Vấn đề giáo dục DS SKSS đã và đang được toàn xã hội quan tâm. Trong giáo dục, vấn đề giáo dục DS SKSS cũng đã là nội dung giáo dục xuyên suốt trong tất cả các cấp học, bậc học. Chúng ta không xây dựng bộ sách giáo khoa riêng cho nội dung giáo dục này nhưng vấn đề này đã được tích hợp trong nhiều môn khoa học khác nhau như: Văn học, Địa lí, Sinh học, Giáo dục công dân,... Tuy nhiên, hiệu quả giáo dục DS SKSS vẫn chưa cao bởi lẽ văn hóa phương đông vẫn coi đây là vấn đề tế nhị, đã gây ra sự e ngại cho cả giáo viên (GV) và HS. Thực tế cho thấy, mặc dù nội dung giáo dục DS SKSS đã được triển khai từ nhiều năm nay nhưng hiện tượng HS mang thai ngoài ý muốn và phải nghỉ học vẫn diễn ra ở nhiều nơi. Do thiếu hiểu biết, sợ hãi khi mang thai đã dẫn đến hiện tượng HS có ý định tự tử hoặc tìm đến các cơ sở y tế kém chất lượng để nạo phá thai. Hậu quả là có em đã vĩnh viễn mất đi thiên chức làm mẹ và đau xót hơn khi có em phải ra đi ở lứa tuổi học trò – lứa tuổi đẹp nhất, nhiều hoài bão và ước mơ; lứa tuổi mà các em đang chuẩn bị hành trang để bước vào ngưỡng cửa cuộc đời và một tương lai rộng mở.
Trang 11
ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HUẾ
- -
BÀI TIỂU LUẬN
Chuyên đề:
PHÁT TRIỂN LÝ LUẬN DẠY HỌC SINH HỌC
HỌC VIÊN: LÊ KHÁNH VŨ
Huế, Tháng 04 năm 2016
Trang 22
I ĐẶT VẤN ĐỀ
Thế kỉ XXI được xem là kỉ nguyên công nghệ thông tin, nguồn tri thức nhân loại đang phát triển như vũ bão Để không bị tụt hậu trong chặng đường này, con người cần phải tích
cực, chủ động và sáng tạo hơn Vấn đề hiện nay đặt ra cho ngành giáo dục là: Làm thế nào
để nội dung kiến thức trở nên hấp dẫn và có ý nghĩa trong cuộc sống? Làm thế nào để việc học tập phải nhắm đến mục đích là rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề, đặc biệt là các vấn
đề đa dạng của thực tiễn? Có phải cứ dạy kiến thức theo từng bài thì học sinh mới hiểu và vận dụng được kiến thức?
Việc trả lời các câu hỏi trên đồng nghĩa với việc xác định mục tiêu giáo dục trong thời đại mới Dạy học tích hợp theo chủ đề là một trong những mô hình dạy học phù hợp với mục tiêu đổi mới hiện nay và đáp ứng nhu cầu học tập trong thế kỷ XXI Về phương diện lí luận dạy học, tích hợp được hiểu là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống ở những mức độ khác nhau, các kiến thức, kỹ năng thuộc các môn học khác nhau hoặc các hợp phần của một môn học thành một nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc các hợp phần của môn học đó
Mặt khác, kiến thức khoa học là vô cùng phong phú trong khi đó thời lượng các tiết học trong nhà trường là có hạn, vì thế cần phải dạy cho học sinh cách học, cách tự tìm đến tri thức khoa học, có như vậy mới phát huy được tính tích cực, chủ động và sáng tạo ở mỗi
em Cũng lí do trên mà chúng ta không thể đưa tất cả các môn học vào chương trình giáo dục
ở nhà trường Vì vậy, tích hợp các môn học đã ra đời và đang trở thành xu hướng trong giáo dục Việt Nam
Tích hợp các môn học không chỉ nhằm rút gọn thời lượng trình bày tri thức của nhiều môn học, mà quan trọng hơn là tập dượt cho HS cách vận dụng tổng hợp các tri thức vào thực tiễn Như chúng ta đã biết, để giải quyết một vấn đề thực tiễn thường phải huy động tri thức của nhiều môn học trong khi dạy từng môn học riêng chỉ đem lại những tri thức hàn lâm
