Vận dụng phương pháp nêu và giải quyết vấn đề trong dạy học môn giáo dục quốc phòng, an ninh tại trường đại học cần thơ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠOTRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LUẬN VĂN THẠC SĨ CAO NGỌC BÁU VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP NÊU VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC QUỐC

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ CAO NGỌC BÁU

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP NÊU VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC QUỐC PHÒNG, AN NINH

TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN ThƠ

NGÀNH: GIÁO DỤC HỌC - 601401

Tp Hồ Chí Minh, tháng 10/2014

S K C0 0 4 3 6 7

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP NÊU VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC QUỐC PHÒNG, AN

NINH TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ CAO NGỌC BÁU

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP NÊU VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC QUỐC PHÒNG, AN

NINH TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

NGÀNH: GIÁO DỤC HỌC - MÃ SỐ: 601401

HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS DƯƠNG THỊ KIM OANH

Tp Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2014

LÝ LỊCH KHOA HỌC

I LÝ LỊCH SƠ LƯỢC

Họ & tên: Cao Ngọc Báu Giới tính: Nam

Ngày, tháng, năm sinh: 17/7/1970 Nơi sinh: Hà Nội

Quê quán: Chương Mỹ - Hà Nội Dân tộc: Kinh

Chức vụ, đơn vị công tác trước khi học tập, nghiên cứu: Thượng tá, phó giám đốc Trung tâm GDQP - AN, Trường Đại học Cần thơ

Chỗ ở riêng hoặc địa chỉ liên lạc: 09 dãy Sole, Đại học Cần Thơ khu I, đường 30/4, phường Hưng Lợi, quận Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ

Điện thoại: 0978.37.39.39

E-mail: cnbau@ctu.edu.vn

II QUÁ TRÌNH ĐÀO TẠO

1 Cao Đẳng

- Hệ đào tạo: Chính qui Thời gian đào tạo từ 09/1991 đến 8/1995

- Nơi học (trường, thành phố): Học viện chính trị

- Ngành học: Chính trị

2 Đại học:

- Hệ đào tạo: Chính qui Thời gian đào tạo từ 09/2003 đến 8/2004

- Nơi học (trường, thành phố): Học viện chính trị

Trợ lý Tuyên huấn, lữ đoàn PB6,

quân khu 9 4/2005 -

01/2007

Lữ đoàn PB6, đóng quân trên địa bàn tỉnh An Giang

Tiểu đoàn phó chính trị, tiểu đoàn

2, lữ đoàn PB6, quân khu 9

ii 02/2007 - Trường Đại học Cần Thơ Giảng viên, Trưởng bộ môn, Phó

giám đốc Trung tâm GDQP - AN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Cần Thơ, ngày … tháng 9 năm 2014

Người nghiên cứu

Cao Ngọc Báu

iv

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn:

1 TS Dương Thị Kim Oanh, người đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong suốt quá trình nghiên cứu, thực hiện luận văn

2 Quý thầy cô giảng dạy lớp cao học khóa 12B và quý thầy cô Trường Đại học Sư phạm kỹ thuật Tp.HCM là những người đã tận tình giảng dạy và truyền thụ những kinh nghiệm quý báu cho tôi trong suốt khóa đào tạo sau đại học

3 Ban giám đốc và các đồng chí cán bộ giảng viên, công nhân viên Trung tâm GDQP - AN Trường Đại học Cần Thơ đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi thực hiện việc nghiên cứu của mình

4 Gia đình, người thân và bạn bè đã giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Xin trân trọng cám ơn!

TÓM TẮT LUẬN VĂN

Giáo dục quốc phòng, an ninh ở các trường đại học, cao đẳng nói chung và Trường đại học Cần Thơ nói riêng vẫn còn nhiều bất cập Giảng viên truyền đạt cho hết nội dung quy định trong chương trình và sách giáo khoa, cố gắng làm cho sinh viên trong lớp hiểu và nhớ những điều thầy giảng, rất ít hoặc thiếu vắng các hình thức tham quan, ít sử dụng các phương pháp dạy học hiện đại trong giảng dạy và học bộ môn này Những phương pháp như vậy, chưa phát huy được hết tính tích cực, chủ động, sáng tạo của sinh viên Vì vậy, nhiều sinh viên ngại học, chán học, dẫn đến yêu cầu và chất lượng dạy học của bộ môn chưa cao

Xuất phát từ những yêu cầu và thực tiễn dạy học đó, người nghiên cứu chọn vấn

đề: “Vận dụng phương pháp nêu và giải quyết vấn đề trong dạy học môn Giáo

dục quốc phòng, an ninh tại Trường đại học Cần Thơ’’ làm đề tài nghiên cứu

Quá trình thực hiện đề tài người nghiên cứu đã:

1 Tổng hợp cơ sở lý luận về dạy học nêu và giải quyết vấn đề; nghiên cứu về môn học và đặc điểm tâm lý hoạt động của sinh viên Trường Đại học Cần Thơ Luận giải trên phương diện lý luận về xây dựng và vận dụng dạy học nêu và giải quyết vấn đề

2 Khảo sát thực trạng dạy học môn Giáo dục quốc phòng, an ninh tại Trường Đại học Cần Thơ Giúp cho các giảng viên, cán bộ quản lý và sinh viên có nhận thức đúng đắn và cách nhìn tổng thể về lý thuyết cũng như thực tiễn dạy học môn Giáo dục quốc phòng, an ninhtại Trường Đại học Cần Thơ hiện nay

3 Cấu trúc nội dung môn học theo hướng giải quyết các tình huống có vấn đề, xây dựng hệ thống các tình huống có vấn đề học phần 1: Đường lối quân sự và tổ chức thực nghiệm tại Trường Đại học Cần Thơ

Kết quả thực nghiệm của 4 bài: Xây dựng nền quốc phòng toàn dân; Chiến tranh nhân dân bảo vệ tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa; Xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam và Nghệ thuật quân sự Việt Nam Người nghiên cứu nhận thấy việc vận dụng phương pháp nêu và giải quyết vấn đề vào trong quá trình dạy học

vi

đã đem lại hiệu quả rõ rệt và tương đối ổn định Phương pháp này đã phát huy được tính tích cực, sáng tạo của người học, góp phần nâng cao kết quả học tập môn Giáo dục quốc phòng, an ninhvà năng lực giải quyết vấn đề của sinh viên tại Trường Đại học Cần Thơ Từ đây có thể khẳng định tính khả thi khi giảng viên lựa chọn và vận dụng phương pháp nêu và giải quyết vấn đề trong dạy học môn Giáo dục quốc phòng,

an ninh

Derive from the need and that teaching practicality, the researcher implemented

the topic: “Wield Problem - solving method in teaching National Defense

Education and Security at Can Tho University” to do the research

In the research process, the researcher has done:

1 Colligate the rationale for Problem-solving teaching; research the subject and psychosocial activity characteristic of students at Can Tho University Comment in theoretical aspect about raising and wielding Problem - solving teaching method

2 Survey the teaching situation of National Defense Education and Security at Can Tho University Help the lectures, high - rankers and students to have proper awareness of the theory and teaching practicality National Defense Education and Securityat Can Tho University presently

3 Arrange the content of this subject in the trend of problem - solving, raise the problem - solving system in the first course: The course of military and experimental organization at Can Tho University

The experimental result of four lessons: Developing a national defense; People's war to defend Vietnam socialist; Construction of the People's Armed Forces Vietnam and Vietnam Military Art The researcher recognized that the wielding of Problem - solving method in teaching became effective

and relatively stable This method promoted learners’ activeness, creativeness, contributed to the enhancement of students’ result in learning National Defense

viii

Education and Security and problem - solving capacity The result could confirm feasibility when lecturers choose and wield Problem - solving method in teaching National Defense Education and Security

MỤC LỤC

6 Giả thuyết nghiên cứu 3

8 Phương pháp nghiên cứu 4

9 Những giá trị đóng góp của đề tài 5

10 Cấu trúc của luận văn 5

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN DẠY HỌC NÊU VÀ GQVĐ

1.1 Tổng quan lịch sử nghiên cứu DH nêu và GQVĐ trên thế giới và

tại Việt Nam

7

1.2 Các khái niệm cơ bản 16

x

1.2.3 Tình huống có vấn đề 18 1.2.4 Tình huống dạy học 19 1.2.5 Dạy học nêu và giải quyết vấn đề 20 1.2.6 Môn học GDQP - AN 22 1.3 Các vấn đề lý luận về dạy học nêu và GQVĐ 23 1.3.1 Cơ sở khoa học dạy học nêu và GQVĐ 23 1.3.1.1 Cơ sở triết học 23 1.3.1.2 Cơ sở tâm lý học 24 1.3.1.3 Cơ sở giáo dục học 25 1.3.2 Bản chất của dạy học nêu và GQVĐ 26 1.3.3 Cách thức tạo tình huống có vấn đề trong dạy học 27 1.3.4 Các mức độ của dạy học nêu và GQVĐ 28 1.3.5 Quy trình dạy học nêu và GQVĐ 34

