Bài tập về quy luật di truyền môn sinh học

Bài tập về quy luật di truyền môn sinh học các dạng bài tập về quy luật di truyền× bài tập về quy luật di truyền của menden× bai tap ve quy luat di truyen× dang bai tap ve quy luat di truyen× phương pháp giải bài tập vế quy luật di truyền× bài tập về quy luật di truyền menden bai tap ve quy luat di truyen lop 9 cách giải bài tập về quy luật di truyền ký năng giải nhanh bài tập về quy luật di truyền kí năng giải bài tập về quy luật di truyề

A CÁC D NG CHÍNH

B GI I THI U CÁC NGUYÊN T C GI I CHÍNH

I QUY LU T MEN EN

1 Quy lu t phân li

a Ph m vi áp d ng

- N i dung chính :

+ M t tính tr ng do 2 alen cùng lôcut quy đ nh, lôcut đó trên m t c p NST t ng đ ng

+ Trong 2 alen này c a con thì 1 alen t b , còn alen kia nh n t m

+ Khi gi m phân, các alen này phân li đ u v các giao t , nên 50% s giao t ch a alen này và 50% s giao t ch a alen kia

- H qu khi có t ng tác tr i – l n hoàn toàn:

+ Aa × Aa = (1/2A + 1/2a)×(1/2A + 1/2a) = 1/4AA + 2/4Aa + 1/4aa ki u hình là 3 tr i + 1 l n

+ Aa × aa = (1/2A + 1/2a) × 1a = 1/2Aa + 1/2aa ki u hình là 1 tr i : 1 l n (đ c tr ng cho lai phân tích)

- Ph m vi:

+ Theo ngh a r ng, quy lu t này chi ph i h u h t s di truy n c a t t c các tính tr ng c a sinh v t sinh

s n h u tính quy đ nh b i c p gen trên các NST t ng đ ng Nói cách khác, quy lu t ch không áp d ng

đ c v i sinh v t sinh s n vô tính và đ n tính, v i tr ng h p phân bào b t th ng mà thôi

+ Tuy nhiên, theo ngh a h p, các bài t p v quy lu t này th ng ch đ c p đ n :

S di truy n c a 1 tính tr ng do 1 gen quy đ nh (tính tr ng đ n gen)

M i tính tr ng do 1 c p gen alen quy đ nh (ngh a là s lôcut xét đ n = 1)

b Các d ng chính

- Xác đ nh ki u hình đ i sau khi bi t tính tr i và l n Các nguyên t c gi i :

+ Kí hi u gen quy đ nh tính tr i là ch cái in hoa (A, B, C …), còn kí hi u gen quy đ nh tính l n là ch cái in th ng (a, b, c …)

+ Ki u hình l n ch c ch n mang c p alen l n (aa), còn ki u hình tr i là A- (d u - thay cho A ho c a)

+ Th d h p luôn cho 2 lo i giao t , m i lo i chi m 1/2 ( t c 50 %) : Aa 1/2A + 1/2a ; còn th đ ng

h p ch phát sinh 1 lo i : AA 100 % A ; còn aa 100 % a

- Xác đ nh tính tr i và l n khi bi t k t qu ki u hình đ i con

BÀI T P V QUY LU T DI TRUY N

(TÀI LI U BÀI GI NG) Giáo viên: BÙI PHÚC TR CH

ây là tài li u tóm l c các ki n th c đi kèm v i bài gi ng Bài t p v quy lu t di truy n thu c khóa h c LT H

KIT-1: Môn Sinh h c (Th y Bùi Phúc Tr ch) t i website Hocmai.vn có th n m v ng ki n th c ph n Bài t p

v quy lu t di truy n, B n c n k t h p xem tài li u cùng v i bài gi ng này

+ Khi đ i con có s l ng đ nhi u, tính tr ng là đ n gen, phân tính theo t l 3 : 1 thì ki u hình chi m

3 ph n (75%) là tr i, còn ki u hình chi m 1 ph n (25%) là l n

+ Khi đ i con có ít cá th thì tính tr ng di truy n cách đ i là l n, ho c l n là con c a 2 tr i

- Khi g p bài toán lai gi ng nhi u tính tr ng, n u bi t ch c tính tr ng là đ n gen, các gen trên các NST khác nhau, thì b n tách t ng tính tr ng ra xét riêng nh trên