Trang 33
có hệ thống mà khó vận dụng vào thực tiễn Hơn nữa, nhờ tích hợp nên số đầu sách giáo khoa được giảm bớt, không cần đào tạo giáo viên giảng dạy chuyên về các môn phụ trong khi vẫn có thể tích hợp các mặt giáo dục như: giáo dục dân số, giáo dục sức khỏe sinh sản, giáo dục môi trường… trong quá trình giảng dạy các môn học khoa học cơ bản
Sách giáo khoa phổ thông hiện hành cũng đang được trình bày theo quan điểm tích hợp các môn học Sinh học là môn khoa học thực nghiệm, hầu hết các hiện tượng, khái niệm, qui luật, quá trình Sinh học đều bắt nguồn từ thực tiễn Do đó, khả năng tích hợp giáo dục là rất lớn; Chúng ta có thể tích hợp giáo dục dân số, giáo dục sức khỏe sinh sản, giáo dục môi trường, giáo dục vệ sinh an toàn thực phẩm… trong quá trình dạy học Sinh học
Từ những lí do trên, tôi chọn đề tài “Tích hợp giáo dục dân số - sức khỏe sinh sản
trong dạy học nội dung cơ chế điều hòa sinh sản, sinh học 11 cơ bản – trung học phổ thông” làm đề tài tiểu luận
II NỘI DUNG
1 Dạy học tích hợp
a Khái niệm dạy học tích hợp
Tích hợp là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức/ khái niệm thuộc các môn học khác nhau thành một nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lý luận và thực tiễn được đề cập trong các môn học đó
b Quan điểm về sự tích hợp các môn học
Theo DHainaut (1988), có thể chấp nhận bốn quan điểm tích hợp khác nhau đối với các môn học
- Quan điểm “trong nội bộ môn học”, trong đó chúng ta ưu tiên các nội dung của môn học Quan điểm này nhằm duy trì các môn học riêng rẽ
Trang 44
- Quan điểm “đa môn”, trong đó chúng ta đề nghị những tình huống, những “đề tài”
có thể được nghiên cứu theo những quan điểm khác nhau Ví dụ, giáo dục hướng nghiệp có thể được thực hiện thông qua nhiều môn học khác nhau (Sinh học, Giáo dục công dân, Văn học, Toán học, Địa lý, Vật lý, Hoá học, các môn công nghệ và lao động, v.v…Theo quan điểm này, những môn học tiếp tục được tiếp cận một cách riêng rẽ và chỉ gặp nhau ở một
số thời điểm trong quá trình nghiên cứu các đề tài Như vậy, các môn học không thực sự được tích hợp
- Quan điểm “liên môn”, trong đó chúng ta đề xuất những tình huống chỉ có thể được tiếp cận một cách hợp lí qua sự soi sáng của nhiều môn học Ví dụ, câu hỏi “Tại sao những con voi được bảo vệ ?” chỉ có thể giải thích dưới ánh sáng của nhiều môn học: địa
lý, lịch sử, toán học, sinh học,… Ở đây chúng ta nhấn mạnh đến sự liên kết các môn học, làm cho chúng tích hợp với nhau để giải quyết một tình huống cho trước: các quá trình học tập sẽ không được đề cập một cách rời rạc mà phải liên kết với nhau xung quanh nhữngvấn
đề phải giải quyết
- Quan điểm “xuyên môn”, trong đó chúng ta chủ yếu phát triển những kĩ năng
mà học sinh có thể sử dụng trong tất cả các môn học, trong tất cả các tình huống, đó là những kĩ năng xuyên môn Có thể lĩnh hội những kĩ năng này trong từng môn học hoặc qua những hoạt động chung của nhiều môn học
2 Dạy học tích hợp giáo dục dân số - sức khỏe sinh sản
a Quy trình soạn bài giảng tích hợp giáo dục dân số - sức khỏe sinh sản
Bước 1 Xác định mục tiêu của bài học và mục tiêu giáo dục dân số - sức khỏe sinh sản trong bài học
