BẢO HỘ TÁC PHẨM VĂN HỌC NGHỆ THUẬT DÂN GIAN THEO PHÁP LUẬT QUỐC TẾ

LỜI MỞ ĐẦU 5 Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO HỘ TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN 6 1.1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ 6 1.1.1 Khái niệm quyền tác giả 6 1.1.2 Điều kiện bảo hộ quyền tác giả 7 1.1.3 Nội dung quyền tác giả 8 1.2 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN 9 1.2.1 Lịch sử phát triển của tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian ở một số nước trên thế giới 9 1.2.2 Khái niệm tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian 11 1.2.3 Các đặc trưng cơ bản của quyền tác giả đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian 12 1.3 CÔNG ƯỚC BERNE VÀ CÁC ĐIỀU ƯỚC QUỐC TẾ VỀ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN 13 Chương 2: NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN VÀ THỰC TIỄN 15 2.1 MỤC ĐÍCH CỦA VIỆC BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN TRÊN THẾ GIỚI THEO PHÁP LUẬT QUỐC TẾ 15 2.2 ĐIỀU KIỆN BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN 17 2.3 TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN ĐỐI TƯỢNG BẢO HỘ 18 2.4 XÁC LẬP QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN 20 2.5 NỘI DUNG BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN TRÊN THẾ GIỚI THEO PHÁP LUẬT QUỐC TẾ 20 2.6 XÁC ĐỊNH HÀNH VI XÂM PHẠM 22 2.7 THỰC THI BẢO HỘ VÀ CÁC BIỆN PHÁP BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN 23 2.7.1 Thực thi bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian 23 2.7.2 Các biện pháp bảo hộ quyền tác giả đối với các tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian 23 2.8 THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN Ở MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ MỘT SỐ BÀI HỌC KINH NGHIỆM 24 2.8.1 Thực hiện pháp luật bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian ở một số nước 24 2.8.2 Một số bài học kinh nghiệm 24 Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 25 3.1 NHỮNG ƯU ĐIỂM CỦA PHÁP LUẬT VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 25 3.2 MỘT SỐ BẤT CẬP, HẠN CHẾ TRONG PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 26 3.3 GIẢI PHÁP, KIẾN NGHỊ 27 LỜI KẾT LUẬN 28 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 29

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - LUẬT

LUẬT SỞ HỮU TRÍ TUỆ

Giảng viên: Thầy Châu Quốc An

ĐỀ TÀI : BẢO HỘ TÁC PHẨM VĂN HỌC NGHỆ THUẬT DÂN GIAN THEO PHÁP

LUẬT QUỐC TẾ

Tp Hồ Chí Minh, tháng 02 năm 2016

LỜI MỞ ĐẦU 6

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO HỘ TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN 7

1.1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ 7

1.1.1 Khái niệm quyền tác giả 7

1.1.2 Điều kiện bảo hộ quyền tác giả 8

1.1.3 Nội dung quyền tác giả 9

1.2 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN 10

1.2.1 Lịch sử phát triển của tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian ở một số nước trên thế giới 10

1.2.2 Khái niệm tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian 12

1.2.3 Các đặc trưng cơ bản của quyền tác giả đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian 12

1.3 CÔNG ƯỚC BERNE VÀ CÁC ĐIỀU ƯỚC QUỐC TẾ VỀ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN 13

Chương 2: NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN VÀ THỰC TIỄN 16

2.1 MỤC ĐÍCH CỦA VIỆC BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN TRÊN THẾ GIỚI THEO PHÁP LUẬT QUỐC TẾ 16

2.2 ĐIỀU KIỆN BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN 18

2.3 TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN - ĐỐI TƯỢNG BẢO HỘ 19

2.4 XÁC LẬP QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN 21

2.5 NỘI DUNG BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN TRÊN THẾ GIỚI THEO PHÁP LUẬT QUỐC TẾ 21

2.6 XÁC ĐỊNH HÀNH VI XÂM PHẠM 23

2.7 THỰC THI BẢO HỘ VÀ CÁC BIỆN PHÁP BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN 24

2.7.1 Thực thi bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian 24

2.7.2 Các biện pháp bảo hộ quyền tác giả đối với các tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian 24

2.8 THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN Ở MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ MỘT SỐ BÀI HỌC KINH NGHIỆM 24

