Bệnh quan liêu của bộ máy nhà nước trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở việt nam nguyên nhân và phương hướng khắc phục

Nhưng các tác giả này chưa làm rõ mối quan hệ qua lại giữa quyền lực và quan liêu dẫn tới xem nhẹ sự lợi dụng chức quyền để mưu lợi cá nhân của các viên chức nhà nước, là cội nguồn cho

NGUYÊN NHÂN VÀ PHƯƠNG HƯỚNG KHÁC PHỤC

Chuyên ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Viện Nghiên cứu chiến tược và khoa học Cong an Phản biện 2: PGS.TS Lại Văn Toàn

Vién Thong tin Khoa hoc xd hoi Phần biện 3:PGS.TS Tran Quang Nhiép

Tạp chí Cộng sản Laan an sé duge bao vé tại Hội đồng chấm luận án cấp nhà nước họp tại: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh-Hội trường số 7

Vào hồi: giờ ngày thang nam 2000

Cé thé fim hiéu luận án tại Thư viện: Quốc gia và thụ viện Học viện

Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh

MO ĐẦU

1- Tính cấp thiết của đề tài luận án

Công cuộc đổi mới từ Đại hội VI do Đảng ta khởi xướng dã thu được những thành tựu to lớn trên mọi mặt đời sống xã hội, đời

sống người dân được cải thiện, dân chủ có sự mở rộng, kinh tế tâng trưởng khá đồng thời giữ vững được sự ổn định chính trị Tuy nhiên, những thành tựu đó mới chi là bước đầu, chưa tương xứng với yêu cầu đổi mới vì các hiện tượng tiêu cực, các tệ nạn xã hội, như bệnh quan liêu trong bộ máy nhà nước không những chưa dược ngăn chặn

mà còn có chiểu hướng gia tăng, bộ máy hành chính nhà nước còn công kềnh, thiếu trong sạch, kém hiệu quả, hiệu lực gây nhiều khó khán và thiệt hại cho dân

Hiện nay, chúng ta dang tiến hành đổi mới hệ thống chính trị, mở đường cho kinh tế phát triển, thực hiện CNH HĐH đất nước Thực hiện quá trình đổi mới những năm vừa qua cho thấy nền kinh tế

khong thé phat triển được nếu không cải cách lại bộ máy hành chính,

mở rộng dân chủ, khác phục bệnh quan liêu có hiệu quả Đấu tranh

chống bệnh quan liêu làm cho bộ máy nhà nước trở nên trong sạch

hiện là vấn để búc thiết của toàn xã hội Tuy nhiên, cuộc đấu tranh chống bệnh quan liêu chỉ có hiệu quả khi chứng ra lý giải một cách khách quan và khoa học cả vẻ lý luận lần thực tiễn: Bản chất của

quan liêu là gì ? Nguyên nhàn dẫn tới quan liêu cơ chế hình thành

quan liêu 2 Tính chất dặc thù của quan liêu ở Việt Nam

3- Về tình hình nghiên cứu dé tai

Quan liêu là vấn để phức tạp là trung tâm chú y của nhiều

nhà khoa học thế giới cũng như ở Việt Nam, Tại Liên Xô và các nƯớc

XHCN 6 Dong Au uuée day van đề này dược tiếp cận theo ba hướng

sau đây:

- Trong khuôn khổ "Lý luận vẻ nhà nước”, quan liêu được tiếp cận như là thuộc tính, là con đẻ của xã hội có giai cấp có nhà

nước Còn trong lý luận vẻ nhà nước CCVS người ta coi quan liêu là

tần dư của xã hội cũ để lại nén quan liêu không tốn tại trong CNXH,

hoặc nếu có củ" là một hiện tượng bột phát phái sinh chứ không

thuộc bản chất của nhà nước XHCN Như vậy, quan niệm này đã coi nhẹ tính chất phức tạp của việc quản lý đời sống xã hội, không thấy hết mầm mống nguy cơ quan liêu trong mọợi nhà nước

