Đánh giá khả năng sinh trưởng của một số xuất xứ loài xoan ta trong giai đoạn vườn ươm ở trung tâm nghiên cứu lâm nghiệp vùng núi phía bắc trường đại học nông lâm thái nguyên

Để đạt được mục tiêu đó, được sự nhất trí của ban chủ nhiệm khoa Lâm Nghiệp trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên tôi tiến hành thực tập tốt nghiệp với đề tài: “Đánh giá khả năng sinh trưở

NÔNG QUỐC CƯỜNG Tên đề tài:

ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG SINH TRƯỞNG CỦA MỘT SỐ XUẤT XỨ

LOÀI XOAN TA (MELIA AZEDAZACH L.) TRONG GIAI ĐOẠN

VƯỜN ƯƠM - Ở TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU LÂM NGHIỆP VÙNG NÚI PHÍA BẮC TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM THÁI NGUYÊN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo : Chính quy

Chuyên ngành : Lâm nghiệp

Khoa : Lâm nghiệp

Khoá : 2009 – 2013

Giảng viên HD : TS Trần Thị Thu Hà

Thái Nguyên, 2014

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của bản thân tôi Các số liệu và kết quả nghiên cứu là quá trinh điều tra ngoài thực địa hoàn toàn trung thực, chưa công bố trên các tài liệu, nếu có gì sai tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Thái Nguyên, ngày 06 tháng 6 năm 2014

XÁC NHẬN CỦA GVHD

trước Hội đồng khoa!

XÁC NHẬN CỦA GV CHẤM PHẢN BIỆN

Giáo viên chấm phản biện xác nhận sinh viên

Đã sửa chữa sai sót sau khi Hội đồng chấm yêu cầu!

(Ký, họ và tên)

lại những kiến thức lý thuyết và làm quen với công tác nghiên cứu khoa học, cũng như vận dụng những kiến thức đó vào thực tiễn sản xuất

Để đạt được mục tiêu đó, được sự nhất trí của ban chủ nhiệm khoa Lâm

Nghiệp trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên tôi tiến hành thực tập tốt

nghiệp với đề tài: “Đánh giá khả năng sinh trưởng của một số xuất xứ loài

Xoan ta (Melia azedazach L.) trong giai đoạn vườn ươm ở Trung tâm Nghiên cứu Lâm Nghiệp Vùng núi phía Bắc - Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên ” Để hoàn thành khóa luận này tôi đã nhận sự giúp đỡ tận tình

của cán bộ công nhân viên Trung tâm Nghiên cứu Lâm nghiệp Vùng núi phía Bắc, các thầy cô giáo trong và ngoài khoa Lâm Nghiệp, đặc biệt là sự hướng

dẫn chỉ bảo tận tình của cô giáo hướng dẫn: TS Trần Thị Thu Hà đã giúp đỡ

tôi trong suốt quá trình làm đề tài

Nhân dịp này tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc đến các thầy cô giáo trong khoa Lâm Nghiệp, gia đình, bạn bè đặc biệt là cô giáo TS Trần Thị Thu

Hà đã giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận này

Trong suốt quá trình thực tập, mặc dù đã rất cố gắng để hoàn thành tốt bản khóa luận, nhưng do thời gian và kiến thức bản thân còn hạn chế Vì vậy bản khóa luận này không tránh khỏi những thiếu sót Vậy tôi rất mong được

sự giúp đỡ, góp ý chân thành của các thầy cô giáo và toàn thể các bạn bè đồng nghiệp để khóa luận tốt nghiệp của tôi được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày 05 tháng 06 năm 2014

Sinh viên

Nông Quốc Cường

Bảng 4.1 Tỉ lệ hình thành cây sau khi gieo 28 Bảng 4.2 Kết quả nghiên cứu sinh trưởng về chiều cao vút ngọn bình quân

cây Xoan ta trong giai đoạn vườn ươm 29 Bảng 4.3 Kết quả nghiên cứu sinh trưởng đường kính của cây Xoan ta giai

đoạn vườn ươm lần đo cuối 30

Bảng 4.4: Sắp xếp các trị số quan sát trong phân tích phương sai 32 Bảng 4.5: Phân tích phương sai ANOVA 33 Bảng 4.6 Lượng tăng trưởng bình quân chung của các xuất xứ Xoan ta giai

đoạn vườn ươm 34

Bảng 4.7: Kết quả nghiên cứu về chất lượng cây con (lần đo 4) 35 Bảng 4.8 Tỉ lệ cây sống của các cây con ở CTTN trong giai đoạn vườn ươm

36 Bảng 4.9 Kết quả nghiên cứu về tỉ lệ xuất vườn cây Xoan ta 37

1.1 Đặt vấn đề 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Mục tiêu nghiên cứu 2