2.8.1 Thực hiện pháp luật bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân

gian ở một số nước 24

2.8.2 Một số bài học kinh nghiệm 24

Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 25

3.1 NHỮNG ƯU ĐIỂM CỦA PHÁP LUẬT VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 25

3.2 MỘT SỐ BẤT CẬP, HẠN CHẾ TRONG PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 27

3.3 GIẢI PHÁP, KIẾN NGHỊ 27

LỜI KẾT LUẬN 28

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 30

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

LỜI MỞ ĐẦU

Tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian được xem là “món ăn” tinh thần trongcuộc sống hiện tại và tương lai Vì vậy, các quốc gia cần bảo vệ, khuyến khíchviệc giữ gìn, phát huy những giá trị của tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian.Với các tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian, việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệcủa tác giả đối với chúng là vô cùng quan trọng

Trên thế giới, xã hội đã bắt đầu có một cách nhìn nghiêm túc và khoa họchơn về quyền tác giả và bảo hộ quyền tác giả, cả về phía các tác giả,cơ quan bảo

hộ tác giả cũng như từ phía các công dân Tuy nhiên, bảo hộ tác phẩm văn họcnghệ thuật dân gian là lĩnh vực mới và gây nhiều tranh cãi không chỉ ở ViệtNam mà còn trên phạm vi quốc tế Pháp luật về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đốivới tácphẩm văn học nghệ thuật dân gian chưa được thực hiện một cách nghiêmchỉnh và đồng bộ

Bảo đảm thực hiện một cách nghiêm chỉnh, toàn diện và đồng bộ pháp luật

về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân giantrên thế giới là một vấn đề tất yếu khách quan Pháp luật quốc tế về quyền sởhữu trí tuệ đối với các tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian cần được thực hiệnđầy đủ và đúng đắn để ngăn ngừa và đấu tranh có hiệu quả đối với các hành vi

vi phạm đã và đang diễn ra, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả,bảođảm môi trường xã hội và môi trường pháp lý thuận lợi cho cộng đồng được thụhưởng những giá trị tinh thần và nhân văn cao đẹp kết tinh trong các tác phẩmvăn học, nghệ thuật dân gian

Nhóm chúng tôi đã quyết định chọn đề tài: “Bảo hộ tác phẩm văn học, nghệ

thuật dân gian theo pháp luật quốc tế “ để nghiên cứu sâu hơn, rõ hơn nhằm

góp phần giải quyết những vấn đề hiện nay về việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệđối với tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian hiện nay

Đề tài có mục đích làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đếnviệc bảo hộ tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian trên Thế giới hiện nay,những quy định của pháp luật quốc tế về bảo hộ quyền tác giả tác phẩm vănhọc, nghệ thuật dân gian và thực tiễn trên thế giới và so sánh với thực tiễn ở

Việt Nam hiện nay

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO HỘ TÁC

PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN

1.1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ

1.1.1 Khái niệm quyền tác giả

Tác giả, với tư cách là chủ thể sáng tạo ra tác phẩm có quyền được hưởngthành quả lao động sáng tạo của mình trong một khoảng thời gian nhất định.Bảo hộ quyền tác giả sẽ khuyến khích sáng tạo ra nhiều tác phẩm có giá trị phục

vụ công chúng và xã hội Chính vì lẽ đó, Tiến sỹ Kamil Idris, Tổng giám đốc tổchức Sở hữu trí tuệ thế giới WIPO đã phát đi thông điệp nhân ngày Sở hữu trítuệ thế giới năm 2007 (26/4) với tựa đề “Khuyến khích sáng tạo - khích lệ cáctài năng sáng tạo và đổi mới đang tạo dựng thế giới và tương lai của chúng ta -

đó là mục đích cuối cùng mà sở hữu trí tuệ đang phụng sự”

Quyền tác giả hay tác quyền (tiếng Anh: copyright) là độc quyền của mộttác giả cho tác phẩm của người này Đây được xem như là phần cốt lõi của phápluật nhằm trao cho các tác giả, nghệ sỹ và các nhà sáng tạo sự bảo hộ cho nhữngsáng tạo về văn học và nghệ thuật của họ (cũng còn được gọi là tác phẩm)không bị vi phạm bản quyền Ví dụ như các bài viết về khoa học hay văn học,sáng tác nhạc, ghi âm, tranh vẽ, hình chụp, phim và các chương trình truyềnthanh Quyền này bảo vệ các quyền lợi cá nhân và lợi ích kinh tế của tác giảtrong mối liên quan với tác phẩm này Một phần người ta cũng nói đó là sở hữutrí tuệ (intellectual property) và vì thế là đặt việc bảo vệ sở hữu vật chất và sởhữu trí tuệ song đôi với nhau, thế nhưng khái niệm này đang được tranh cãi gaygắt Quyền tác giả không cần phải đăng ký và thuộc về tác giả khi một tác phẩmđược ghi giữ lại ít nhất là một lần trên một phương tiện lưu trữ Quyền tác giảthông thường chỉ được công nhận khi sáng tạo này mới, có một phần công laocủa tác giả và có thể chỉ ra được là có tính chất duy nhất.