- Một số người quan miệm quan liều không chỉ có cội nguồn trong mọi nhà nước mà còn tồn tại ở mọi tổ chức xã hội Nhưng các tác giả này

chưa làm rõ mối quan hệ qua lại giữa quyền lực và quan liêu dẫn tới xem

nhẹ sự lợi dụng chức quyền để mưu lợi cá nhân của các viên chức nhà

nước, là cội nguồn cho quan liêu phát triển

- Một khuynh hướng khác xuất hiện cả trước và sau khủng hoảng của CNXH ở Liên Xô (cũ) và Đông Âu đã xem xét mới quan

hệ thống nhất giữa 'lợi ích cá nhân” và "lợi ích xã hội", "mục đích cá

nhàn” và "mục đích xã hội”, giữa việc quản lý “hợp lý” và quản lý

“thiếu hợp lý” vv của những người làm cong tac quan ly, lãnh đạo, hoặc đã xem xét mối quan hệ giữa dân chủ (như là nguồn gốc, động lực của sự phát triển xã hội) với phản dân chủ quan liêu như là lực cản kìm hãm dân chủ Từ đó các tác giả dã chỉ ra cơ sở khoa học để

tìm hiểu bản chất nguyên nhàn quan liêu và giải pháp xây dựng cơ chẻ thực hiện dân chủ trong hoạt dộng của hệ thòng chính trị, của

nhà nước gop một phần tích cực vào việc khác phục bệnh quan liêu

Ở Việt Nam các hướng tiếp cận trên cũng thấy xuất hién it

nhiều trong các công trình nghiên cứu, các bài báo, các luận án PTS như: Trần Trọng Hựu - "Tư tưởng Hồ Chí Minh vẻ đấu tranh chống CNGQL” (Nhà nước và pháp luật, số 2-1990); 1988); Thiện Nhân -

"Đấu tranh chống tê quan liêu" (NXB §T - Hà Nội 1983); Hoàng Chí

Bảo- “Cơ chế thực hiện dân chủ trong hệ thống chính tr”~ Tạp chí thông tin lý luận số 9/1992; Trần Thành - “Bệnh quan liêu trong bộ máy nhà nước và phương hướng khác phục trong quá trình đổi mới hệ

thống chính trị ở nước ta hiện nay” (Luận án PTIS Tnết học

1994) Nhờ vậy đã chỉ ra được một số đặc trưng của quan liêu, thực trạng, hậu quả cũng như những nguyên nhân căn bệnh này trong bộ may nha nước ở các nước XHCN nói chung và Việt nam nói riêng

Tuy nhiên, cho tới nay: khái niệm quan liêu nguyên nhân

quan liêu tuy đã được đề cập nhưng chưa có một quan điểm thống nhất, cũng như chưa có luận cứ sâu sắc về nó với tứ cách là một hiện

tượng xã hội trong CNXH

Do vậy, các giải pháp hạn chế, khắc phục quan liêu còn chưa hiệu quả, triệt để

Tất cá những vấn đề thực tiễn và lý luận nẻu trên là lý do tác giả lựa chọn van dé: "Bệnh quan liêu của bộ máy nhà nước trong quá trình xây dựng CNXH ở Việt nam- nguyên nhân và phương hướng

khắc phục” làm đề tài luận án Tiến sĩ Triết học

b) Nhiẹm vụ của luận dn

+ Hệ thống và đánh giá lại một số quan niệm hiện nay vẻ bản

chất nguyên nhân, đặc điểm của quan liêu

+ Phân tích bản chất phức tạp, nhiều cấp độ cũng như nguồn

gốc, nguyên nhân quan liều hoá bộ máy nhà nước

+ Phân tích những nét đặc thù và các biểu hiện chủ yếu bệnh quan liêu của bộ máy nhà nước Việt Nam trong xây dựng CNXH