1.4 Ý nghĩa của đề tài 3

PHẦN 2: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 4

2.1 Những vấn đề chính trong cải thiện giống cây rừng 4

2.1.1 Khái niệm cải thiện giống cây rừng 4

2.1.2 Vị trí của khảo nghiệm xuất xứ trong công tác giống cây rừng 5

2.1.3 Một số khái niệm liên quan 6

2.1.4 Vị trí của thiết kế thí nghiệm vườn ươm trong công tác khảo nghiệm xuất xứ 8

2.2 Lịch sử khảo nghiệm loài và xuất xứ 9

2.2.1 Trên thế giới 9

2.2.2 Ở Việt Nam 10

2.3 Một số đặc điểm của cây Xoan ta (Melia azedazach L.) 12

2.3.1 Phân loại khoa học 12

2.3.2 Đặc điểm hình thái 13

2.3.3 Đặc điểm sinh thái 13

2.3.4 Phân bố địa lý 13

2.3.5 Giá trị kinh tế 13

2.4 Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu 14

2.4.1 Vị trí địa lí, địa hình 14

2.4.2 Đặc điểm về khí hậu, thuỷ văn 14

2.4.3 Đặc điểm về đất đai 15

PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 16

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 16

3.1.1 Đối tượng nghiên cứu 16

3.1.2 Phạm vi nghiên cứu 16

3.2 Thời gian và địa điểm nghiên cứu 16

3.4 Phương pháp nghiên cứu 17

3.5 Các bước tiến hành 17

3.5.1 Vật liệu thí nghiệm 17

3.5.2 Tạo hỗn hợp đóng bầu và bố trí thí nghiệm 17

3.5.3 Xử lý hạt giống và gieo cấy cây con vào bầu 18

3.5.4 Chăm sóc và thu thập số liệu 19

3.5.5 Nội nghiệp 22

PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ 28

4.1 Xử lí hạt giống và gieo ươm cây con 28

4.2 Kết quả nghiên cứu sinh trưởng 28

4.3 Kết quả nghiên cứu lượng tăng trưởng bình quân chung 33

4.4 Kết quả điều tra sâu bệnh hại 34

4.5 Kết quả nghiên cứu về chất lượng cây con 35

4.6 Kết quả nghiên cứu về tỉ lệ sống 36

4.7 Kết quả nghiên cứu về tỉ lệ xuất vườn 36

PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 38

5.1 Kết luận 38

5.2 Đề nghị 39

TÀI LIỆU THAM KHẢO 40

PHẦN 1

MỞ ĐẦU 1.1 Đặt vấn đề

Trong nhiều năm trở lại đây, vai trò của việc trồng rừng ngày càng

được quan tâm chú trọng nhằm đáp ứng nhu cầu về gỗ, lâm sản ngoài gỗ và

các chức năng phòng hộ, cảnh quan, điều hòa khí hậu… Do việc tăng lên về dân số và sự phát triển nhanh chóng của nền công nghiệp đã dẫn tới việc phá rừng, lạm dụng tài nguyên rừng một cách trầm trọng Điều này gây ra những hậu quả nghiêm trọng như: Xói mòn, rửa trôi, cạn kiệt nguồn nước, phá hủy môi trường sống của động vật, làm mất đa dạng sinh học, gây nên biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường… hàng loạt những hậu quả xấu diễn ra khi diện tích rừng bị giảm

Ngày nay Đảng và Nhà nước đã tạo mọi điều kiện để thu hút người dân sống trong và gần rừng tham gia bảo vệ rừng trồng, để bảo vệ nguồn gen cũng như làm cho rừng giàu thêm và phục hồi lại nhằm phủ xanh đồi núi trọc

Việt Nam với địa thế tự nhiên nằm trong vành đai khí hậu nhiệt đới gió mùa đã hình thành nên kiểu rừng nhiệt đới nhiều tầng tán, cây cối xanh tốt quanh năm, thực vật rừng rất phong phú và đa dạng cả về loài cây và về số lượng, điều này không chỉ làm giàu thêm cho rừng mà nó còn có tác dụng bảo

vệ môi trường khỏi ô nhiễm và còn tránh gây tiếng ồn cho môi trường xung quanh Với những lợi thế trên, đất nước ta ngày càng phát triển Trồng rừng cảnh quan cũng góp phần làm tăng khả năng phòng hộ của rừng

Để trồng rừng thành công, đạt hiệu quả cao, một trong những yếu tố ảnh hưởng quyết định đó là giống, cây con đem trồng phải đảm bảo không

những về số lượng mà phải đảm bảo cả về chất lượng, phát triển nhanh, rút ngắn chu kì sản xuất và công chăm sóc rừng Cùng với tập đoàn cây lâm

nghiệp như Keo lai, Keo lá tràm, Mỡ, Muồng, Tếch… trồng rừng trên 6 vùng sinh thái thì cây Xoan ta cũng là cây đem lại hiệu quả kinh tế cao

Cây Xoan ta hay còn gọi là xoan nhà, xoan trắng, có danh pháp khoa

học là Melia azedazach L thuộc chi Xoan (Melia), họ Xoan (Meliaceae), bộ

Bồ hòn (Sapindales) Đứng trước giá trị của cây Xoan ta cùng với nhu cầu về

gỗ thì vấn đề nghiên cứu mở rộng nhân giống, gây trồng loài Xoan ta là rất cấp thiết

Tuy nhiên ở nước ta hiện nay nói chung và tại Thái Nguyên nói riêng chưa có nghiên cứu sâu về đánh giá khả năng sinh trưởng của cây Xoan ta có xuất sứ khác nhau Xuất phát từ những vấn đề trên, tôi đã thực hiện đề tài:

“Đánh giá khả năng sinh trưởng của một số xuất xứ loài Xoan ta (Melia

azedazach L.) trong giai đoạn vườn ươm ở Trung tâm Nghiên cứu Lâm Nghiệp Vùng núi phía Bắc - Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên” Đề

tài này là một giai đoạn trong khảo nghiệm xuất xứ Xoan ta - giai đoạn vườn

ươm - từ đó chọn được xuất xứ thích hợp nhất cho nhân giống và đưa vào sản

xuất đại trà, góp phần nâng cao năng suất và hiệu quả trồng rừng cho khu vực miền núi phía Bắc nói chung và các tỉnh vùng Đông Bắc nói riêng