Bước 2 Phân tích logic nội dung bài học, xác định nội dung kiến thức giáo dục dân
số - sức khỏe sinh sản với từng mức độ tích hợp
Trang 55
Bước 3 Chuẩn bị các phương tiện, tài liệu giảng dạy tích hợp giáo dục dân số - sức khỏe sinh sản
Bước 4 Xác định phương pháp dạy – học tích hợp giáo dục dân số - sức khỏe sinh sản cho từng nội dung cụ thể
Bước 5 Thiết kế giáo án thể hiện tích hợp giáo dục dân số - sức khỏe sinh sản trong nội dung bài học
Bước 6 Giảng dạy theo phương pháp đã đề ra
Bước 7 Kiểm tra, đánh giá
b Một số ví dụ về tích hợp giáo dục dân số - sức khỏe sinh sản trong dạy học Chương
“Sinh sản” (Sinh học 11 cơ bản)
STT Bài Tên bài Nội dung giáo dục dân số - sức khỏe sinh sản
1 44 Sinh sản vô tính
ở động vật
- Giới thiệu các hình thức sinh sản vô tính ở động vật
- Giới thiệu ưu, nhược điểm của các hình thức sinh sản vô tính
- Giới thiệu cho HS cơ sở khoa học, ý nghĩa của nuôi cấy mô, nhân bản vô tính
- Giáo dục cho HS có nhận thức đúng đắn về nuôi cấy mô và nhân bản vô tính trong thực tế
2 45 Sinh sản hữu tính
ở động vật
- Giới thiệu quá trình sinh sản hữu tính
- Giới thiệu các hình thức thụ tinh và các hình thức sinh sản hữu tính ở động vật
Trang 66
- Giáo dục cho học sinh biết tuổi nào có khả năng sinh sản, khi nào thì có thai
2 46 Cơ chế điều hòa
sinh sản
- Giới thiệu cho HS cơ chế điều hòa sinh tinh, sinh trứng
- Giáo dục cho HS biết thời điểm dậy thì, biểu hiện của tuổi dậy thì, cách chăm sóc sức khỏe khi dậy thì, những dấu hiệu bình thường và bất thường
- Giáo dục cho HS các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình điều hòa sinh tinh và sinh trứng để từ đó có chế độ dinh dưỡng, sinh hoạt cho điều độ, hợp lí
- Giáo dục cho HS các loại thuốc có thể điều hòa quá trình sinh tinh và sinh trứng
4 47
Điều khiển sinh sản ở động vật và sinh đẻ có kế hoạch ở người
- Giới thiệu một số biện pháp điều khiển sinh sản ở động vật và sinh đẻ có kế hoạch ở người
- Giới thiệu cho HS các biện pháp tránh thai, cơ chế tác dụng của mỗi biện pháp
- Giáo dục cho HS về dân số, sự bùng nổ dân số, hậu quả của bùng nổ dân số, kế hoạch hóa gia đình (KHHGĐ), ý nghĩa, tầm quan trọng của KHHGĐ
- Giáo dục cho HS về tình dục; tình dục an toàn; thai nghén và sinh đẻ; các bệnh nhiễm trùng đường sinh dục,…
Trang 77
3 Vận dụng thiết kế bài giảng
I Mục tiêu:
Sau khi dạy xong bài này, học sinh phải:
1 Kiến thức:
- Nêu được cơ chế điều hòa sinh tinh trùng
- Nêu được cơ chế điều hòa sinh trứng
- Nêu được ảnh hưởng của thần kinh và môi trường sống đến quá trình sinh tinh và sinh trứng
2 Kỹ năng:
- Quan sát, tư duy, so sánh khái quát hóa
- Hoạt động nhóm
- Vận dụng kiến thức
3 Thái độ: Tự giác chăm sóc và bảo vệ sức khỏe vị thành niên hiệu quả
II Trọng tâm: Vai trò của hoocmôn trong cơ chế điều hòa sinh tinh và sinh trứng
III Phương pháp: - Trực quan, so sánh
- Thảo luận nhóm
- Đàm thoại
IV Chuẩn bị:
Trang 88
1 Giáo viên: - Hình 46.1, 46.2 SGK phóng to
- Sơ đồ cơ chế điều hòa sinh tinh
- Sơ đồ cơ chế điều hòa sinh trứng
- PHT: (số 1, 2) Theo mẫu
2 Học sinh: Tự nghiên cứu SGK bài mới
V Tiến trình lên lớp:
1 Ổn định lớp: (1-2 phút) Kiểm tra sĩ số HS
2 Kiểm tra bài cũ (3-5 phút)
Câu hỏi: Nêu ưu và nhược điểm của sinh sản hữu tính ở động vật?