Khái niệm quyền tác giả và bảo hộ quyền tác giả đã có từ rất lâu trên thế giới,bắt đầu từ các nước phương Tây Lịch sử bản quyền gắn với việc phát minh ra

kỹ thuật in ấn Sau khi Johannes Gutenberg phát minh ra kỹ thuật và máy in mới(khoảng giữa thế kỷ 15), các bản sao chép lại của một tác phẩm bắt đầu có thểđược sản xuất với số lượng lớn một cách dễ dàng hơn Nhưng để đi đến các quyđịnh có tính pháp lý về quyền tác giả vẫn còn một chặng đường dài Mãi tớinăm 1710, trong một bộ luật tại nước Anh, với Statue of Anne, lần đầu tiênquyền độc quyền sao chép của tác giả mới được pháp luật công nhận Tại ViệtNam, khái niệm quyền tác giả tuy rất mới mẻ, song quyền này đã được ghi rõtrong Hiến pháp: “Công dân có quyền nghiên cứu khoa học, kỹ thuật, phátminh, sáng chế, sáng kiến cải tiến kỹ thuật, hợp lý hóa sản xuất, sáng tác, phêbình văn học, nghệ thuật và tham gia các hoạt động văn hóa khác Nhà nước bảo

hộ quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp”

Ở mỗi quốc gia, pháp luật về quyền tác giả trao cho các tác giả, nghệ sỹ vàcác nhà sáng tạo (chẳng hạn nhạc sỹ, nhà văn công bố tiểu thuyết, người viếtphần mềm, nhà thiết kế trang web và các tác giả sáng tạo khác) sự bảo hộ pháp

lý Công ước Berne cho phép tác giả được hưởng tác quyền suốt đời cộng thêmtối thiểu 50 năm sau đó Tuy nhiên các quốc gia tuân thủ công ước được phépnâng thời hạn hưởng tác quyền dài hơn

1.1.2 Điều kiện bảo hộ quyền tác giả

Cần lưu ý rằng việc bảo hộ quyền tác giả mang tính chất lãnh thổ Tác phẩmchỉ được hưởng sự bảo hộ quyền tác giả nếu đáp ứng được các tiêu chuẩn pháp

lý được quy định bởi pháp luật về quyền tác giả của nước muốn bảo hộ tácphẩm của mình Vì vậy, mỗi nước có hệ thống bảo hộ quyền tác giả riêng biệt,dựa trên một hay nhiều đạo luật quy định

Công ước Berne về bảo hộ các tác phẩm văn học nghệ thuật quy định điềukiện để một tác phẩm được bảo hộ phải đảm bảo được định hình dưới một hìnhthức nhất định Điều 3 Công ước quy định rõ các nước thành viên tham gia nếutheo luật pháp nước mình quy định "coi sự tuân thủ các thủ tục như lưu chiến,đăng kí, thông báo như là một điều kiện bảo hộ theo Công ước" Các tác phẩmđược bảo hộ không phụ thuộc vào việc công bố hay chưa công bố nếu như quốcgia có tác phẩm đó là thành viên của Công ước Nếu là công dân hay cư dân củamột nước là thành viên Công ước Berne, hoặc đã công bố tác phẩm của mình tạimột trong số các nước thành viên của Công ước, thì tác phẩm sẽ tự động đượchưởng sự bảo hộ quyền tác giả theo quy định trong Công ước Berne

Theo pháp luật Việt Nam về điều kiện bảo hộ quyền tác giả được quy địnhtrong Luật Sở hữu trí tuệ năm 2013 từ Điều 13 đến Điều 15 Theo đó, các tácphẩm để được bảo hộ quyền tác giả phải đáp ứng các yếu tố:

Thứ nhất, tác phẩm phải là thành quả của quá trình lao động mang tính chấtsáng tạo và chủ thể của hoạt động sáng tạo này là các tác giả thông qua quátrình lao động trí óc, kinh nghiệm và các yếu tố hỗ trợ khác Vì vậy tác phẩmhết sức phong phú vag đa dạng, chứa đựng những giá trị tinh thần và giá trị kinhtế

Thứ hai, tác phẩm được bảo hộ phải đảm bảo tính nguyên gốc, tức là phải dotác giả trực tiếp sáng tạo bằng lao động trí tuệ của mình mà không sao chép từbất kì một tác phẩm nào khác

Mỗi quốc gia, ý nghĩa chính xác về tính nguyên gốc là khác nhau trong phápluaatjveef quyền tác giả Việc xác định tác phẩm "gốc" trong từng lĩnh vực khoahọc, văn học, nghệ thuật dựa trên căn cứ thể hiện quá trình lao động sáng tạocủa tác giả

Thứ ba tác phẩm chỉ được bảo hộ hình thức thể hiện dưới dạng văn bản hayvật thể, chứ không bảo hộ nội dung ý tưởng

1.1.3 Nội dung quyền tác giả

Liên minh châu Âu đã đưa ra nhiều chỉ thị để thống nhất quyền tác giả trongtoàn Liên minh châu Âu Theo Chỉ thị phần mềm (91/259/EWG) ra đời vào năm

1991 thì các chương trình máy tính được bảo vệ như là các tác phẩm văn họctheo ý nghĩa về quyền tác giả Trong năm 1993, thông qua Chỉ thị về hòa hợpthời gian bảo vệ quyền tác giả và một số quyền bảo vệ có liên quan (còn gọi làChỉ thị về thời gian bảo vệ), thời gian bảo vệ của các tác phẩm văn học và nghệthuật được ấn định thống nhất là cho đến 70 năm sau khi tác giả qua đời Cácquyền lợi của những nhà nghệ thuật biểu diễn chấm dứt 50 năm sau khi biểudiễn

Với Chỉ thị quyền tác giả của Liên minh châu Âu (Chỉ thị 2001/29/EG) các quyđịnh luật pháp châu Âu về quyền tác giả được nâng lên cùng với thời đại số vàcác định ước quốc tế được thực hiện thông qua các hiệp định của Tổ chức Sởhữu trí tuệ thế giới (WIPO)

Theo quy định tại Điều 2 Công ước Berne về Bảo hộ quyền tác gải đối vớitác phẩm văn học, nghệ thuật, các đối tượng được bảo hộ bởi Công ước baogồm "tất cả các sản phẩm trong lĩnh vực văn học, khoa học và nghệ thuật, bất

kỳ biểu hiện theo phương thức hay dưới hình thức nào, chẳng hạn như sách,sách pample và các bài viết khác, các bài giảng, bài phát biểu, bài thuyết giáo vàcác tác phẩm cùng chủng loại; các tác phẩm kịch hay nhạc kịch, hoạt cảnh vàkịch câm, các bản nhạc có lời hay không lời, các tác phẩm điện ảnh trong đó cócác tác phẩm tương đồng được thể hiện bằng một quy trình tương tự quy trìnhđiện ảnh, các tác phẩm đồ họa, hội họa, kiến trúc, điêu khắc, bản khắc, thạchbản; các tác phẩm nhiếp ảnh trong đó có các tác phẩm tương đồng được thể hiệnbằng một quy trình tương tự quy trình nhiếp ảnh; các tác phẩm mỹ thuật ứngdụng, minh họa, địa đồ, đồ án, phác họa và các tác phẩm thể hiện không gian bachiều liên quan đến địa lý, địa hình, kiến trúc hay khoa học

Nội dung quyền tác giả bao gồm quyền nhân thân và quyền tài sản, nằm đanxen ở các quy định của Công ước Theo Điều 6 của Công ước quyền nhân thânđộc lập với quyền kinh tế của tác giả và cả sau khi quyền này đã được chuyểnnhượng, tác giả vẫn giữ nguyên quyền được đòi thừa nhận mình là tác giả củatác phẩm và phản đối bất kỳ sự xuyên tạc, cắt xén hay sửa đổi hoặc những viphạm khác đối với tác phẩm có thể làm phương hại đến danh dự và tiếng tămcủa tác giả Việc quy định những quyền trên phụ thuộc vào pháp luật của từngquốc gia thành viên

