s|c'i| Tl-|||§'.u Thét tinh c6 mét trong nhung phél kién loén hc_c vT dai nh§l mqi thbi dai |e_1i duqc dén dét bdi truc Quan vél ~ George Polyn, néi dén k|1é|np|1c\'m Archimedes vé phép
Trang 1THU’? lI!I|'KH|
I
Trang 2THU ,
Trang 3THE MATHEMATICAL MECHANIC: USING PHYSICAL REASONING
Copyright © 2009 Princeton University Press All rights reserved.
Ban tiéhg Viét © NXB Tré, 201 I.
No part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying, recording or by any information storage and retrieval system, without permission in writing from the Publisher.
Levi, Mark
Tho ed khi tozin hoc — Gizii loan bang lrt_1'c quan vat ly I Mark Levi ; Huy Nguyen dich.
- T.P H?) Chi Minh : Tré, 2011.
240 tr ; 20cm - (Canh elm m6 rong) Nguyen ban : The mathematical mechanic.
l Vail 1y loan hoe I Huy Nguyen II Ts: The mathematical mechanic.
mi‘
Trang 4THU ,
The Mathematical Mechanic
MarkLEV|
lluy Nguyin d_/‘ch
Trang 5Muc lL_1c
1 G101THIEU
2 DINHLY PYTHAGORAS
3 cucTlu 1/AcucDAI
4 BAT DANGTHUCc110 B61 DO/KN MACH
7 s1’JDUNGc0110cmiTi1\111TiCHPHAN
8 PHUONGTRiNHEULER-LAGRANGE THONG QUANHUNGLOx0KEO CANG
9 THAUKINH, KINHVIEN VQNG,
VAcoHOCHAMILTON
10 c/11 BANH XE DAP
VADINHLY GAUSS-BONNET
11 BIEN PHUC THAT LA DONGI/\N
PI-IU LUC: 1<111:'1\1 THUG VAT LY ci\1\1'T11111:'T
TAI LIEUTHAMKH/\O
Trang 6s|c'i| Tl-|||§'.u
Thét tinh c6 mét trong nhung phél kién loén hc_)c vT dai nh§l mqi thbi dai |e_1i duqc dén dét bdi truc Quan vél
~ George Polyn, néi dén k|1é|np|1c\'m Archimedes
vé phép lfch phn
1.1T02’1n hQc d6id§1u Vélt13?
Tré lai théiLién bangX6 vifitnhungnm du thzip kj?
1970, lép citnhn chilng téi—g6m khoéng40 sinh vién
némhaingémhtoém vél 13?,duqc huydéngdilaodcfmgmila
hé6miénqué Céngviéc ca chtmgtéiléltrén bé-téngv51
dungcéc xi-16taim(f)ttrongcécnéngtrangtzflp thé'tz_1idéy.Bantéi Anatolev€1téiducycphém céngxflc séi Céngvifec
aicflngcéthé cémthéiytrong hoimcénh dé).Anatolethcochuyén ngénhvzfit 1ycéntéi thichuyén toén Nhu nhirng
kéhém mi)hai(1‘(f)ituyénd6ikhé1ng,m5ichlng téirasire
thuyétphL_1cngufri cén lairng linhvuc ca minhuuviét
hon.Anatolenéi métcéchqué qL1y6tr5ngtoénhc_>c 121dy
5
Trang 7térca v2f1tlv.T6iphan phao rang toan hqccéthét6ntaibat
chéip vat Iv cén vat Ivthikhéng T61néi thém cacdinhIv
lavinhhang Cacgiathuyé't vat Ivthihéft dtlngréisai.Dil
vaytéidakhéngchoAnatolebié'ttruécrang Iv dotéi chqn