1.3 Mục tiêu nghiên cứu

Đánh giá được khả năng sinh trưởng, phát triển của các xuất xứ Xoan ta

ở giai đoạn vườn ươm

1.4 Ý nghĩa của đề tài

* Trong học tập và nghiên cứu khoa học

Giúp tôi củng cố lại kiến thức đã học, có thêm cơ hội kiểm chứng những lí thuyết đã học trong nhà trường đúng theo phương châm học đi đôi với hành Qua quá trình học tập nghiên cứu đề tài tại vườn ươm, tôi đã tích lũy thêm được nhiều kiến thức và kinh nghiệm thực tế trong việc gieo ươm cây giống Đây sẽ là những kiến thức rất cần thiết cho quá trình nghiên cứu, học tập và làm việc của tôi sau này

* Trong thực tiễn sản xuất

Kết quả nghiên cứu góp phần chọn lựa được một vài các xuất xứ Xoan

ta tốt nhất để nhân giống và đưa vào sản xuất đại trà, góp phần nâng cao năng suất và hiệu quả trồng rừng cho khu vực miền núi phía Bắc nói chung và các tỉnh vùng Đông Bắc nói riêng

PHẦN 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

2.1 Những vấn đề chính trong cải thiện giống cây rừng

2.1.1 Khái niệm cải thiện giống cây rừng

Giống là một trong những khâu quan trọng nhất của sản xuất nông lâm nghiệp Nhờ có giống được cải thiện và áp dụng các biện pháp kỹ thuật thâm canh khác mà năng suất các loài cây nông lâm nghiệp chủ yếu trong những năm qua dã tăng gấp đôi so với những năm 1960

Để nắm được khái niệm về cải thiện giống cây rừng cần hiểu ba thuật

ngữ có liên quan với nhau là Di truyền học cây rừng (Forest tree genetics),

chọn giống cây rừng (Forest tree breeding) và cải thiện giống cây rừng

(Forest tree improvement) Những hoạt động giới hạn trong các nghiên cứu di

truyền ở cây rừng gọi là Di truyền học cây rừng Nhiệm vụ chính của di

truyền học cây rừng là nghiên cứu tính biến dị di truyền của các loài cây rừng,

là xác định mối quan hệ di truyền giữa các cây và các loài cây, là bố trí các phép lai để xác định sơ đồ lai giống giữa các cây trong loài và khác loài Đó

chưa phải là mục tiêu của chọn giống Chọn giống cây rừng là lĩnh vực

nghiên cứu và áp dung các phương pháp tạo giống cây rừng có định hướng như tăng năng suất Tạo các sản phẩm mong muốn, có tính chống chịu sâu

bệnh v.v… và nhân các giống này để phát triển vào sản xuất Còn cải thiện

giống cây rừng là áp dụng các nguyên lý di truyền học và các phương pháp

chọn giống để nâng cao năng suất và chất lượng cây rừng theo mục tiêu kinh

tế cùng với việc áp dụng các biên pháp trồng rừng thâm canh (Zobel và Talbert, 1984) [14]

Cải thiện giống cây rừng không ngừng nâng cao năng suất, chất lượng

gỗ và các sản phẩm mong muốn khác là một yêu cầu cấp bách đối với sản

xuất lâm nghiệp ở nước ta Chính vì thế, năm 1993 Bộ Lâm nghiệp (cũ) đã có quyết định ban hành “Quy phạm xây dựng rừng giống và vườn giống” cũng như “Quy phạm xây dựng rừng giống chuyển hoá”, trong đó quy định rõ các tiêu chuẩn về chọn lọc xuất xứ giống và cây giống cũng như các phương thức khảo nghiệm giống và xây dựng rừng giống, vườn giống (Bộ Lâm nghiệp, 1994) [1]

2.1.2 Vị trí của khảo nghiệm xuất xứ trong công tác giống cây rừng

Hoạt động về giống cây rừng thực chất là hoạt động về cải thiện giống cây rừng Sơ đồ chung của hoạt động cải thiện giống cây rừng là:

Rừng tự nhiên hoặc rừng trồng —› khảo nghiệm loài —› khảo nghiệm xuất xứ —› chọn lọc cây trội—› xây dựng rừng giống và vườn giống —› lai giống —› nhân giống —› rừng trồng mới

Khảo nghiệm giống là biện pháp không thể thiếu để đánh giá giá trị của giống được chọn tạo cả về năng suất, tính thích ứng sinh thái lẫn khả năng chống sâu bệnh Khảo nghiệm giống có thể được thực hiện ở các mức độ khác nhau: từ khảo nghiệm loài, khảo nghiệm xuất xứ, đến khảo nghiệm hậu thế của các cây trội và khảo nghiệm dòng vô tính, cũng như khảo nghiệm các giống lai mới được chọn tạo Khảo nghiệm giống không chỉ xác định di truyền và giá trị kinh tế của giống mà còn xác định vùng trồng thích hợp cho một giống mới được nhập hoặc mới được chọn tạo

Kết quả khảo nghiệm giống tại Đông Hà (Quảng Trị) đã thấy rằng trong cùng một điều kiện đất đai như nhau sau 4 năm trồng xuất xứ Lembata

của E.urophylla có chiều cao trung bình 10,16m, đường kính ngang ngực

9,05cm và thể tích thân cây là 32,68dm3/cây thì nòi địa phương Nghĩa Bình

của Bạch đàn trắng E.camaldulensis có các chỉ tiêu trên tương ứng là 7,49m;