2 Quy lu t phơn li đ c l p

a Ví d 1

- Lai 2 dòng đ u Hà Lan thu n ch ng khác nhau 2 tính tr ng (P) : h t vàng, v tr n × h t xanh, v nh n

F1 thu đ c g m 100 % h t vàng, tr n Còn F2 do F1 t th ph n thì t o ra 556 h t phân li thành 4 ki u hình : 315 vàng, tr n + 108 vàng, nh n + 101 xanh tr n + 32 xanh, nh n

- F2 xu t hi n 2 ki u hình mà P và F1 không có, đó là : vàng, nh n và xanh, tr n g i là bi n d t h p

- T l 315 : 108 : 101 : 32 ≈ 9 : 3 : 3 : 1

- Tách riêng t l phân li t ng tính tr ng F2 đ c

+ Vàng : Xanh = (315 + 108):(101 + 32) = 423:133 ≈ 3:1

+ Tr n : Nh n = (315 + 101):(108 + 32) = 416:140 ≈ 3:1

T ng tính tr ng v n tuân theo quy lu t phân li, ngh a là tính tr ng này (màu h t) di truy n không ph thu c vào tính tr ng kia (d ng v h t)

- T l phân li chung c 2 tính tr ng F2 tuân theo bi u th c toán h c nh tích xác su t các s ki n đ c l p : 9 vàng tr n + 3 vàng nh n + 3 xanh tr n + 1 xanh nh n = (3 vàng + 1 xanh) × (3 tr n + 1 nh n)

- N i dung chính c a quy lu t: Các alen phân li đ c l p v i nhau trong quá trình hình thành giao t và t

h p t do v i nhau trong th tinh

b Ph m vi và h qu

- Ph m vi áp d ng :

+ các alen trên các NST khác nhau

+ s lôcut ≥ 2

- H qu :

+ N u gen tr i là hoàn toàn, v lí thuy t ta có công th c t ng quát sau c a Menđen :

S c p gen

d h p

S lo i giao t

S lo i ki u gen con

T l ki u gen con

S lo i ki u hình con

T l ki u hình con

+ T n s xu t hi n m t ki u gen là tích xác su t gi a 2 l ai giao t t o nên nó

c Các d ng th ng g p

Xác đ nh ki u hình đ i sau khi bi t tính tr i và l n (d ng thu n).

- T ng t nh lai 1 tính, khi đó tách riêng t ng tính ra đ xét, khi đó ta có :

+ Lai n th d h p, thì t l đ i con = (3 + 1)n

+ Lai 1 th d h p v i 1 th đ ng h p l n, thì t l đ i con = (1 + 1)

- Th ng g p ki u tính nhanh t l ch ng h n nh : Phép lai AaBbccDd × AaBbccdd sinh ra:

+ Bao nhiêu ki u hình khác nhau ? (Áp d ng 2n , đây ch có 2 c p d h p 22

= 4)

+ T l đ ng h p l n aabbccdd ? (Aa × Aa 14aa, Bb × Bb 1/bb, cc × cc 1cc, Dd × dd 1/2dd 1/4×1/4×1×1/2 = 1/32)

- N u 1 c p là tính tr ng tr i không hoàn toàn thì t l ki u hình = (3 + 1)(1 + 2 + 1) N u 2 c p là tính

tr ng tr i không hoàn toàn thì t l ki u hình = (1 + 2 + 1)2

Xác đ nh lo i giao t c a 1 ki u gen

- Theo công th c c a Menđen, s lo i giao t c a ki u gen có n c p gen PL L = 2n

Ch ng h n c th có

ki u gen là AABbCcDDee có t i 5 c p alen c n xét, nh ng ch có 2 c p d h p có 22

= 4 lo i

- xác đ nh ki u gen c th c a t ng giao t , ta dùng phép ch n (xem bài 52)

Tính xác su t : Xem chuyên đ “ ng d ng gi i tích t h p và xác su t th ng kê” (bài 52)

II T NG TÁC GEN

1 T ng tác b sung

a 9 : 7

Ví d 2 - đ u th m màu đ c a hoa hình thành qua 2 ph n ng :

- Ph n ng th nh t bi n ti n s c t không màu thành m t ch t trung gian c ng không màu, do gen tr i A;