+ Dê ra một số phương hướng, biên pháp hạn chế, khác phục bệnh quan liêu

4-Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

- Quan liêu là một hiện tượng xã hội phức tạp, việc làm rõ

bản chất của nó đòi hỏi không chỉ tiếp cận từ giác độ chính trị- xã hội

với việc nghiên cứu bộ máy nhà nước làm trung tâm, hoặc giác độ

tâm lý- đạo dức mà cần tiếp cân từ nhiều gíac độ khác, chang han tir

giác đô quản lý Hơn nữa không chỉ cần căn cứ vào những biểu hiện

bể ngoài mà phải căn cứ vào cả cội nguồn, vào điều kiện hình thành, phát triển của quan liêu mới có thể hiểu đầy đủ bản chất, nguyên nhân

căn bệnh này

- Hướng tiếp cân quan liêu lý giải nó từ lý thuyết hệ thống

cấu trúc và điều khiến học (khoa học quản lý) bằng chính những mâu

thuần trong rò chức quản lý xã hội cũng như sự vận hành quyền lực

nhìn từ quan hè lợi ích rất ít được đề cập tới là nguyên nhản chưa hiệu dây du oan chút, cội nguồn ca quan liêu, do đó giải pháp dâu

tranh chồng quan liêu kém tính khả thí, Bởi vay dé tài này và trong

phạm vi một luận án Tiên sĩ Triết học chúng tỏi di theo hướng tiếp vận trên nhãm làm rõ bản chàt nguồn góc quan liêu

- Tác giả luận án dựa trên phương pháp duy vật biện chứng mác xít, ngoài ra còn vận dụng phương pháp hệ thống - cấu trúc, phương pháp lô gic-lịch sử, phân tích-tổng hợp, phương pháp so sánh

để làm rõ vấn đề này

Š- Cơ sở lý luận và thực tiên của luận án

- Lý luận của chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh

và những thành tựu lý luận khác

- Các văn kiện của Đảng và Nhà nước ta

- Thực tiễn phát triển của CNXH hiện thực ở Liên xô

(cũ) và Đông Âu,ở Trung Quốc và Việt Nam

6- Đóng góp mới về mặt khoa học của luận án

- Từ việc phản tích những mãu thuẫn trong tổ chức quản lý

xã hội và mối quan hệ giữa lợi ích- quyền lực, tác giả luận án lý giải đầy đủ, sâu sắc hơn về nguồn gốc sâu xa bệnh quan liêu của bộ máy nhà nước; đồng thời vạch rõ bản chất nhiều tầng, nhiều thứ bậc, cũng như các biểu hiện khác nhau của quan liêu Do đó, bản chất, nguồn gốc quan liêu được phân tích tương đối có hệ thống, toàn diện

~ Thông qua việc phản tích bản chất của quyền lực và vạch rõ mối quan hệ giữa quyền lực - lợi ích - quan liêu tác giả luận giải sự

quan liêu hoá bộ máy nhà nước trong thực tiễn xây dựng CNXH có

nguồn gốc từ cơ chế nội tại của sự vận hành quyền lực chứ không phải chỉ là tần dư của xã hội cũ để lại

- Trẻn cơ sở kiến giải một cách hệ thống nguồn gốc, cơ chế hình thành căn bệnh này, tác giả để xuất một số giải pháp hạn chế,

khác phục quan liêu trong bộ máy nhà nước !a hiện này từ việc hạn chế lạm dụng quyển lực vụ lợi cá nhàn

7- Ÿ nghĩa thực tiễn của luận án

Kết quả nghiên cứu của luận án góp phản xác định cơ sở cho việc dấu tranh hạn chế, khác phục bệnh quan liều có hiệu quả,

thực hiện cải cách và đổi mới bộ máy hành chính trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền Việt nam của dân, do dân và vì dân

Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu

và giảng dạy môn Triết học, Chính trị học, Lý luận nhà nước và pháp luật ở nược ta hiền nay

8- Kết cảu luận án

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận án gồm 3 chương 7 tiết,

tài liệu tham khảo và phụ lục với những nội dung như sau:

Chương 1: BỆNH QUAN LIÊU TRONG BỘ MÁY NHÀ NƯỚC:

BẢN CHẤT VÀ NGUỒN GỐC

1.1-Bản chất và nguồn gốc của bệnh quan liêu

1.1.1 Bản chất của bệnh quan liêu

Vốn là hiện tượng xã hội phức tạp và để lại hậu quả nghiêm

trọng cho đời sống xã hội nẻn đã từ lâu, quan liêu là trung tâm chú ý của nhiều nhà khoa học, vì vậy đã có nhiều cách nhìn nhận, quan niệm khác nhau vẻ bản chất hiện tượng này