5,86cm và 10,10dm3/cây (Lê Đình Khả và c.s, 2003) [4] Rõ ràng giống đã có

vai trò rất quan trọng trong việc tăng năng suất rừng Song việc thâm canh cũng có vai trò hết sức to lớn

Qua khảo nghiệm những xuất xứ có năng suất cao nhất và thích hợp nhất với điều kiện sinh thái của từng vùng sẽ được phát triển vào sản xuất, những xuất xứ năng suất thấp hoặc không thích hợp sẽ bị loại trừ Các xuất xứ tốt nhất thường được dùng để xây dựng rừng giống để lấy giống phát triển vào sản xuất Đây cũng là những quần thể làm cơ sở cho việc chọn lọc cây trội và tiếp tục cải thiện giống về sau

2.1.3 Một số khái niệm liên quan

Khảo nghiệm loài và xuất xứ chính là sự lợi dụng các biến dị di truyền

có sẵn trong thiên nhiên một cách có cơ sở khoa học, thông qua thực nghiệm gây trồng trong những điều kiện mới Đây là phương pháp chon giống nhanh nhất và rẻ nhất Muốn tiến hành một cách có hiệu quả các khảo nghiệm xuất

xứ, nhằm đạt được tăng thu lớn nhất từ khảo nghiệm thì cần có những hiểu biết tối thiểu về chúng

* Nòi địa lí (geographical race)

Nòi địa lí là một nhánh phụ của loài bao gồm những cá thể giống nhau

về mặt di truyền, có quan hệ với nguồn gốc chung và chiếm một lãnh thổ riêng biệt do đã thích ứng với lãnh thổ đó qua chọn lọc tự nhiên (Zobel và Talbert, 1984) [14] Cũng theo Zobel và Talbert (1984) thì nòi địa lí và xuất

xứ là những khái niệm tương đồng Tuy vậy, nòi địa lí là thuật ngữ mang tính sinh thái di truyền, trong lúc xuất xứ lại mang tính chất là nguồn gốc giống, thường được ding trong công tác chọn giống

* Xuất xứ (provenance)

Tuỳ theo đặc điểm sinh thái mà mỗi loài cây đều có phạm vi phân bố nhất định Loài có biên độ sinh thái rộng thì có phạm vi phân bố lớn, loài có phạm vi phân bố hẹp thì có phạm vi phân bố nhỏ Mỗi một khu phân bố có

điều kiện sinh thái đặc trưng được gọi là một xuất xứ (provenance) Xuất xứ

là địa điểm của cây bố mẹ được lấy vật liệu giống (hạ, hom cành, mô, hạt, phấn, v.v…) Xuất xứ nguyên sinh hay xuất xứ tự nhiên là nơi lấy giống từ rừng tự nhiên (trong trường hợp này xuất xứ đồng nghĩa với nguồn gốc), xuất

xứ phát sinh là nơi lấy giống từ rừng trồng Các xuất xứ khác nhau thường gắn với các điều kiện sinh thái địa lý khác nhau Khi biến dị là liên tục, các xuất xứ chỉ thể hiện khác biệt ở tỉ lệ sống và sức sinh trưởng thì xuất xứ cũng cũng có nghĩa là cline (tập hợp nhưng điểm dị biệt giữa những sinh vật đồng loại), còn khi không có sự khác biệt cần thiết thì đó chỉ thuần tuý là nơi lấy hạt hay nguồn hạt Vì thế, các xuất xứ có sự khác biệt cần thiết thì hạt cần

được thu hái ở những nơi cách nhau 300m về độ cao và 160km về vĩ độ

(Zobel và Talbert, 1984) [14]

* Nòi địa phương (land race)

Nòi địa phương là một quần thể của những cá thể đã thích ứng với

điều kiện hoàn cảnh được gây trồng và cho hạt hữu thụ (Zobel và Talbert,

1984) [14]

* Nguồn hạt (seed source)

Nguồn hạt là thuật ngữ thuần tuý để chỉ nơi lấy hạt (Zobel và Talbert,

1984) [14] Thí dụ, Thông ba lá (Pinus kesiya) được lấy giống từ Đà Lạt để

trồng khảo nghiệm ở Zambia (Châu Phi), sau đó hạt giống thu thập từ Zambia lại được ding để trồng khảo nghiệm ở các nơi khác trên thế giới thì nguồn hạt

là Zambia còn xuất xứ gốc vẫn là Đà Lạt Đồng thời xuất xứ Zambia cũng

được gọi là nòi địa phương (Hansen, 1998) [11] Tuy nhiên trong một số

trường hợp người ta vẫn không phân biệt giữa nguồn hạt với xuất xứ (nhất là khi không biết rõ xuất xứ gốc), trong trường hợp này nguồn hạt mới vẫn được gọi là nòi địa phương

* Lô hạt (seedlot)