- Ph n ng th hai bi n đ i ch t trung gian thành s c t đ , do gen tr i B Các gen l n a và b không có tác

d ng này

Ki u gen có ít nh t 2 alen tr i (A-B-) m i cho màu đ , còn l i không màu (tr ng) Nh v y phép lai AaBb × AaBb 9 đ (A-B-) + 7 tr ng (3 aaB- + 3 A-bb + 1 aabb) (Xem bài 12, m c II.1)

b 9 : 6 : 1

Ví d 3 - M t gi ng bí có ki u gen ch a c 2 alen khác nhau đ u tr i (A-B-) thì cho qu d t, ch có 1 alen

tr i (aaB- ho c A-bb) thì cho qu tròn, còn c 4 alen l n (aabb) thì cho qu dài Phép lai AaBb × AaBb

9 d t (A-B-) + 6 tròn (aaB- + A-bb) + 1 dài (aabb) (Xem bài t p 12.18)

c 9 : 3 : 3 : 1

Ví d 4 - gà : ki u gen A-B- cho mào (m ng) hình nh qu óc chó, ki u gen A-bb cho mào hình hoa,

ki u gen aaB- cho mào hình h t đ u, ki u gen aabb cho mào hình lá (hình 54.1) Do đó, phép lai AaBb × AaBb 9 mào qu (A-B-) + 3 mào hoa ( A-bb) + 3 mào h t (aaB-) + 1 mào lá (aabb)

A-B- MƠo hình qu óc

chó (m ng chích)

A- bb MƠo hoa h ng (m ng chà)

aaB- MƠo hình h t

đ u (m ng dâu)

aabb MƠo đ n (m ng lá)

Hình 54.1 ậ D ng mào gà (m ng) di truy n theo ki u t ng tác b sung

2 T ng tác át ch tr i

2 c p gen 2 lôcut khác nhau cùng xác đ nh 1 tính tr ng, nh ng s có m t c a gen tr i này l n át gen tr i không alen còn l i Có 2 tr ng h p :

a 13 : 3

Ví d 5 - M t gi ng gà có gen A cho màu đen, gen l n a cho màu tr ng, còn gen B át ch gen A, nên gà

ch có màu đen khi ki u gen có c p alen aa Phép lai AaBb × AaBb 13 tr ng (9 A-B- + 3 A-bb + 1 aabb) + 3 đen (aaB-)

b.12 : 3 : 1

Ví d 6 - M t gi ng ngô có ki u gen A- - - thì cho h t đ , ki u gen aaB- cho h t vàng, còn aabb thì không màu (tr ng) Phép lai AaBb × AaBb 12 đ (A- - -) + 3 vàng (aaB-) + 1 tr ng (aabb)

3 T ng tác át ch l n 9 : 3 : 4

Ví d 7 - chu t agouti : c p alen l n aa c ch alen B hay b, nên khi có alen A- , thì B (nâu) ho c b (đen) m i bi u hi n tác đ ng riêng c a nó C p gen l n lôcut này át ch s bi u hi n c a gen lôcut kia Do đó phép lai AaBb × AaBb 9 nâu (A-B-) + 3 đen (A-bb) + 4 tr ng (aa- -)

4 T ng tác c ng g p 15 : 1 (Xem l i bài 12, m c II.2)

Ví d 8 - Màu h t c a 1 gi ng lúa mì do 2 c p alen A (a) và B (b) quy đ nh, ki u gen có càng nhi u alen

tr i thì màu đ càng th m Do đó phép lai AaBb × AaBb 15 đ + 1 tr ng (aabb) 15/16 s cá th có h t

đ nh ng s c đ không đ u (đ th m, đ nh t, h ng, h ng nh t)

Tr ng h p màu da c a ng i có gi thuy t cho r ng do ít nh t 3 lôcut phân li đ c l p, nh ng gi thuy t này không gi i thích đ c ng i da đ có ki u gen gì và t i sao ng i da màu không th sinh con da tr ng theo đúng t l nh gi thuy t

III LIÊN K T GEN

1 Liên k t hoàn toàn

- Khi các gen đang xét cùng 1 NST thì chúng chúng cùng phân li trong phân bào cùng t h p v i nhau trong th tinh

- Các gen cùng 1 NST t o thành 1 nhóm gen liên k t S nhóm tính tr ng di truy n liên k t b ng s nhóm gen liên k t S nhóm gen liên k t c a loài th ng b ng s NST c a b đ n b i (n)