3 Bài mới (38 phút):
* ĐVĐ: Tại sao sinh sản ở động vật diễn ra một cách bình thường theo chu kì? Đó là nhờ cơ chế điều hoà sinh sản chủ yếu là cơ chế điều hoà sản sinh tinh trùng và sinh trứng.Trong đó HTK, môi trường và đặc biệt là hoocmôn đóng vai trò quan trọng
* Vào bài:
* Hoạt động I: Tìm hiểu cơ chế điều hoà sinh tinh và sinh trứng( 20 phút)
Hoạt động của GV Hoạt động của HS Nội dung ghi bảng
GV Tại sao nói điều hòa sinh sản
là điều hòa quá trình sinh tinh và
sinh trứng?
GV Yêu cầu HS quan sát H 46.1
HS thảo luận trả lời I Cơ chế điều hoà sinh tinh và
sinh trứng
1 Cơ chế điều hòa sinh tinh
Trang 99
hoặc đĩa hình điều hòa sinh tinh
ở động vật và trả lời CH:
- Tên các hoocmon tham gia điều
hòa sinh tinh?
- Nơi sản xuất ra các loại
hoocmon?
- Ảnh hưởng của các hoocmon?
GV nhận xét, giúp đỡ HS
- Vùng dưới đồi tiết GnRH kích
thích tuyến yên
- Tuyến yên tiết:
+ FSH: kích thích ống sinh tinh
sản xuất tinh trùng
+ LH: kích thích tế bào kẽ tiết
hoocmôn testosteron
Testosteron kích thích ống sinh
tinh sản sinh tinh trùng Khi nồng
độ testosteron trong máu tăng
cao, cả vùng dưới đồi và tuyến
yên đều bị ức chế nên GnRh,
FSH, LH đều giảm tiết
Câu hỏi tích hợp:
HS hoạt động nhóm, cá nhân
nghiên cứu SGK, thảo luận thống nhất ý kiến Đại diện nhóm trình bày, nhóm khác nhận xét, bổ sung
Các hoocmôn sinh dục như FSH, LH của tuyến yên, testostêron của tinh hoàn và một số hoocmôn của vùng d-ưới đồi có vai trò chủ yếu trong quá trình sản sinh tinh trùng ở tinh hoàn
Trang 1010
- Yếu tố nào ảnh hưởng trực tiếp
đến cơ chế sinh tinh?
- Rối loạn sản xuất hoocmon có
ảnh hưởng gì đến quá trình sinh
sản ở nam?
- Lứa tuổi dậy thì ở nam là lứa
tuổi nào?
- Những biểu hiện bình thường ở
lứa tuổi dạy thì nam?
- Khi có những dấu hiệu bất
thường về sinh dục, bạn nên làm
gì?
- Bạn sẽ làm gì để bảo
vệ sức khỏe, sức khỏe
sinh sản?
GV: yêu cầu HS quan sát H 46.2
và trả lời CH
- Tên các hoocmon tham gia điều
hòa sinh trứng?
- Nơi sản xuất ra các loại
hoocmon?
- Ảnh hưởng của các hoocmon?
HS: hoạt động nhóm, cá
nhân thu nhận kiến thức từ tranh vẽ, thảo luận thống nhất ý kiến Đại diện nhóm trình bày, nhóm khác nhận
xét, bổ sung
2 Cơ chế điều hòa sinh trứng
Các hoocmôn sinh dục như FSH,
LH của tuyến yên, ơstrôgen và progestêron của buồng trứng và một số hoocmôn của vùng dưới đồi có vai trò chủ yếu trong quá trình phát triển, chín và rụng trứng ở buồng trứng
Trang 1111
GV: nhận xét, giúp đỡ HS
- Vùng dưới đồi tiết GnRH kích
thích tuyến yên
- Tuyến yên tiết:
+ FSH: kích thích nang trứng
phát triển và tiết ra ơstrogen
+ LH: làm trứng chín, rụng và
tạo thể vàng
+ thể vàng tiết ơstrogen và
progesteron
- Progesteron và ơstrogen một
mặt làm cho niêm mạc tử cung
dày, xốp để đón trứng đã được
thụ tinh đến làm tổ, mặt khác tác
động ngược lên tuyến yên và
vùng dưới đồi, gây ức chế tiết
GnRH, FSH, LH nên trong vòng
14 ngày sau khi trứng rụng thì
không có trứng nào chín và rụng
nữa
- Trường hợp trứng không đuợc
thụ tinh: thể vàng teo lại và thoái
hoá, vùng dưới đồi lại kích thích
tuyến yên tiết FSH, LH và một
Trang 1212
chu kì mới được phát động
GV: Trong chăn nuôi, muốn kích
thích cho trứng chín và rụng có
thể làm như thế nào?