Ở nước ta hiện nay dang tồn tại nhiều quan niệm khác nhau

về bản chất bệnh quan liêu, nhưng có thể phân làm hai loại khuynh hưởng quan niệm

- Các tác giả thuộc khuynh hướng thứ nhất quan niệm: quan

liêu là phương thức quản lý, cung cách làm việc của những còng chức

xa rời thực tế, chỉ dựa vào giày tờ để theo dõi và dùng mệnh lệnh để

đốc thúc vòng viếc Quan niệm này còn giản don vi mới dừng lại ở

6

cách thức làm việc, chưa vạch rõ mục dích, dộng cơ của quan liêu, chưa phân biệt rõ hình thức quan lý quan liêu với các nguyên tắc quản lý nhà nước

- Các tác giả thuộc khuynh hướng thứ hai quan niệm: quan liêu là thuộc tính vốn có của mọi hình thái nhà nước, kể cả nhà nước XHCN, đó là sự lợi dụng quyền lực để tư lợi cá nhân người nắm quyền lực dẫn tới sự tha hoá quyền lực Quan niệm này dã nêu được đặc trưng cơ bản, nhưng chưa vạch rõ mục đích chủ yếu, trực tiếp và những biểu hiện đặc thù của quan liêu bởi vì, tham những cũng là lợi dụng chức quyền để nhũng nhiều, lấy tiền của phục vụ lợi ích cá nhân, dưa đến tha hoá quyền lực Mặt khác, dưới góc độ pháp luật, thì mọi hành vị tham những đều vi phạm pháp luật Với quan liêu không phải bao giờ cũng vậy Nếu chỉ là phong cách, phương thức làm việc thì chưa vĩ phạm pháp luật Do vậy cả về lý luận lẫn thực tiền dồng nhất quan liêu với sự tha hoá quyền lực là một quan niệm chưa chuẩn xác vì còn quá chung, cần được cụ thể hoá hơn bằng một số đặc trưng nữa

Rõ ràng các khuynh hướng quan niệm về quan liêu như trên đây vẫn chưa thật đầy đủ để hiểu sâu sắc rằng, tại sao: a) quan liêu cớ tính phổ biến trong bộ máy nhà nước ở nhiều chế độ xã hội, nhiều quốc gia?: b) dit da bị lên án và chịu rất nhiều đợt đấu tranh hạn chế, khác phục của mọi chính phủ ở mọi quốc gia nhưng quan liêu vân tồn tại dai dẳng?: c) là hiện tượng trái với bản chất nhà nước XHƠCN- nhà nước của dân do dan, vì dân, nhưng trong nhà nước này quan liêu văn tổn tai?

Trên cơ sở tiếp cặn đồng thời từ hai lát cất: những máu thuần trong tổ chức hoạt động quản lý của bộ máy nhà nước: và từ góc độ vận hành quyển lực nhìn từ quan hệ lợi ích: bằng phương pháp hệ thống- cấu trúc và diều khiển học tác giả luận án quan niệm: Quan

liều là hiện tượng xã hội phức tạp, có bạn chát nhiều thứ bạc khác nhau gắn với việc tở chức quản lý xã hội, gắn với sự tồn tại của nhà nước Đồ là sự tách rời quyền lực giữa những người tổ chức, quan lý và

người chịu sự quản lý, tuyệt dối hình thức mà coi thường nội dụng công việc, coi thường nhụ cầu và lợi ích của nhán dân bắt nguồn từ việc nhằm lẫn tới mức giao hoán giữa nội dung và hình thức Quan liêu là quyển lực

và lợi ích của các viên chức nhà nước đứng ngoài sự kiển soát của nhân

dân, là chủ nghĩa địa vị, quyển lực, và sự lợi dụng quyên lực để mưu cầu lợi ích cá nhân Do đó, quan liêu là sự tha hoá quyền lực nhà nước do

lôgíc nội tại và sự vận hành của nhà nước tao ra

Dé làm rõ vấn đề này, tác giả đi sâu phân tích những vấn đề sau:

1.1.1.1- Những màu thuần trong hoạt động quản lý của bộ máy nhà nước

Trong xã hội, nếu xét về chúc năng, nhiệm vụ thì nhà nước,

trước hết và về căn bản, là một tổ chức được lập ra để quản lý xã hội;

vi vay, mot mat, doi hỏi cần có sự tập trung quyền lực vào tay nhà nước, mặt khác, bat buộc nhà nước phải chia thành nhiều tổ chức, cơ quan theo nhiều tầng, nấc, thứ bậc trên, dưới dọc, ngang khác nhau như là nguyên tắc hoạt động và tổ chức của nhà nước Đó là việc

Chính phủ phân chia theo chiều dọc hành các Bộ cơ quan ngang Bộ, Tổng cục Vụ, Viện và chia theo chiếu ngang thành các dơn vi hành chính Tỉnh, Thành phố Quận Huyện, Thị xã Phường, Thị trấn

Sự phản chia phân cấp, phân quyền giữa các cơ quan, don vi trong bo

máy nhà nước là khách quan do mục dích tính chất và yêu cầu quản

lý nham quản lý hiệu quả hơn nhưng lại là cói nguồn sự điều hành quan liêu, kém hiệu lực Bởi lẽ, trong xã hội mỗi cá nhân là một chủ

thẻ có tình cảm, tư duy, ý thức; đồng thời do họ còn có như cau và lợi

ích khác nhau thảm.chí dối lập nhau dẫn tới việc mỏi cá nhân không phải bao giờ cũng bị ràng buộc cứng nhắc bởi các quan hệ tổ chức của một bộ máy cụ thể nào :

Tác giả nêu ra 4 mâu thuản trong tổ chức, hoạt dộng của bộ

máy nhà nước

+ Một là: mâu thuần giữa cá nhân và tổ chức

+ Hai là: mâu thuần giữa tính hợp lý trong từng bộ phận và

tính không hợp lý trong tổng thể bộ máy

+ Ba là: máu thuần giữa nhà nước với tự cách là công cụ thực hiện lợi ích chung với xu hướng xây dựng hệ thông quyền lực

nhà nước vì lợi ích một nhóm người trong bộ máy

+ Bốn là: máu thuấn giữa sự liên kết và sự tách rời các bộ phận của bộ máy nhà nước

1.1.1.2- Lợi ích - Quyền lực - Quan liêu

Từ góc độ xem xét sự vận hành quyền lực, tác giả rút ra kết luận: quyền lực nhà nước nếu như không được kiểm soát, và sử dụng

vì sự tiến bộ xã hội, vì lợi ích nhân dân thì sẽ bị tha hoá Bởi vậy, nói

tới quan liêu, trước hết và chủ yếu, là nói tới những người có chức vụ, quyền hạn thoái hoá, biến chất, lợi dụng quyền lực để mưu lợi cá nhân Khi đã bị thoái hóa biến chất thì giữa quyên lực- lợi ích-quan liêu luỏn gắn bó chặt chế với nhau

Như vậy quan liêu là sự tha hoá quyền lực nhà nước; sự tha

hoá này biểu hiện chủ yếu trên hai mật: một mật, được biểu hiện ra

bèn ngoài là các hiện tượng giấy tờ bộ máy cổng kềnh, nhiều ting nắc trung gian, bãt nguồn từ những màu thuần trong quản lý của bộ

máy nhà nước: mặt khác cũng là mật quan rrọng và chủ yếu hơn, là

lợi dựng chức quyền lợi dụng sự sơ hở của cơ chè để mưu câu lot ich

ca nhắn của một số người nắm quyền vì vậy, mục dích bèn trong của

quan liêu là lợi ích Đây là hai cấp độ bản chải của quan liêu

Do vậy bệnh quan liêu là khái niệm dùng để chỉ những hiện tượng quan liêu tôn tại trong quả trình tổ chức, quản lý xã hội, trong bộ máy nhà