- Khi các gen nào liên k t v i nhau, ta ghi tên các gen đó trên cùng 1 v ch (t ng tr ng 1 NST) , do đó

ki u gen th l ng b i ghi nh 1 phân s v i 2 v ch, còn ki u gen đ n b i ghi trên 1 v ch N u mu n

vi t đ n gi n có th dùng 2 d u v ch chéo (//) đ thay, ví d : vi t làBV//bv

- S lo i giao t khi liên k t gen = 2n v i n là s c p NST t ng đ ng mang các gen đang xét Ch ng h n: + Ki u gen AbC//aBc có 3 c p gen d h p, nh ng cùng n m trên 1 c p NST t ng đ ng (n = 1) Có

21 = 2 lo i giao t là : AbC và aBc

+ Ki u gen có t i 5 c p gen d h p, nh ng trên 2 c p NST t ng đ ng (n = 2), n u không có trao đ i chéo Cho 22

= 4 lo i giao t : AbC dE , AbC De , aBc dE , aBc De Ngh a là khi liên k t hoàn toàn s lo i giao t tính nh s t h p NST

2 Liên k t không hoàn toàn (hoán v gen)

- Khi các gen cùng 1 NST nh ng xa nhau thì có th hoán v v i các alen cùng lôcut v i chúng NST

t ng đ ng do trao đ i chéo c p NST không ch em (NST t ng đ ng khác ngu n), t đó t o ra bi n d tái

t h p

- Hoán v gen không phát sinh ki u hình m i, mà ch thay đ i t n s ki u gen t đó thay đ i t l ki u hình

- T n s hoán v gen giao đ ng trong kho ng t 0 đ n 50 % (khi đ t tr s l n nh t thì k t qu nh PL L)

và đ c tính b ng t l s giao t có gen hoán v v i t ng s giao t t o thành Trong th c t , t n s hoán

v gen nhi u nh t c ng ch kho ng 25 % đ n 30 % Trao đ i chéo có th ch x y ra ch quá trình hình thành giao t cái, ho c ch giao t đ c ho c c hai lo i là tùy loài

- M t th d h p AaBb tr ng h p liên k t gen có th có 2 ki u gen khác nhau :

+ Ki u AB // ab g i là d h p đ u (CIS)

+ Ki u Ab // aB g i là d h p l ch hay d h p đ i (TRANS)

- tính t n s hoán v gen (f), ng i ta l y đ i t ng là th d h p đ u đem lai phân tích, th ng kê s cá

th có bi n d tái t h p (x) và t ng s cá th (y) đ i con lai, r i áp d ng công th c f = x / y , ch ng h n : AB//ab × ab//ab AB//ab + ab//ab + Ab//ab + aB//ab

Ki u hình gi ng P BD tái t h p (< 0,5)

Công th c trên không áp d ng đ c khi đ i t ng là th d h p l ch, vì lai phân tích đ c k t qu khác :

Ab//aB × ab//ab Ab//ab + aB//ab + AB//ab + ab//ab

Ki u hình khác P Tái t h p có KH nh P (< 0,5)

- phân bi t 2 ki u gen d h p đ u và l ch, có nhi u cách nh ng đ n gi n là cho t p giao :

+ CIS : AB//ab × AB//ab 1 AB//AB + 2 AB//ab + 1 ab//ab

Ki u hình phân li = 3 1

+ TRANS : Ab//aB × Ab//aB 1 Ab//Ab + 2 Ab//aB + 1 aB//aB

Ki u hình phân li = 1 2 1

+ Ngoài ra lai phân tích mà t ng t l c p ki u hình t ng ng < 50 % thì đó chính là các ki u hình tái

t h p

- T n s hoán v gen có th tính b ng s th p phân, nh ng th ng tính ra % và 1 % là 1 cM Khi bài toán cho kho ng cách L gi a 2 lôcút thì b n c n hi u ngay là lai phân tích s cho ra L % tái t h p Ch ng h n : kho ng cách gi a A v i B là 17 cM AB//ab × ab//ab 83 % ki u hình gi ng P + 17 % bi n d tái t

h p, hay t l ki u hình = 0,415 AB//ab + 0,415 ab//ab + 0,085 Ab//ab + 0,085 aB//ab