1.2 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN

1.2.1 Lịch sử phát triển của tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian ở một số

nước trên thế giới

Tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian là sáng tạo tập thể trên nền tảngtruyền thống của một nhóm hoặc các cá nhân nhằm phản ánh khát vọng củacộng đồng, thể hiện tương xứng đặc điểm văn hoá và xã hội của họ, các tiêuchuẩn và giá trị được lưu truyền bằng cách mô phỏng hoặc bằng cách khác.Mỗi một dân tộc trên thế giới đều chứa đựng những nét văn hóa vô cũngphong phú và đặc sắc, điển hình cho những nét văn hóa đó là các tác phẩm vănhọc nghệ thuật dân gian mà chúng ta từng nghe đến như: Sử thi dân gian Nga(Tráng sĩ ca), con vật tinh ranh của Châu Phi, thần thoại Hy Lạp Qua các tácphẩm văn học nghệ thuật dân gian hiện lên hình ảnh của các cộng đồng dân tộc,phong tục tập quán, cách cư xử ứng xử họ sống với nhau từ lâu đời và lưutruyền qua nhiều thế hệ, đồng thời phát triển những nét văn hóa đó và cũngthông qua các tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian bộc lộ rõ nét đặc trưng vănhóa của các nước trên thế giới, thể hiện tình yêu thiên nhiên yêu đất nước, tìnhyêu giữa người với người Đây là một phần thiết yếu và không thể thiếu trongvăn hóa và cuộc sống loài người Nó rất quen thuộc với mỗi chúng ta qua lời kểchuyện, những làn điều hay những tác phẩm nghệ thuật tranh vẽ hay điêukhắc của ông bà, cha mẹ

Các nước phát triển trong đó có Việt Nam đã biết lợi dụng ưu thế của mình

về mặt văn hóa nghệ thuật để tác động vào sự phát triển kinh tế xã hội, đồngthời có nhiều đổi mới trong chính sách phát triển các tác phẩm văn hoc nghệthuật dân gian

Tác phẩm văn hoc nghệ thuật dân gian ra đời từ thời kì công xã nguyênthủy, trải qua các thời kì phát triển lâu dài trong các chế độ xã hội có giai cấp,tiếp tục tồn tại cho đến thời đại ngày nay Lịch sử phát triển của tác phẩm vănhoc nghệ thuật dân gian về cơ bản cũng chính là lịch sử sáng tạo nghệ thuật củanhân dân lao động Trong quá trình sáng tạo đó, văn hoc nghệ thuật dân gian đãtích lũy được vô số kinh nghiệm sáng tạo nghệ thuật tạo nên một truyền thốngnghệ thuật phù hợp với thị hiếu thẩm mĩ của đông đảo quần chúng lao động

Chính trong sinh hoạt thường ngày cũng như nhu cầu sáng tạo nghệ thuật củanhân dân lao động đã làm nên những tác phẩm văn hoc nghệ thuật dân gian cógiá trị Vì vậy cho tới ngày nay mỗi một tác phẩm văn hoc nghệ thuật dân gian

có vị trí đặc biệt quan trọng trong nền văn hóa dân gian và trong hệ thống cácloại hình văn hoc nghệ thuật

Sự ra đời và phát triển của tác phẩm văn hoc nghệ thuật dân gian ở mỗinước có sự khác nhau nên có thể phân chia qua các giai đoạn sau:

- Thời kì công xã nguyên thủy: giai đoạn này thành phần ngôn ngữ chưa pháttriển mà nếu có thì chỉ là yếu tố giao tiếp bằng hình thể như nhảy múa, âm nhạccủa người nguyên thủy Sự ra đời của sáng tác truyền miệng đánh dấu sự ra đờicủa loại hình nghệ thuật như thần thoại, cổ tích, bài hát, câu đố Thời kì nàynghệ thuật không tồn tại dưới dạng độc lập mà gắn bó với thực tiễn của loàingười

- Trong xã hội có giai cấp: nghệ thuật nói chung trở thành một lĩnh vực hoạtđộng độc lập và được phân ra thành hai hình thức đặc trưng: văn học thành văn

và văn học dân gian

- Trong giai đoạn hiện nay: Những nước xóa bỏ sự đối kháng giai cấp đã tạo rađiều kiện cần thiết để đông đảo quần chúng nắm được những thành tựu cao nhấtcủa nghệ thuật toàn nhân loại Bất cứ thành viên nào trong xã hội nếu muốn và

có khả năng đều có thể trở thành nhà sáng tác nghệ thuật chuyên nghiệp

1.2.2 Khái niệm tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian

Văn học nghệ thuật dân gian là sáng tác nghệ thuật của các tầng lớp dânchúng, phát sinh từ thời công xã nguyên thủy, phát triển qua các thời kỳ lịch sửcho tới ngày nay