nước và gây hậu quả tiêu cục đối với sự vận động, phát triển của xã hội

làm tha hoá quyền lực nhà nước, rôi loạn trật tự xã hội

Khái niệm chủ nghĩa quan liêu dùng trong trường hợp chỉ

khuynh hướng tư tưởng, lý luận tuyệt đối hoá phương thức tổ chức

quản lý hành chính qua phản cấp phán quyền, tuyệt dối hoá hình

thức, bở qua mặt xã hội, coi thường nội dụng công việc, đề cao địa vi,

quyền lực, coi thường nhu cầu và lợi ích của nhân dân, xa rời thực tế

Như vậy các khái niệm quan liêu, bệnh quan liêu, chủ nghĩa

quan liêu có hên quan nhưng không đồng nhất với nhau

1.1.2- Nguồn gốc bệnh quan liêu trong bộ máy nhà nước

Bộ máy nhà nước khi vận hành, đã chứa đựng khả năng,

mầm mống quan liêu: tất nhiên, quan liêu chỉ xuất hiện khi chức năng quản lý, điểu hành của nhà nước bị rối loạn, quyền lực nhà nước

bị biến dạng, bị tha hoá Như vậy, quyền lực nhà nước bị tha hoá

không phải chí là bản chất mà còn phản ánh cả nguồn gốc của quan

liêu: Tha hoá quyền lực-> quan liêu

Sự tha hoá quyền lực này được bát nguôn từ hai khía cạnh:

a) những màu thuần trong quản lý- cội nguồn của sự thiếu thỏng nhất thiếu đồng bộ, bô máy cỏng kềnh, quản lý kém hiệu quả

b) Lợi dụng quyền lực dé mưu lợi cá nhân

Ở trường hop (a): nguồn gốc quan liêu có tính khách quan nằm ngoài ý muốn chủ thể quản lý Ở trường hợp (b): nguồn góc quan liệu

mang dam tinh chu quan Boi vay, quan liêu có nguồn góc khách quan

và cả chủ quan Hơn nữa các nguồn gốc này không chỉ tồn tại dộc lập riêng rẽ, mà có tác động, đan xen qua lại với nhau rất phức tạp Việc tuyệt đối hoá hoặc xem nhẹ một nguồn gốc nào cũng đều không phản ánh dúng bản chất phức tạp của bệnh quan liêu

Chính vì sự phức tạp về bản chất và nguồn gốc nèn quan liêu không đơn giản chỉ là tàn dư của xã hội cũ để lại: trái lại, ở đâu con

có nhà nước, kể cả nhà nước XHCN, còn có sự quản lý- chịu sự quản

lý, lãnh đạo- chịu sự lãnh đạo thì đều có nguy cơ quan liều

1.2- Bệnh quan liêu của nhà nước XHCN

1.1.1- Quan điểm của Mác, Ảng ghen và Lênin về vấn đề ngăn ngừa bệnh quan liêu của nhà nước vô sản

Luận án vạch ra rằng mặc dù bệnh quan liêu là trái với ban chất của nhà nước XHƠN nhưng lại không chỉ có nguồn gốc từ bên ngoài mà có nguồn gốc từ bên trong, nghĩa là từ “đặc tính” của mọi nhà nước C.Mác, Ángghen, đặc biệt là Lênin, là những người có

công lao to lớn trong việc phát triển lý luận về xây dựng nhà nước

kiểu mới thực sự đại diện cho quyền lực của nhàn dân; đồng thời các ông không chỉ là người cảnh báo nguy cơ tha hoá quyển lực trong nhà nước của giai cấp vò sản mà còn dã dưa ra những giải pháp hạn chế, ngăn ngừa quan liều có hiệu quả ví dụ: Kiểm tra con người và công việc thực tế: thực hiện chế độ tuyển cử toàn diện chế độ bãi miễn bất cứ lúc nào đối với mọi viên chức nhà nước quan liêu mệnh lệnh giấy tờ lười biếng; thực hiện kiểm tra và kiểm soát thường xuyên từ dưới lên và từ trẻn xuống; tính siin biên chế, làm gọn nhẹ

bộ máy nhà nước thực hiện chế dộ trách nhiệm cá nhân dối với công

việc dược giao vv Tuy nhiên, những giải pháp của Người nêu ra

HỊ