IV LIÊN K T GI I TÍNH

- Di truy n liên k t gi i tính th c ch t là bi t d ng c a liên k t gen, khi gen xét đ n NST gi i tính

- N u gen đo n t ng đ ng c a NST gi i tính, thì lôcut c a gen này di truy n nh các lôcut NST

th ng (c ng phân li hay hoán v nh v y)

- N u gen đo n không t ng đ ng c a NST gi i tính, thì lôcut ch có 1 alen mà thôi, khi đó :

+ Gen l n X di truy n chéo t P (XaY) F1 (X

-Xa) F2 (XaY) hay “Ông ngo i” “M ” “Con trai” n u XY là gi ng đ c

+ Gen Y b t k là tr i hay l n đ u di truy n th ng và bi u hi n 100 % con nh n đ c Y : XYa

XYa

+ C n nh : Cá, bò sát, chim và cánh ph n có gi ng cái là d giao t

V DI TRUY N NGOÀI NHÂN

Di truy n ngoài nhân còn g i là di truy n ngoài NST ho c di truy n t bào ch t B n ch t hi n t ng này là ti th hay l c l p n m ngoài nhân có ch a gen, mà nhi u loài thì h p t th ng nh n đ c l ng

t bào ch t mang các gen này c a giao t cái (“m ”) nhi u h n c a giao t đ c (“b ”) Do đó :

- Lai thu n và lai ngh ch khác nhau, trong đó con lai mang tính tr ng c a “m ”, g i là di truy n theo dòng

m

- Các gen ngoài NST s l ng không n đ nh và không đ c phân li đ u trong phân bào, nên s di truy n này không ch t ch nh di truy n NST

C NH N BI T D NG

Trong bài toán có đ khó cao, ng i ta th ng cho s di truy n ph c t p c a nhi u tính tr ng, mà tính

tr ng này di truy n theo quy lu t này, còn tính tr ng kia l i theo quy lu t khác Còn g p tr ng h p 1 tính

tr ng l i do nhi u lôcut xác đ nh, nh ng 1 lôcut l i NST gi i tính ho c c 2 cùng 1 NST Có nh ng cách đ n gi n đ nh n bi t

1 bài cho (có th nói rõ, có th không th t rõ)

- N u đ cho “các gen trên các NST khác nhau” thì quá rõ là các gen phân li đ c l p Gi i theo quy

lu t Menđen

- N u đ cho t l ki u hình x p x hay đúng nh t l chu n đã h c (nh 3 : 1, 1 : 1 , 9 : 3 : 3 : 1 v.v)

B n c n v n d ng quy lu t Menđen

- N u đ cho nhi u c p gen, nh ng ch có 1 tính tr ng Ngh ngay t i t ng tác gen Trong các tr ng

h p này ta có th g p :

+ 2 c p gen 2 lôcut khác nhau cùng xác đ nh 1 tính tr ng, mà 2 lôcut này trên các NST khác nhau nên phân li đ c l p theo quy lu t Menđen, do dó t l ki u hình là bi n d ng c a 9 : 3 : 3 : 1

+ 2 c p gen 2 lôcut khác nhau cùng xác đ nh 1 tính tr ng, nh ng 2 lôcut này l i cùng trên 1 NST Lúc này, ta xác đ nh ki u gen theo quy lu t liên k t gen, còn ki u hình ph i d a vào ki u t ng tác đ cho

- N u đ bài nh c t i (dù thoáng qua) lai thu n và lai ngh ch Ngh ngay t i di truy n liên k t gi i tính , hoán v gen ho c có khi là di truy n t bào ch t

2 bài cho n

- Khi đ cho phép lai 1 tính tr ng mà có t i ≥ 3 ki u hình Ngh ngay đ n tr i trung gian, hay t ng tác gen ho c di truy n đa alen

- Khi đ nh c t i “đ c, cái” (có khi ch là kí hi u , ) Ngh t i di truy n liên k t gi i tính ho c ngoài NST

- cho phép lai nhi u tính tr ng mà t l phân li m i tính tr ng khác nhau di truy n theo nhi u quy

lu t

- bài có ki u gen v i kí hi u ho c Ab//aB ó là liên k t gen và kèm theo có th có hoán v

Giáo viên : BÙI PHÚC TR CH Ngu n : Hocmai.vn