Ở Việt Nam, 3 thuật ngữ sau đây được xem là tương đương: Văn học dângian, sáng tác nghệ thuật truyền miệng của nhân dân, folklore ngôn từ (folkorevăn học) Một số khái niệm xuất hiện trước những năm năm mươi như văn học(văn chương) bình dân , văn học (văn chương) truyền khẩu (truyền miệng),vănhọc (văn chương) đại chúng

Thuật ngữ folklore do nhà nhân chủng học người Anh, ông William Thomsdùng trong bài báo đăng trên tờ Athenaeum, ngày 22/8/1846, với ý nghĩa lànhững di tích của nền văn hóa vật chất và chủ yếu là di tích của nền văn hoá

tinh thần như phong tục , đạo đức, tín ngưỡng , những baì dân ca, những câuchuyện kể của cộng đồng Sau khi xuất hiện, thuật ngữ nầy được hiểu với ngiềunghĩa rộng hẹp khác nhau, liên quan tới đối tượng nghiên cứu của nhiều ngànhkhoa học.

Thuật ngữ này được dịch là văn hóa dân gian với những ý nghĩa sau : Nghĩarộng bao gồm những giá trị vật chất và tinh thần do dân chúng sáng tạo (folkculture) Theo cách hiểu nầy, văn hoá dân gian là đối tượng nghiên cứu củanhiều ngành khoa học, kể cả khoa học tự nhiên và khoa học xã hội, đồng thời nócũng là đối tượng nghiên cứu của văn hoá học Nghĩa hẹp những sáng tạo củadân chúng mang tính nghệ thuật Theo nghĩa hẹp, văn hóa dân gian gồm bathành tố : Nghệ thuật ngữ văn dân gian (tức văn học dân gian), nghệ thuật tạohình dân gian , nghệ thuật diễn xướng dân gian Nghĩa chuyên biệt : folklore làvăn học dân gian, theo đó tác phẩm folklore là hình thức ngôn từ gắn với nhạc,

vũ, kịch do tập thể dân chúng sáng tác.Cũng có thể dùng thuật ngữ folklorevăn học để chỉ văn học dân gian đồng thời phân biệt nó với các đối tượng kháccũng thuộc phạm trù folklore - văn hoá văn dân gian

1.2.3 Các đặc trưng cơ bản của quyền tác giả đối với tác phẩm văn học,nghệ thuật dân gian

Tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian có 4 đặc trưng cơ bản: Tính nguyênhợp, tính tập thể, tính truyền miệng và tính dị bản.Tính nguyên hợp của văn họcdân gian biểu hiện ở sự hòa lẫn những hình thức khác nhau của ý thức xã hộitrong các thể loại Văn học, nghệ thuật dân gian không chỉ là nghệ thuật ngôn từthuần túy mà là sự kết hợp của nhiều phương tiện nghệ thuật truyện cổ tích khácnhau, tồn taị dưới ba dạng: ẩn (tồn tại trong trí nhớ của tác giả dân gian), cốđịnh (tồn tại bằng văn tự) và hiện (tồn tại thông qua diễn xướng) Tính tập thểcủa tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian thể hiện ở chỗ chúng là kết quả củasáng tác tập thể( một người khởi xướng và tác phẩm hình thành, sau đó tập thểtiếp nhận và người khác lưu truyền và sáng tạo) Tính truyền miệng của tácphẩm văn học, nghệ thuật dân gian do chúng được lưu truyền từ đời này qua đờikhác thông qua hình thức truyền miệng (kể chuyện) Tính dị bản của tác phẩmvăn học, nghệ thuật dân gian là do sáng tác tập thể và nó không được cố địnhtrong một văn bản nên khi lưu truyền sang các vùng không gian khác nhau thì

nó dần dà thay đổi Các đặc trưng trên có liên quan chặt chẽ với nhau tạo ra nétđặc trưng của tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian

Tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian mang trong mình những giá trị to

lớn đối với con người: Giá trị thẩm mĩ, giá trị nhận thức và giá trị giáo dục Mỗitác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian được hình thành dựa trên kho mĩ từ củacác dân tộc trên thế giới, câu chữ đơn giản và dễ nhớ, rất nhiều các tác phẩmvăn học hiện đại đã sáng tác dựa trên các thể loại của tác phẩm văn học dângian, thể thơ Lục bát là một điển hình Tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gianhình thành là nơi quy tụ những bài học kinh nghiệm sống của các dân tộc,những bài học rất gần gũi về tình cảm gia đình, tình yêu quê hương đất nước,tình yêu giữa người với người, do đó, nó chứa đựng một giá trị giáo dục và giátrị nhận thức vô cùng sâu sắc, mỗi tác phẩm là một bài học, một giá trị văn hóatinh túy của con người.