Là một khái niệm để chỉ hạt giống được thu hái trong một lần cụ thể do một nhóm người cụ thể thực hiên ở một khu rừng cụ thể (Zobel và Talbert, 1984) [14] Một lô hạt thường có một số hiệu nhất định Vì thế một xuất xứ có thể bao gồm một số lô hạt có chất lượng khác nhau Thí dụ, trong một khảo

nghiệm xuất xứ cho Bạch đàn trắng Camal (E.camaldulensis) tại Mã Đà

(Đồng Nai) xuất xứ Katherin gồm hai lô hạt là 13801 và 13923 Sau 5 năm lô hạt 13803 có chiều cao là 7,34m, đường kính là 6,98cm, thể tích thân cây là 0,0178m3/cây thì lô hạt 13923 có các chỉ tiêu trên tương ứng là 6,72m, 5,54cm, và 0,0102m3/cây (Hoàng Chương, 1996) [3] Vì vậy khi khảo nghiệm xuất xứ bao giờ cũng phải chú ý đến lô hạt

2.1.4 Vị trí của thiết kế thí nghiệm vườn ươm trong công tác khảo nghiệm xuất xứ

Thiết kế thí nghiệm vườn ươm và đánh giá sớm là một trong những bước cần thiết để thực hiện khảo nghiệm xuất xứ Trật tự công việc khi khảo nghiệm xuất xứ được xếp như sau:

- Xác định mục tiêu khảo nghiệm xuất xứ

- Tham khảo tài liệu

- Xây dựng kế hoạch khảo nghiệm

- Chọn xuất xứ cho khảo nghiệm

- Thiết kế thí nghiệm vườn ươm và đánh giá sớm

- Thiết kế xây dựng khảo nghiệm ở giai đoạn rừng trồng

- Đánh giá khảo nghiệm

Thiết kế thí nghiệm vườn ươm vừa để tạo ra cây giống cho trồng rừng khảo nghiệm ở giai đoạn sau, vừa để thu thập số liệu và đánh giá ban đầu về khả năng sinh trưởng của cây khảo nghiệm Đánh giá ở giai đoạn vườn ươm

chủ yếu sử dụng các chỉ tiêu về tỉ lệ sống, sinh trưởng đường kính và chiều cao của cây con

2.2 Lịch sử khảo nghiệm loài và xuất xứ

2.2.1 Trên thế giới

Khảo nghiệm loài và xuất xứ đầu tiên trong lâm nghiệp được Vilmorin

tiến hành cho Thông châu Âu (Pinus silvestris) tại Les Barres gần Paris của

Pháp vào năm 1821 Sau đó là khảo nghiệm xuất xứ cho thông rụng lá châu

Âu (Larix deciua) do Cieslar tiến hành tại Vienerwald ở áo vào năm 1887

(Magini, 1974) [12] Trong các năm 1908 và 1938 Hiệp hội các tổ chức nghiên cứu lâm nghiệp quốc tế (IUFRO) đã tổ chức khảo nghiệm xuất xứ cho

13 lô hạt của Thông têda (Pinus taeda) được thu nhập từ 11 nơi của các nước

khác nhau (Tewari, 1994) [13] Năm 1926, một khảo nghiệm quốc tế do 17

xuất xứ Vân sam (Picea abies) được thu nhập từ Pháp, Italia và Áo đã được

xây dựng ở Pháp và Italia (Magini, 1974) Trong các năm 1929 - 1936 nhà di truyền chọn giống cây rừng Thụy Điển là Langlet đã có một khảo nghiệm đồ

sộ cho Pinus silvestris bằng cách thu hái hạt từ 582 quần thụ thuộc các vùng

khác nhau trong cả nước để gây trồng ở một số vùng sinh thái chính (Tewari, 1994) [13]

Tại Indonesia từ năm 1932 đã có khảo nghiệm xuất xứ cho Teck

(Tectona grandis) Các xuất xứ Teck từ Lào, Thái Lan, Myanmar, Ấn Độ và

Indonêisa đã được thu thập và xây dựng khảo nghiệm so sánh tại Indonesia (Coster và Eidmann, 1934)

Cuối những năm 1950 hàng loạt khảo nghiệm loài và xuất xứ cho những loài cây trồng rừng quan trọng nhất đã được xây dựng ở nhiều nước trên thế giới, trong đó phải kể đến các khảo nghiệm xuất xứ cho Thông Caribê

(Pinus Caribaea) đã được xây dựng ở Fiji vào năm 1955 Đến năm 1968 đã

thấy rằng trong các thứ (Varieti) được khảo nghiệm thì tốt nhất là các xuất xứ

của P.caribaea var Hondurenssis, tiếp đến là P.caribaea var bahamensis và cuối cùng là P.caribaea var caribaea (Bell, 1978) [10] Các khảo nghiệm sau này ở nhiều nước khác cũng đi đến kết luận tương tự Khảo nghiệm xuất xứ

cho Thông ba lá (Pinus kesiya), Thông nhựa (P merkusii) và một số loài

thông nhiệt đới khác cũng được xây dựng vào thời kỳ này

Vào những năm 1970 một loạt các khảo nghiệm xuất xứ cho một số loài cây lá rộng cũng được xây dựng ở nhiều nước nhiệt đới Đó là Teck

(Tectona grandis), Lõi thọ (Gmelina arborea), các loài Bạch đàn Eucalyptus camaldulensis, E.tereticornis, E.tereticornis, E.urophylla, E cloeziana và

nhiều loài Bạch đàn khác

Đến nay, về cơ bản các nhà chọn giống cây rừng đã biết được các xuất

xứ tốt nhất trong một số loài Bạch đàn và một số loài Xoan chủ yếu Những xuất xứ này có thể cho năng suất gấp 2 - 4 lần những xuất xứ kém nhất được