chuyénnganh toanhoc ladérénluyéncai céng cuc6tyé'u
cho vat13? —linhVL_l’Cmatéi dutinh sé theodu6i saunay
'l‘ht_1'c ra,milahétruéckhivao daihc_>c,téi ciatinh ct‘)gap
thy vatlvca minh Ong dahéivé cat:dL_rtinhcilatéicho
hoekymtla thu “Batdauchuyén nganh toan ca em",téi
(mp “G1 co?Toan?Anhkhvllng r61!” Ongdap lai.Téi coidc’)
nhu' m{)t101khen (va06lé xacnhanquandiémcla éng)
1.2 Quyén sach nay néi vé diéu gi
Daykhéng phaila“mtjttrong nhfrng cu6n bia mém,t0,
(lay,dL’1dégiétthri gianqua hai mttagit’),mané'udu'Qcném
lhfnngtaythisékhiénmétcontraunudekhuyu g6i” (NancyBanks-Smith, nhaphé binh truyén hinhngudi Anh) Véi
kich thuécnhé ca n6, cu6nsachnaysékhéng hagucduqc
ai, it ra khéngthé ha gL_1c ai bang tac déngvatIvca né
'l‘uynhién, cu6nsachthucsL_1'lamétdén giangtré—haycéthéchi litmétcL'1chich ch6ng lai quan niémchorangtoan
luc (xin l6i cacnhavatIv) Nhfrng3?tuéngvat Ivcé thé la
vtuéng khaimi’)thucthuvagqi ral(‘7igiai cuekvgiandon
chométbai toan toanhQC.Hai ch thénay gan bé khang
khitdffnn6ica haiséchiu t6n thatnéubitachrfyi.Su(T161
vai cé thé rat hiéu qua, nhucu6nsach nayminh chirng
6
Trang 8Hoantoanco thétranhcaixem viéc tachhaibi)monnay
racolamoteai giquanhantao hay khong*
D1'é'm quaIjch sti Cach giai toan bang true quan vat ly
it nhat co ttrthoiArchimedes (khoang nam 287 tr CN—
khoang nam212tr CN) Cngdachtrngminh dinhlytich
phann5i tiéngvé the:tich hinh trL_i, hinhcauvahinhnon
bang cach sirdung matcai canthangbang gia tuong Ban
tom tat ciia dinh ly nay duockhae lén bia ma ca ong.Cachtiépcanca Archimedescothéduoctimthay trongcuon [P].Doivoi Newton, haichL"1dénayv6n1amat.Cac
cu6n [U]va [BB] trinhbaynhfrngloigiai vatly ratdepcho
cac bai toan toan hoe Rat nhiéu nhfrng phat kién toan
Mobius, Grassman, Poincare) daduocdandat tunhung
suy xétvat1y.
vatIy?Nhu voicong cubatky,vatchat haytinhthan,each
tiép can nay co khi t6tva co khikhong Kho khan chinh
phiihop voieachgiainay,mat56khacthikhong(c6nhién,eu6n sach nay chi bao gom dangthL'r nhat) Tim ramo
* “Toan hoc la mat nhanh ea vat ly ly thuyé't noi ma phan thuc nghiém la ré
tién" (V Arnold [ARN]) Khong chi cac thi nghiéin lrong cu6n sach nay la
ré lién — tham chi con mién phi, ma thirc chat la cac lhuc nghiem gia tubing (bai toan 2.2; 3.3; 3.13, vii (hire ra hau heft cac bai loan lrongcuan sach nay).
bday chiing ta lam nguqc lai.