Nhìn chung, tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian là những sáng tạo tậpthể của các tầng lớp dân chúng trong các xã hội, thể hiện đời sống văn hóa, tinhthần của các cộng đồng dân tộc trên thế giới Chúng mang những đặc trưngkhác biệt và những giá trị to lớn như giá trị nhận thức, giá trị nghệ thuật và giátrị giáo dục Mỗi một cá nhân trong cộng đồng cần chung tay để bảo vệ nhữngtinh hoa văn hóa nhân loại

1.3 CÔNG ƯỚC BERNE VÀ CÁC ĐIỀU ƯỚC QUỐC TẾ VỀ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN

Công ước Bern có nêu:"Trong trường hợp những tác phẩm không được xuấtbản và vô danh , nhưng tác giả là một dân tộc của một nước tham gia công ướcthì quốc gia đó có quyền chỉ định một cơ quan có thẩm quyền phù hợp để đạidiện bảo vệ và thực hiện các quyền của tác giả"

Năm 1967 Hội nghị Stockholm cho sửa đổi của Công ước Berne đã thực hiệnmột nỗ lực để giới thiệu bảo hộ quyền tác giả văn học dân gian cũng ở cấp độquốc tế Kết quả là, Điều 15 (4) của Stockholm (1967) và Paris (1971) Hành vicủa Công ước Berne có chứa quy định sau: (a) Trong trường hợp công trìnhchưa được công bố danh tính của tác giả không biết, nhưng nơi có cơ sở để chorằng tác giả là công dân của một quốc gia của Liên minh, nó sẽ là một vấn đềcho pháp luật tại nước đó để chỉ định cơ quan có thẩm quyền có trách nhiệm đạidiện cho tác giả và được quyền bảo vệ và thực thi quyền của mình trong cácnước thành viên Liên Hiệp (b) các nước của Liên minh mà làm cho chỉ địnhtheo các điều khoản của quy định này phải thông báo cho Tổng Giám đốc củaWIPO bằng văn bản tuyên bố đưa ra thông tin đầy đủ liên quan đến cơ quanđược chỉ định do đó Tổng giám đốc tại một lần thông báo cho tất cả các nước

khác của Liên minh "

Vào thời điểm Hội nghị Stockholm tiến hành chỉnh lý Công ước Berne,tháng 6 năm 1967, có một sự chuyển biến quan trọng đầu tiên từ phía các nướcđang phát triển trong nhận thức về hoàn cảnh đặc biệt của mình Kể từ năm

1967 một số lượng lớn các quốc gia đang phát triển đã áp dụng Luật Bản Quyền

để bảo vệ tác phẩm văn học dân gian( điển hình là Châu Phi , nơi có hơn 30quốc gia sử dụng Luật Bản quyền và tỏ ra có hiệu quả) Những nước đang pháttriển thực hiện các nỗ lực đầu tiên để điều chỉnh việc sử dụng các sáng tạo vănhóa dân gian đã cố gắng để cung cấp sự bảo vệ trong khuôn khổ của pháp luậtbản quyền của họ (Tunisia, 1967 và 1994, Bolivia, năm 1968 và năm 1992;Chile, năm 1970, Colombia, năm 1982 ; Congo, năm 1982, Madagascar, 1982,Rwanda, 1983; Benin, 1984: Burkina Faso, 1984; Cộng hòa Trung Phi, 1985,Ghana, năm 1985, Cộng hòa Dominican, 1986, Zaire, 1986, Indonesia năm

1987, Nigeria, năm 1988 và 1992 , Panama, 1994)

Trong quá trình chuẩn bị cho Hội nghị Stockholm, người ta đã đề xuất rằngcác vấn đề quan tâm của các nước đang phát triển có thể được đưa vào một nghịđịnh thư riêng Việc thiết lập một chế độ bảo hộ đối với tác phẩm dân gian làvấn đề được cân nhắc nhiều Mặc dù Nghị định thư được thông qua một cáchmiễn cưỡng trong phiên họp cuối cùng của Hội nghị Stockholm, nhưng nó cũng