đưa vào khảo nghiệm

2.2.2 Ở Việt Nam

Ở nước ta, có thể nói khảo nghiệm loài được bắt đầu từ những năm

1930 khi các nhà lâm nghiệp người Pháp xây dựng các khu khảo nghiệm cho

Lim xanh (Erythrophloeum fordii) Ngân hoa (Grevillia robusta), Bạch quả

(Ginkgo biloba) Long não (Cinnamomum camphora), Bạch đàn trắng carman (Eucalyptus camaldulensis), Bạch đàn đỏ (E.robusta), v.v…ở một số vùng

sinh thái chính trong cả nước (Lê Đình Khả và Dương Mộng Hùng, 2003) [5]

Trong những năm 1950 đã xây dựng được các khu khảo nghiệm loài

cho 18 loài Bạch đàn ở vùng Đà Lạt như Eucaluptus saligna, E.microcorys,

E.camaldulensis, E.maculate (syn Corymbia maculate), E.robusta, E.citriodora, E.globulus, E.botroides, E.maideni, E.longifolia, E.resinifera,

v.v…trong đó các loài E.microcorys và E.saligna có thích ứng khá nhất và

sinh trưởng nhanh nhất tại vùng Đà Lạt Sau 40 năm có chiều cao 35 - 40m

với đường kính ngang ngực 50 - 60cm Khảo nghiệm gần đây cho thấy đời sau của những cây này vẫn thể hiện tính ưu việt về sinh trưởng và hình dáng thân cây Vì vậy đang được dùng làm cây mẹ để lấy giống phát triển vào sản xuất (Lê Đình Khả và Dương Mộng Hùng, 2003) [5]

Tiếp đó vào những năm 1960 đã xây dựng các khu khảo nghiệm loài tại

Đà Lạt cho một số loài cây lá kim như Pinus kesiya, P.caribaea, P.patula,

P.taeda, P.massoniana, P.elliottii, Pradiata, P.taiwanensis, P.pinea, P.longifonia, P.thumbergii, Fokienia hodginsii, Cupresus benthami, C.pyramidalis, C.funebris, C.macrocarpa, Calitris obtuse, C.robusta, C.cupresiformis, v.v… Đến nay chỉ còn lại một số loài như P.caribaea, P.patula, Calitrisobtuse, trong đó P.caribaea var.Hondurensis tuy không cho

hạt hữu thụ, song là loài cây rất có triển vọng để gây trồng ở vùng Lang Hanh (có độ cao 900-1000m) của Đà Lạt Cùng thời gian này một số loài keo

(Acacia spp) cũng được đưa vào khảo nghiệm mà đến nay loài Keo lá tràm (Acacia auriculiformis) đã được trồng như một nguồn giống tại chỗ ở vùng

Đông Nam Bộ, còn loài Mimosa (Acaciapodalyriifolia) thì trở thành loài cây

tượng trưng cho thành phố Đà Lạt với bài hát quen thuộc cùng tên (Lê Đình Khả và Dương Mộng Hùng, 2003) [5]

Từ những năm 1970, việc xây dựng các khu khảo nghiệm loài - xuất xứ cho một số cây chủ yếu đã được thực hiện ở một số lập địa chính trong cả

nước Đó là các loài Thông như Pinus caribaea (với cả ba thứ là P.caribaeae var.Hondurensis, P.caribaea var.bahamensis và P.caribaea var.caribaea),

P.oocarpa, P.kesiya, P.mercusii và các loài Thông khác Các loài Bạch Đàn

chủ yếu được khảo nghiệm là Bạch đàn trắng camal (Eucalyptus

camaldulensis), Bạch đàn trắng têrê (E.tereticornis) Bạch đàn uro (E.urophylla), và các loài E.grandis, E.pelita, E.cloeziana, v.v…Đến nay

chúng ta đã biết được một số xuất xứ có triển vọng nhất của một số loài như

Pinus caribaea var.hondurensis, P.kesiya, Eucalyptus camaldulensis, E.tereticornis, E.urophylla, v.v Đây là cơ sở cho việc xây dựng các chương

trình trồng rừng Việt Nam (Lê Đình Khả và Dương Mộng Hùng, 2003) [5]

Cũng trong thời gian này một bộ giống gồm 38 xuất xứ Phi lao

(Casuarina equisetifolia) đã được xây dựng ở vùng cát ven biển thuộc các

tỉnh Thanh Hoá, Nghệ An, Quảng Nam và Bình Thuận, gần đây là khảo

nghiệm xuất xứ cho Phi lao đồi (Casuarinajunghuniana) tại Đà Nẵng và Ba

Vì (Lê Đình Khả và Dương Mộng Hùng, 2003) [5]

Trong các năm 1994 - 1995 một loạt các khảo nghiệm xuất xứ cho các

loài Tràm như Melaleuca leucadendra, M.cajuputi, v.v… cũng được xây

dựng trên vùng đất ngập phèn ở một số tỉnh thuộc đồng bằng sông Cửu Long (Lê Đình Khả và Dương Mộng Hùng, 2003) [5]

Gần đây nhất là một số khảo nghiệm xuất xứ cho Xoan chịu hạn

(Azadirachtaindica) được xây dựng ở Ba Vì và Truy Phong (Lê Đình Khả và

Dương Mộng Hùng, 2003) [5]

Có thể nói, khảo nghiệm loài và xuất xứ ở nước ta được tiến hành tương đối chậm, song đã thực hiện cho nhiều loài cây trồng rừng chủ yếu trên các vùng sinh thái chính với một nhịp độ khá khẩn trương Từ đó đã xác định