7
Trang 9phéngvefit 1}?cho mcfat béli Loémcu thécékhidédé1ng,vé1cé
khikhéng;ngudi dcccé thécé 3?kién riéng ca minhsau
khi ludtquanhfrng trangséchnéy
Mét béi hcc mémcfnsinh viéncéthé rL’1trattrviéc(1‘Qccu6nséch nélylétim kiém mét 37nghiavzfxt 1y trong toén
hQc 151rt céich
SL1chgitchéclia toén hpc Lép luémvét13?ca chtlngtasé
khéng hoéntoém chefltché.Nhfrngleflp luzfmnéychi151phécthéo ca nhfmgchtrngminhchefltché,C1‘u'Qc di?-zndatbeing
ngén ngfr vét1y.Téicéchuyénngfr“chL'mgminh”vét13?thélnh
chirngminhtozinhqcchomcfmt véli bélitoén chQn1(_>c.Lémviéc néy métxcéch ct’) héth6ngsé biénquyé'n séch thimhmétphoséch“t0,dély vélchélnngzit".Téihy vqngngudidcpc
xir1)?nhfrngtrufmghqp météid€1b6 qua.V('rilcritr§1ntinh
nély, téicéim thy bétélynéytrongviéc sir dc1ngttr“chL’rng
Diémch6t('7déy151 lélp luefln vz_“1t 1ytréthémhcéng cudé
khém phévél dé cé m(f>t truc quan séus€ic ~hai buéc ditruéctfnhchzfltchécflatoénh(_>c.Nhu Archimedesdéviét,
“Duong nhiénviéc thiét lép mét chtrngminh sé dé délng
honnhiéu néutru'()c C16dacé ngudin€imduqc khéi niém
s0khéi ca béli toézn”. ([ARC], tr 8)
Métcéchtiéjvcénr6réng.Thay viphién dich“chL'1'ngminh"
vét13?thémhchtrngminhch2f1tcl1é,viécthié'tlé1p cé héth6ng
“célc tiéndé thL_1'ccht" cé lésé 151 m(_”)tduz'1nthL'1vi.Déysé
nhucélc tién déhinhhoc/s6 hoc ca Euclid méltrongdé
8
Trang 10cécchtmgminh duqc cho 6trong cu6nséchnéxytrénénchitché.
Tathétufmg tuqng métnén vénminhngoéxitréidéit mix
6déngudiLaphéttriéncohQctrufyc,nhu métbi)méncheflt
ché véthun mymangtinh tién dé Trong thé'giéisong
hénhnziy, m(f)t ngudinéodc’) Gitdé vié'tmét cu6nszich vé vif;-csirdunghinh hoeC16chtrngminhcéacdinh1ycohoe.C6théb€1ihQc6 déy121con ngudi khéngnén hoéntoéln
néncoi dé nhuhaimzfitca m(f)td6ng xu Cu6n séchnéay
151mét phén(mgch6nglz_1i suthé0 khé ph6 bi6n d6i véi
So'1uQ'cvé témIyhpc Nhng céch giéi vét 13? trong cu6n
séch nély cé thé ducyc dién dich ra ngén ngfr toén hqc
dién dich Truegiéc 00 hqc121m()t thuéctinh cobén ca
trituéconngufyi, cng cobénnhukhénéngtuéng tuqng
hinhhqc,khéngsirdung chnnglé léingphim<f)tnénglucmanhmé mé tacc’).C0hQc151hinhhocvéi diém nhn vélo
chuyén déngvé tié'pxL’1c.@hai khiacanhsau,co hqc cho
tam(f>t chiéu kich cém nhzfxn b6 sung, cho phép ta quan
séttoénhQctitmétgécdékhéc,nhuduqc miéutétrongcu6nsélchnay
Quyluéttié'nhéa déngbufin windangtfintai.Khénénglélp
hqcnén téng,titArchimedes,dé'nRiemann, dén Poincaré,
védéntzfinhémnay Tuyvzfly, khimcjtchflthé phzittrién,
khé néng13?giéitunghiémbichimvéo quén lang Két qué
Q
Trang 11lasinh viénthung khéngcéduqcnéntangtrucquan ca
cacmén hqcmah(_) theoc'1‘u6i.