Chương 3 TỔ CHỨC DẠY HỌC NÊU VÀ GQVĐ MÔN GDQP

– AN TẠI TRƯỜNG ĐHCT

3.1 Các định hướng khoa học để tổ chức dạy học nêu và GQVĐ

môn GDQP - AN tại Trường ĐHCT

57

3.1.1 Định hướng nội dung 57

3.1.2 Định hướng phương pháp 57

3.1.3 Định hướng phương tiện 58

3.2 Cấu trúc nội dung môn học GDQP- AN theo hướng giải quyết

các tình huống có vấn đề tại Trường ĐHCT

59

3.3 Xây dựng các tình huống có vấn đề học phần 1, môn GDQP -

AN tại trường ĐHCT

62

3.4 Thiết kế giáo án dạy học nêu và GQVĐ môn GDQP - AN tại

Trường Đại học Cần Thơ

71

3.5 Thực nghiệm sư phạm 80

3.5.1 Mục đích thực nghiệm 80 3.5.2 Nội dung thực nghiệm 80 3.5.3 Đối tượng và thời gian thực nghiệm 80 3.5.4 Xây dựng bộ công cụ và chọn mẫu thực nghiệm 80 3.5.5 Thu thập, phân tích, đánh giá kết quả thực nghiệm 81 3.5.5.1 Kết quả thực nghiệm về mặt định tính 81

3.5.5.2 Kết quả thực nghiệm về mặt định lượng 84 * Kết luận chương 3 90

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 91

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

TT Kí hiệu, chữ viết tắt Viết đầy đủ

1 CTND Chiến tranh nhân dân

2 ĐHCT Đại học Cần Thơ

3 GDQP - AN Giáo dục quốc phòng, an ninh

DANH SÁCH CÁC BẢNG

Bảng 2.1: Mức độ tiêu chí lựa chọn phương pháp dạy học 43

Bảng 2.2: Mức độ sử dụng PPDH nội dung lý thuyết 43

Bảng 2.3: Mức độ sử dụng phương pháp dạy học thực hành 44

Bảng 2.4: Mức độ sử dụng các hình thức tổ chức dạy học 45

Bảng 2.5: Mức độ sử dụng các phương tiện nào trong dạy học 47

Bảng 2.6: Mức độ sử dụng các phương pháp kiểm tra, đánh giá 48

Bảng 2.7: Mức độ nhận thức về vai trò môn học của sinh viên 50

Bảng 2.8: Mức độ thái độ của sinh viên đối với môn học 51

Bảng 2.9: Mức độ tích cực trong giờ học của sinh viên 52

Bảng 2.10: Mức độ thái độ và hành động của SV trong giờ học 53

Bảng 2.11: Mức độ nguyên nhân SV không thích học 54

Bảng 2.12: Mức độ biện pháp tăng tính tích cực sinh viên 55

Bảng 3.1: Mức độ hứng thú trong giờ học của sinh viên 81

Bảng 3.2: Mức độ tích cực trong giờ học của sinh viên 82

Bảng 3.3: Mức độ năng lực GQVĐ của sinh viên 84 Bảng 3.4: So sánh sự khác nhau về điểm thi của sinh viên hai… 86 Bảng 3.5: So sánh sự khác nhau về xếp loại của SV hai lớp… 88

xiv

DANH SÁCH HÌNH ẢNH, SƠ ĐỒ VÀ BIỂU ĐỒ

TÊN HÌNH TRANG

Hình 2.1: Tỉ lệ sử dụng hình thức dạy học 46

Hình 2.2: Tỉ lệ sử dụng phương tiện dạy học 48

Hình 2.3: Tỉ lệ sử dụng phương pháp kiểm tra, đánh giá kết quả… 49

Hình 2.4: Tỉ lệ hứng thú của sinh viên với môn học 52

Hình 3.1: So sánh mức độ năng lực GQVĐ của sinh viên 83

SƠ ĐỒ

Sơ đồ 1.1: Quan hệ giữa THDH và THVĐ 20

Sơ đồ 1.2: Quy trình tổ chức dạy học nêu và GQVĐ 34

Sơ đồ 1.3.Mô hình dạy học nêu và giải quyết vấn đề 3 bước 35

BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1: Tỷ trọng tích luỹ điểm thi của sinh viên hai lớp thực

nghiệm và đối chứng

88

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã khẳng định: "Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế, trong đó, đổi mới cơ chế quản lý giáo dục, phát triển đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục là khâu then chốt” và “Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng xây dựng đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam" [10] Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011 - 2020 đã định hướng: "Phát triển và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao là một đột phá chiến lược" [5]

Để tạo ra lực lượng lao động đáp ứng yêu cầu đó, Nghị quyết Hội nghị lần thứ 4 BCHTW Đảng khoá VII đã chỉ rõ, hệ thống giáo dục phải: “…xác định lại mục tiêu, thiết

kế lại chương trình, kế hoạch, nội dung, phương pháp giáo dục và đào tạo’’ [8]

Đổi mới giáo dục mà trọng tâm là đổi mới phương pháp dạy học đã, đang và luôn luôn là vấn đề chiến lược, vấn đề cấp bách, vấn đề thời sự nóng hổi không chỉ đối với những người làm công tác giáo dục mà còn là trăn trở của toàn bộ hệ thống chính trị