được một số xuất xứ có triển vọng nhất của một số loài, làm cơ sở cho các

chương trình trồng rừng ở Việt Nam

2.3 Một số đặc điểm của cây Xoan ta (Melia azedazach L.)

2.3.1 Phân loại khoa học

Tên khoa học: Melia azedazach L

Tên gọi khác: xoan nhà, xoan trắng

Phân họ: Xoan (Meliaceae)

Thuộc chi Xoan (Melia)

Bộ Bồ hòn (Sapindales)

Cụm hoa hình chùy mọc ở nách lá, hoa đều, lưỡng tính

Quả hạch, vỏ ngoài nạc, vỏ trong hóa gỗ, quả có 4 - 5 ô, mỗi ô chứa 1 hạt

2.3.3 Đặc điểm sinh thái

Xoan ta là loài cây ưa sáng, ưa khí hậu nóng ẩm, sinh trưởng và phát triển mạnh trên nhiều vùng đất khác nhau từ đất chua đến đất kiềm hoặc hơi mặn, trồng sau khoảng 5-6 năm là có thể thu hoạch và nếu trồng lấy gỗ lớn thì kéo dài từ 8-10 năm Đặc biệt cây Xoan ta có khả năng tái sinh (mọc lại từ gốc cũ đã thu hoạch cây) từ 3-4 lần Trước nhu cầu lớn về gỗ, cùng với đó gỗ rừng tự nhiên ngày càng khan hiếm thì gỗ Xoan ta trở nên có giá trị được người dân trồng nhiều và tập trung Chính vì vậy, Xoan ta đã được xác định là cây trồng rừng sản xuất chủ yếu của 6 trên 9 vùng sinh thái lâm nghiệp Việt Nam (Bộ Nông nghiệp &PTNT, 2005 [1])

2.3.4 Phân bố địa lý

Trên thế giới: phân bố tự nhiên ở Lào, Campuchia, Trung Quốc

Ở Việt Nam: dọc theo từ Bắc vào Nam hầu như tỉnh nào cũng có sự

phân bố của cây xoan, chúng mọc tự nhiên hoặc được trồng

Xoan ta là cây ưa sáng, tái sinh rất mạnh trên các nương rẫy Ưa khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng và ẩm

2.3.5 Giá trị kinh tế

Xoan ta thuộc gỗ nhóm V, gỗ xoan có lõi màu hồng hay nâu nhạt, dác xám trắng; gỗ nhẹ mềm tỷ trọng 0.565, lực kéo ngang thớ 22 kg/cm2, nén dọc thớ 339 kg/cm2 Gỗ Xoan ta sau khi ngâm khô bền khó bị mối mọt, cho nên

gỗ xoan thường dùng làm xây dựng, trang trí nội thất và điêu khắc Than và củi xoan cung cấp một lượng nhiệt lớn Ngoài ra lá, rễ xoan còn dùng làm phân xanh, thuốc sát trùng, hạt có thể ép dầu và chữa một số bệnh, ta có thể trồng Xoan ta để che bóng và phòng hộ

2.4 Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu

2.4.1 Vị trí địa lí, địa hình

Trung tâm nghiên cứu Lâm nghiệp vùng núi phía Bắc-Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên thuộc địa bàn xã Quyết Thắng Nằm cách thành phố Thái Nguyên khoảng 3km về phía Tây Căn cứ vào bản đồ Thành phố Thái Nguyên thì xác định được vị trí như sau:

Phía Bắc giáp với phường Quan Triều

Phía Nam giáp với phường Thịnh Đán

Phía Tây giáp xã Phúc Hà

Phía Đông giáp khu dân cư và khu kí túc xá thuộc trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên

Địa hình của xã chủ yếu dạng đồi bát úp, không có núi cao Độ dốc

trung bình 10 - 150, địa hình thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam Nói chung nơi đây có địa hình khá bằng phẳng, rất thuận lợi cho xây dựng vườn

ươm để sản xuất cây giống cho trồng rừng

2.4.2 Đặc điểm về khí hậu, thuỷ văn

Do Trung tâm nghiên cứu Lâm nghiệp vùng núi phía Bắc-Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên nằm trong khu vực thành phố Thái Nguyên nên mang đầy đủ đặc điểm của thành phố Thái Nguyên Theo Trung tâm khí tượng thủy văn tỉnh Thái Nguyên thì TP Thái nguyên thuộc vùng khí hậu

nhiệt đới gió mùa, một năm có hai mùa rõ rệt:

Mùa mưa (mùa nóng-ẩm) bắt đầu từ tháng 5 - 9, nhiệt độ bình quân tháng từ 230C - 290C (tháng nóng nhất là tháng 6 nhiệt độ trung bình là

29,30C), lượng mưa khá lớn phổ biến từ 1800mm - 2400mm và mưa tập trung vào các tháng 5,6,7 chiếm 85% lượng mưa cả năm

Mùa khô (khô - lạnh) kéo dài từ tháng 10 - tháng 4 năm sau, có nhiệt độ bình quân tháng dưới 20oC (tháng lạnh nhất là tháng 1 nhiệt độ trung bình là 15,50C ) Tổng số giờ nóng trong năm dao động từ 1300-1750 giờ nhưng phân

bố không đều trong các tháng Độ ẩm không khí bình quân từ 75 - 85% thời tiết khô hanh kéo dài Lượng mưa bình quân hàng năm từ 2000mm - 2500mm, nhiệt độ bình quân hằng năm là 200C - 300C, tháng cao nhất là 400C thấp nhất là 90C - 110C