GV: Liên hệ ngược là gì? Vai trò
của cơ chế liên hệ ngược?
Câu hỏi tích hợp:
- Lứa tuổi dậy thì nữ là lứa tuổi
nào?
- Những biểu hiện bình thường ở
lứa tuổi dậy thì nữ?
- Chăm sóc cơ thể ở lứa tuổi dậy
thì?
- Rối loạn sản xuất hoocmon có
ảnh hưởng gì đến quá trình sinh
sản ở nữ?
- Khi có những dấu hiệu bất
thường về sinh dục, bạn nên làm
gì?
- Bạn sẽ làm gì để bảo vệ sức
khỏe, sức khỏe sinh sản?
- Khi mang thai, cơ thể các bạn
HS: liên hệ thực tế để TL
HS nghiên cứu trả lời
Trang 1313
nữ sẽ có những thay đổi gì?
- Bạn nữ nên làm gì để tránh
mang thai ngoài ý muốn?
- Bạn nữ nên làm gì khi biết mình
có thai?
* Hoạt động II: Tìm hiểu ảnh hưởng của thần kinh và môi trường sống đến quá trình sinh tinh và sinh trứng (10 phút)
Hoạt động của GV Hoạt động của HS Nội dung ghi bảng
GV HTK và môi trường ảnh hưởng
tới quá trình sản sinh tinh trùng như
thế nào? bằng cách hoàn thành phiếu
học tập số 3
GV gọi một HS lên trình bày, các
em khác theo dõi và bổ sung
GV cho HS đọc thông tin trong mục
II
HS dựa vào SGK Và
hiểu biết để trả lời
HS Lên trình bày, HS
khác nhận xét
HS đọc nội dung ở
II Ảnh hưởng của thần kinh
và môi trường sống đến quá trình sinh tinh và sinh trứng
1 Vai trò của hệ thần kinh và môi trường đến quá trình sinh tinh
- HTK tác động lên tinh hoàn thông qua tuyến yên
- Môi trường gây ảnh hưởng lên hoạt động của tinh hoàn gián tiếp thông qua HTK và hệ nôi tiết
2 Vai trò của hệ thần kinh và
Trang 1414
Hoàn thành phiếu học tập số 4
HTK và môi trường có ảnh hưởng
như thế nào đến quá trình sản sinh
trứng? bằng cách hoàn thành phiếu
học tập số 4
GV gọi một HS lên trình bày, các
em khác theo dõi và bổ sung
Câu hỏi tích hợp:
- HS trung học phổ thông cần làm gì
để giữ gìn sức khỏe, sức khỏe sinh
sản?
- Nên hay không nên bày tỏ suy
nghĩ, quan điểm của mình về vấn
đề tình dục?
- Em sẽ làm gì để nâng cao chất
lượng giáo dục DS – SKSS trong
cộng đồng?
SGK
HS Lên trình bày, HS
khác nhận xét
môi trường đến quá trình sinh trứng
- HTK và các yếu tố môi trư-ờng ảnh hưởng lên quá trình sản sinh trứng thông qua hệ nội tiết
- Thần kinh căng thẳng ảnh h-ưởng đến hệ nội tiết, dẫn đến rối loạn trong quá trình sinh trứng
- Sự hiện diện của con đực hoặc cái…
- Nhiệt độ, thức ăn
→ Tất cả các yếu tố đó đều tác động lên HTK, HTK tác động lên hệ nội tiết mà ảnh hưởng
đến quá trình sản sinh trứng
4 Củng cố và dặn dò: ( 5-8 phút)
a Củng cố: Tìm ví dụ thực tiễn mà con người đã can thiệp vào cơ chế điều hòa sinh sản ở
vật nuôi và con người?
- HS liên hệ thực tế trả lời: uống viên thuốc tránh thai
b Dặn dò: - Học bài và trả lời các câu hỏi ở sách giáo khoa