái cụ thể để đi đến tổng hợp thành cái trừu tượng và cái cụthể trong tư duy Chính phương tiện dạy học trực quan sẽ giúp đắc lựccho học sinh năng lực nhận thức khoa học.

Như vậy, sử dụng tốt phương pháp trực quan trong giảng dạymôn GDCD là hình thành, củng cố con đường nhận thức biện chứngcho học sinh, giúp cho các em phát triển tư duy logic, tư duy khoahọc, phương pháp nhận thức khoa học và cải tạo thực tiễn phục vụ lợiích của chính các em và của xã hội Nhưng cần lưu ý rằng, trong giáodục cần hình thành ở học sinh phương pháp nhận thức, tư duy biệnchứng, sự kết hợp biện chứng giai đoạn cảm tính và giai đoạn lí tínhtrong nhận thức, chứ không nên để học sinh hiểu lầm rằng, nhận thứcbao giờ cũng bắt đầu từ cảm tính Ngày nay, với trình độ phát triểncao của khoa học và công nghệ, của nhận thức và tư duy con người,điều này càng quan trọng Nếu không làm được như vậy, vô hìnhchung, giáo viên môn GDCD sẽ góp phần hạn chế đáng kể vào sự pháttriển tư duy độc lập, sáng tạo của các em học sinh

2.2 Một số hình thức trực quan trong giảng dạy môn GDCD

2.2.1 Sơ đồ, bản đồ, tranh ảnh, số liệu thống kê:

- Sơ đồ: Sơ đồ hay lược đồ khoa học có tác dụng rất lớn trong

việc hình thành, phát triển, củng cố tri thức và tư duy của học sinh.Mặc dù kiến thức của bộ môn nhất là kiến thức về triết học mang tínhkhái quát, trừu tượng cao, lý luận có phần đậm nét Nhưng nếu giáoviên chịu khó tìm tòi, suy nghĩ vẫn có thể xây dựng các sơ đồ nêu lênlogic khách quan, mối quan hệ giữa các tri thức, giúp học sinh nắmđược tri thức cơ bản nhất, khái quát nhất Ví dụ: Ngay ở bài mở đầu -

Chương trình GDCD lớp 10, tùy theo khả năng lĩnh hội kiến thức bàihọc của học sinh, sau khi giảng bài xong giáo viên có thể nêu lên sơ

đồ sau:

Sơ đồ, lược đồ khoa học giáo viên có thể chuẩn bị trước, có thểgiảng bài đến đâu, lập đến đó hoặc có thể đưa ra sau khi học sinh đãhọc xong một bài, một phần, một chương Khi sử dụng sơ đồ biểu thịquan hệ giữa các phạm trù, khái niệm cần lưu ý tới cách mô hình hóa,không chú ý điều này dễ dàng phạm sai lầm, ảnh hưởng tới quá trìnhtiếp thu bài giảng của học sinh

- Bản đồ: Thường thường, trong giảng dạy môn GDCD bản đồ

chính trị thế giới được sử dụng nhiều nhất Nếu sử dụng tốt, bản đồ cótác dụng không nhỏ trong việc thu nhận tri thức của học sinh Việc sosánh sự thay đổi của bản đồ chính trị thế giới trong sự phát triển lịch

sử hiện đại của nhân loại sẽ làm cho học sinh thấy rõ sự phát triển của

Thế giới quan duy vật

Vấn đề cơ bản của triết học:

Quan hệ giữa vật chất và ý thức, giữa tư duy và tồn tại

có sau Vật chất QĐ ý thức

Mặt thứ 2:

Con người

có thể nhận thức được thế giới không ?

Con người nhận thức được thế giới

Con người không nhận thức được thế giới

Thế giới quan

duy tâm

lực lượng cách mạng thế giới, của phong trào giải phóng dân tộc thấy

rõ xu hướng phát triển của lịch sử nhân loại Ngay bản đồ Việt Nam,nếu biết khai thác sử dụng cũng có tác dụng không nhỏ tới việc truyềnthụ tri thức cho học sinh Trong khi sử dụng bản đồ cần phân biệt từngloại bản đồ (hình thể, chính trị, kinh tế ) và tìm ra được những khíacạnh cần sử dụng, phù hợp với bài giảng