Nhìn chung khí hậu ở đây nóng ẩm, mưa nhiều, lượng mưa lớn, độ

ẩm cao, nhiệt độ thích hợp cho sinh trưởng, phát triển của cây trồng tại

vườn thực vật

2.4.3 Đặc điểm về đất đai

Trung tâm nghiên cứu Lâm nghiệp vùng núi phía Bắc Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên nằm ở khu vực chân đồi, hầu hết đất ở đây là loại đất feralit phát triển trên phát triển trên phiến thạch sét (Fs) có mầu vàng đỏ thích hợp với cây lâm nghiệp và cây công nghiệp Theo kết quả phân tích mẫu đất của trường thì ta nhận thấy:

Bảng 2.1 Kết quả phân tích mẫu đất

PHẦN 3 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là loài Xoan ta có xuất xứ từ Ninh Thuận, Bình

Thuận, Thanh Hóa và Bắc Kạn

3.1.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu về tỉ lệ nảy mầm của các lô hạt, tỉ lệ sống và một số chỉ tiêu về sinh trưởng của các giống Xoan ta có nguồn gốc khác nhau tương ứng với các lô hạt trong giai đoạn vườn ươm

3.2 Thời gian và địa điểm nghiên cứu

3.2.1 Thời gian nghiên cứu

Trong thời gian thực tập tốt nghiệp từ 15/1/2014 - 30/5/2014

3.2.2 Địa điểm tiến hành nghiên cứu

Vườn ươm của Trung tâm nghiên cứu Lâm nghiệp vùng núi phía Bắc -

Đại học Nông lâm Thái Nguyên - xã Quyết Thắng - Thành phố Thái Nguyên -

Tỉnh Thái Nguyên

3.3 Nội dung nghiên cứu

Xuất phát từ mục đích, mục tiêu của đề tài tôi tiến hành nghiên cứu các nội dung sau:

- Xử lý hạt giống và gieo ươm cây Xoan ta

- Theo dõi, đánh giá khả năng nảy mầm của các lô hạt và tỉ lệ sống của cây con

- Theo dõi, so sánh, đánh giá sớm khả năng sinh trưởng của cây Xoan

ta có các xuất xứ khác nhau

- Đánh giá tình hình sâu bệnh hại

3.4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp kế thừa tài liệu có chọn lọc

- Phương pháp thực nghiệm

- Phương pháp phân tích thống kê

- Sử dụng phần mềm Excel 2003 để phân tích số liệu

Dụng cụ thước đo chiều cao, thước kẹp pan me, dây màu, giấy bút, …

3.5.2 Tạo hỗn hợp đóng bầu và bố trí thí nghiệm

- Hỗn hợp đóng bầu: Để đảm bảo tỷ lệ sống cao khi trồng và đảm bảo tiêu chuẩn cây con, ta gieo hạt vào bầu polyêtylen, bầu có kích thước là 8x12cm Hỗn hợp ruột bầu gồm có đất tầng A đã qua sàng loại bỏ tạp chất, phân lân và trấu để tăng độ xốp cho đất sau đó tiến hành đóng bầu và xếp vào luống với chiều rộng là 25 bầu và chiều dài luống là khoảng 155 bầu

- Quây lưới kín xung quanh khu vực bố trí thí nghiệm

- Bố trí thí nghiệm:

Thiết kế khảo nghiệm theo khối hoàn thiện ngẫu nhiên gọi là “Thiết kế theo cột - hàng” (“Row-Column Design”) Hoàn chỉnh gồm 4 công thức và 3 lần nhắc lại, tất cả có 12 ô thí nghiệm; các công thức thí nghiệm được bố trí

cách nhau 1m, mỗi ô có 100 cây, dung lượng mẫu quan sát là 30 cây trong 1

ô Trong 4 công thức tương ứng với 4 xuất xứ khác nhau Sơ đồ bố trí thí nghiệm cụ thể như sau:

Trong đó: - Công thức I:Xuất xứ Ninh Thuận

- Công thức II: Xuất xứ Bình Thuận

- Công thức III: Xuất xứ Thanh Hoá

- Công thức IV: Xuất xứ Bắc Kạn

Sơ đồ bố trí thí nghiệm các công thức giống gieo ươm

3.5.3 Xử lý hạt giống và gieo cấy cây con vào bầu

* Xử lý hạt giống:

Xử lý hạt bằng nước nóng Ngâm hạt trong nước có nhiệt độ 70 - 80trong 24 giờ, sau đó xả sạch bằng nước lạnh và đen ủ tiếp 3 - 4 ngày rồi đem gieo Ngoài ra có thể sử dụng phương pháp đốt để xử lý hạt giống: đào hố, cho hạt xuống, lấp một lớp đất bột, tủ rơm rạ rồi đốt Sau khi đốt trộn đều tro nóng với hạt trong hố, ủ từ 2 - 3h rồi đem gieo

* Gieo hạt

Gieo hạt vào bầu đất đã được chuẩn bị sẵn, gieo vào mỗi bầu 1 hạt, sau

đó lấp một lớp đất mịn vừa kín hạt Mỗi hạt sau này có thể mọc lên 3 - 4 cây

do vậy phải tỉa bớt, mỗi bầu chỉ để lại 1 cây tốt nhất, có thể chọn những cấy tốt cấy vào những bầu hạt không mọc, chỉ cấy cây khi còn nhỏ (khoảng 2 tháng tuổi), cây cao dưới 15cm