đã không có hiệu lực bởi không đảm bảo số lượng phê chuẩn Nghị định thưnày trở thành một Phụ lục của Công ước Paris, được thông qua bởi Hội nghịSửa đổi Công ước Paris năm 1971 Điều 9 Thỏa ước TRIPs buộc các quốc giathành viên WTO phải tuân thủ từ “Điều 1 đến Điều 21 Công ước Berne (1971)

và Phụ lục đính kèm” Tháng 4 năm 1973, Chính phủ Bolivia đã gửi một Bảnghi nhớ tới Tổng Giám đốc UNESCO yêu cầu tổ chức này xem xét soạn thảomột văn bản pháp lý quốc tế về bảo hộ các tác phẩm văn học, nghệ thuật dângian dưới hình thức một Nghị định thư kèm theo Công ước về quyền tác giả doUNESCO điều hành Năm 1975, Ban thư ký UNESCO đã tiến hành khảo sátcác ý kiến mong muốn có được sự bảo hộ đối với các hình thức văn hóa củangười bản địa trên bình diện quốc tế Năm 1977, Tổng Giám đốc UNESCO đãtriệu tập một hội đồng các chuyên gia về bảo hộ pháp lý đối với tác phẩm dângian Trong báo cáo năm 1977, Hội đồng đã kết luận rằng vấn đề này đòi hỏiphải có sự khảo sát về xã hội học, tâm lý học, dân tộc học và lịch sử - chính trịtrên “cơ sở đa ngành trong khuôn khổ cách tiếp cận tổng thể và có tính lồngghép” Theo nghị quyết được thông qua bởi Hội nghị toàn thể UNESCO tại

Belgrade, vào tháng 9 - tháng 10 năm 1980 và quyết định ban hành bởi Cơ quanlãnh đạo Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) tháng 11 năm 1981, một Hộiđồng chuyên gia chính phủ về các khía cạnh sở hữu trí tuệ của việc bảo hộ tácphẩm dân gian đã được triệu tập Sau một loạt các cuộc họp, Hội đồng này đãxây dựng nên Quy định mẫu của WIPO/UNESCO cho luật quốc gia về bảo hộtác phẩm dân gian chống lại việc khai thác bất hợp pháp và các hành vi gây tổnhại khác, được thông qua bởi hai tổ chức này vào năm 1985 Hội nghị toàn thểUNESCO trong phiên họp thứ 25 năm 1989 đã thông qua một Bản khuyến nghị

về bảo hộ văn hóa truyền thống và tác phẩm dân gian, đã đề xuất các biện phápcần triển khai ở cấp quốc gia nhằm xác định, gìn giữ, bảo hộ và truyền bá cáctác phẩm văn hóa của người bản địa

Chương 2: NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT QUỐC TẾ

VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN VÀ THỰC TIỄN

2.1 MỤC ĐÍCH CỦA VIỆC BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT DÂN GIAN TRÊN THẾ GIỚI THEO PHÁP LUẬT QUỐC TẾ

Bảo hộ tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian của các quốc gia trên thế giớinhằm nhiều mục đích khác nhau phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, chính trị, xãhội của mỗi quốc gia Nhìn chung các quốc gia trên thế giới khi bảo hộ tácphẩm văn học, nghệ thuật dân gian đều nhằm một số những mục đích cơ bản.Thứ nhất, sử dụng tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian vì mục đíchchung, không chỉ vì các mục đích vật chất, mà còn là sự ghi nhận về tư liệu vàtranh ảnh của các xã hội truyền thống nhằm duy trì những giá trị, những nétđẹp truyền thống mà nó mang lại Thứ hai, nhằm duy trì sự tồn tại và phát triểnmột cách lành mạnh do lo ngại về ảnh hưởng tiêu cực của việc phát triển kinh

tế và văn hoá nước ngoài tới sự toàn vẹn của tác phẩm văn học, nghệ thuật dângian Thứ ba, vấn đề bồi thường cho sự chiếm đoạt và xâm hại văn hoá Thứ tư,đặt ra vấn đề vật chất khi thu phí sử dụng tác phẩm văn học, nghệ thuật dângian Sau đây chúng ta sẽ tìm hiểu kĩ hơn về các mục đích bảo hộ chúng trên thế