Chủ trương đổi mới phương pháp dạy học đã được Đảng, Nhà nước và ngành giáo dục đề ra từ rất sớm với mục đích là biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo

Như vậy, bên cạnh việc đổi mới nội dung dạy học thì nhiệm vụ đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy mạnh mẽ tính tích cực của người học là một nhiệm vụ có ý nghĩa cực kỳ to lớn và luôn mang tính thời sự trong hoạt động giáo dục và đào tạo nước nhà

Nghị quyết Hội nghị lần thứ 2 Ban chấp hành trung ương Đảng khoá VIII đã chỉ rõ: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thói quen nề nếp, sáng tạo của người học, đảm bảo điều kiện

và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho sinh viên, nhất là sinh viên đại học”[9]

Việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng hiện đại đang diễn ra rất sôi động ở tất cả các trường học trong đó có các trường đại học và cao đẳng, nó trở thành một xu hướng và cũng là một yêu cầu tất yếu của việc đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Trên thực tế, từ nhiều năm nay, việc đào tạo cơ bản, bồi dưỡng chuẩn hoá giảng viên giáo dục Quốc phòng, an ninh của cả nước, trong đó có đội ngũ giảng viên ở các Trung tâm giáo dục quốc phòng, an ninh đã được coi trọng Điều này có

ý nghĩa rất quan trọng, góp phần từng bước nâng cao chất lượng đào tạo ở các bậc đại học, cao đẳng về môn Giáo dục quốc phòng, an ninh, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện, qua đó tạo điều kiện cho thế hệ trẻ có điều kiện tu dưỡng phẩm chất đạo đức và rèn luyện năng lực thực tế để sẵn sàng thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược: Xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa Dạy và học những gì trong môn học quan trọng này, dạy và học như thế nào để có chất lượng và hiệu quả là điều cần phải có quan niệm thống nhất trong sự đa dạng sáng tạo về phương pháp để đạt được chất lượng hiệu cao hơn

Tuy nhiên, việc giảng dạy và học tập môn Giáo dục quốc phòng, an ninh ở các trường đại học, cao đẳng nói chung và Trường đại học Cần Thơ nói riêng vẫn còn nhiều bất cập Giảng viên truyền đạt cho hết nội dung quy định trong chương trình và sách giáo khoa, cố gắng làm cho sinh viên trong lớp hiểu và nhớ những điều thầy giảng, rất ít hoặc thiếu vắng các hình thức tham quan, ít sử dụng các phương pháp dạy học hiện đại trong giảng dạy và học bộ môn này Những phương pháp như vậy, chưa phát huy được hết tính tích cực, chủ động, sáng tạo của sinh viên Vì vậy, nhiều sinh viên ngại học, chán học, dẫn đến yêu cầu và chất lượng dạy học của bộ môn chưa cao

Xuất phát từ những yêu cầu và thực tiễn dạy học đó, người nghiên cứu chọn vấn

đề:“Vận dụng phương pháp nêu và giải quyết vấn đề trong dạy học môn Giáo dục

quốc phòng, an ninh tạiTrường đại học Cần Thơ’’làm đề tài nghiên cứu

2 Mục tiêu nghiên cứu

Tổ chức dạy học nêu và giải quyết vấn đề mônGDQP-ANtại Trường đại học Cần Thơ

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài tập trung thực hiện các nhiệm vụ sau:

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận về dạy học nêu và giải quyết vấn đề

- Nghiên cứu thực trạng dạy học môn GDQP – ANtại Trường Đại học Cần Thơ

- Tổ chức dạy học nêu và giải quyết vấn đề môn GDQP-AN tạiTrường Đại học Cần Thơ

4 Đối tượng nghiên cứu

Vận dụng phương pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề

5 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học môn GDQP-AN tại Trường đại học Cần Thơ

6 Giả thuyết nghiên cứu

Hiện nay, môn họcGDQP-AN tại Trường Đại học Cần Thơ chủ yếu được giảng dạy bằng phương pháp thuyết trình theo hình thức thông báo nên chưa phát huy được tính tích cực học tập của sinh viên Nếu áp dụng phương pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề vào dạy học môn GDQP – ANnhư người nghiên cứu đã đề xuất thì sinh viên sẽ hình thành được tính tích cực học tập và năng lực giải quyết vấn đề, qua đó góp phần nâng cao kết quả môn học này tại Trường Đại học Cần Thơ

7 Phạm vi nghiên cứu

Môn học GDQP-ANcó 3 học phần với 150 tiết (08 TC) Đề tài chỉ tập trung vận dụng phương pháp dạy học nêu và GQVĐ trong dạy học phần 1: Đường lối quân sự của Đảng cộng sản Việt Nam, với 45 tiết (03 TC), thực nghiệm sư phạm