- Tranh ảnh: Là những hình ảnh trực quan gây ấn tượng sâu

sắc, tạo ra sự tiếp thu tri thức nhẹ nhàng, xây dựng tình cảm tốt đẹpđối với con người và đất nước cho học sinh Tranh ảnh rất đa dạng, cónhiều loại khác nhau và có rất nhiều trên mạng Internet, giáo viên chỉcần mất vài phút vào Google có thể tìm kiếm được rất nhiều loại ảnhcần minh họa cho bài dạy của mình Song điều cần thiết là phải lựachọn sao cho phù hợp với nội dung môn học, nội dung bài giảng, biếtđưa ra đúng lúc, đúng chỗ trong khi giảng bài Đây là một nghệ thuậtkhi giảng dạy Nếu không sử dụng hợp lý sẽ làm hạn chế việc tiếp thukiến thức bài giảng của học sinh, có khi học sinh chỉ chú ý tới tranhảnh mà không chú ý tới nội dung bài giảng của thầy

Ngoài việc sử dụng giáo án điện tử ra, thì phương tiện để giáoviên sử dụng tranh ảnh để minh họa cho học sinh có thể thông quamáy chiếu, đây là hình thức dạy học trực quan đang được sử dụngrộng rãi và phổ biến trong các nhà trường

Ví dụ khi dạy bài “Công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” Bài 6 GCCD lớp 12 Giáo viên có thể chiếu các hình ảnh thể hiện sự

-so sánh về quá trình phát triển và thành tựu của Công nghiệp hóa, hiệnđại hóa đất nước như sau:

Những thành tựu của sự nghiệp hiện đại hóa đất nước

Có thể nói, sử dụng tốt tranh, ảnh trong giảng dạy bộ mônGDCD vừa đảm bảo cho học sinh tiếp thu tốt tri thức bài học vừa giáodục thẩm mĩ cho học sinh Thông qua thẩm mĩ để truyền thụ tri thức làđiều hết sức cần thiết Trong điều kiện hiện nay, chúng ta chưa có bộsưu tập tranh, ảnh riêng cho bộ môn, chúng ta có thể kết hợp sử dụngcác tranh ảnh của các môn học khác như Lí, Hóa, Sinh học, Lịch sử,Địa lí để minh họa cho bài giảng

Lao động thủ công Lao động cơ giới

Cao tốc Bắc - Nam

Hầm đường bộ qua đèo Hải Vân

Ví dụ như ở bài 15 - GDCD 11: Giáo viên đưa ra một số hìnhảnh thể hiện việc tàn phá môi trường của con người:

Đưa ra một số hình ảnh thể hiện hậu quả của nó đối với sức khỏecon người:

- Số liệu thống kê:

Tuy số liệu thống kê chỉ là những con số, song trong giảng dạy

bộ môn GDCD không thể thiếu chúng được Đó chính là một trongnhững cơ sở, đôi khi là cơ sở duy nhất để rút ra những kết luận khoahọc về sự vận động phát triển của các sự vật hiện tượng trong thế giớikhách quan Và cũng vì vậy, khi nêu lên các số liệu thống kê, giáoviên cần rút ra các tri thức kết luận cần thiết phục vụ bài giảng

Ví dụ khi dạy bài 15 - Công dân với một số vấn đề cấp thiết củanhân loại - GDCD lớp 11 Đây là bài có kiến thức mà giáo viên cầnphải đưa ra những con số thống kê để so sánh cho học sinh thấy được

rõ tính cấp thiết của nó như về vấn đề bùng nổ dân số thế giới, giáoviên có thể đưa ra số liệu thống kê như: Từ giữa thế kỳ XX, dân số thếgiới tăng với nhịp độ chưa từng thấy: Năm 1950, dân số thế giới là 2,5

tỉ người, đến năm 1980 là 4,4 tỉ người, đến năm 1987 là 5 tỉ người vàhiện nay con số này đã tăng lên hơn 7 tỉ người Và cứ theo tốc độ giatăng đó thì đến giữa thế kỷ XXI dân số thế giới sẽ đạt tới con số 9 tỉngười Từ tốc độ gia tăng dân số như trên giáo viên có thể đưa ranhững con số thể hiện hậu quả của nó như về tỉ lệ thất nghiệp, nghèođói cũng gia tăng như có khoảng 25 đến 30% số lao động ở các nướcđang phát triển không có việc làm, cả thế giới vẫn còn hơn 1 tỉ người

mù chữ

Hoặc khi giáo viên giảng đến vấn đề dịch bệnh hiểm nghèo cóthể đưa ra các con số thống kê như: Năm 1980 phát hiện ra người đầutiên nhiễm HIV, thì đến cuối năm 2000 đã có gần 40 triệu người trênthế giới bị nhiễm Ở Việt Nam tính đến nay có khoảng 216.254trường hợp, số bệnh nhân AIDS là 66.533, đã có 68.977 trường hợp tử