D61’tupngca cu6nsach.NéfubancéhimgthL'1véitoanl'1QC
vavatly,téihyvQngbansékhéngquzilngcu6nsachnay di.Cu6n sach naycé thé thtivi véi nhtrng aixem nhfrngdiéusauday lakythljiz
~ Dinhly Pythagorascéthéduocgiaithichbangdinh luat
bao toan nanglu:Q'ng.
~ Déngméicéngtéictrongmcjt machdiéndongiénchfxng
minhdu'(_rcbat dangthL'1'c \/Z1; 3 %(a+/1).
- Méts6bai toén giaitich'phL'1'ctapcc’)thé duqc giéi quyét
dédangmakhéngcanmétphéptinhnao
- Khao satchuyén déngcia banhxedapdéchirngminh
duoc céng thtrc Gauss-Bonnet(giadinhlakhéng déi héi
ngufyidoccésu am tufyngdétainay; tatcahiéubiétcoban déu(1‘u'Qccung cap)
~ ca céng thL'i'c tich phan Riemann Ian dinh ly anhxa
Riemann (déu duqc giéithich(rcacmucthichhqp) Ciéu
hiénr6m6n métbangeachquan satchuyén déng ciia
lu'uchat
Cu6n sachnay sé léicu6n béit ctr ai mu6n timhiéu vé
hinh hoc hay cohcpc hoac nhfrng ai khéngtimthfiy himg
thii véi toan hqc béivi ho cho rang né qua khé khan haynham chan
" Nguyén van: calculus vita cé nghia 1:1 giai iich, vita cé nghia la phép iinh
-N.D.
IO
Trang 12S1?dung trongkhéahQc.Ng02‘1iviéclé1mén2“1ntinhthz‘m b6dufyng,cu6nséchccncéthé duqcdilngnhu'méttéailiéub6
sungtrongcélckhéahccvégiéitich, hinhh(_)cvéb6i dudng
giéovién.Giéosurtozinviivefxtlycc’)thétimLhéiyminvéxibéi
2 Clffn chuong 5) chidci héi giéi tich vélhinh1’1(_)C socp
véidckhé duqc giir6ndinhsu6tcé1cchucmgnéxy, véimf_>t
véidét bi6n ngoailé.Chuong6 v51 7chiyéu cu nguéidoc
biét s0qua dao h€1m veiltichphén Cu6i chuong 7téi c()
dé capsu€{ttiéutén,nhung khéngamhéi nhfrng hiéu biét
séuséc.Chuongnély béitctr aidéilélmquenvéigiéi tichso
céipcng céthétiép cémduoc
Phn thirhai(cécchuong6 dé'nchucmg11)cé dt1ng(dt1
hiém khi) métvaikhéi niémvégiéitichda bié'n,nhung:01
trénh dimg nhiéuthuzfitngfr,hyvqngringtrucgiélc sé giL'1p
ban dcc vuqtquaducqccécrélo cén kythuzflt.
trongph1._11L_1c; né duqctrinhbaydéphucvunhfrngngufyi
thiéukié'n thtrcnén téng
Tacé thé dQc séch tirngphn mcfnt hayttmg béli toém
trangn2‘1y,ch yéfuxuéithién 6 nhfrng chuongcu6i
Ngun tziiliéu Theonhutéibiétkhélnhiéu, tuy khéngphéi
toém bf), cécldigiéitrongséchnéy léméi Chlingbao gém
101 giéi chocélc béi toén2.6, 2.9, 2.10, 2.11, 2.13, 3.3, 3.7,
3.8, 3.9, 3.10, 3.11, 3.12, 3.17, 3.18, 3.19, 3.20, 3.21,5.2, 5.3,
ll
Trang 13(i.I,6.2, 6.3, 6.4, 6.5, 7.1 vé 7.2 Cécm6phéng6chuong8
vii('7 ceicmuc9.3, 9.8v51 11.8cfingcf)thé lémévi.
Khéngcc’)nhiéutéiiliéu lién quandé'nch déca cu6n
szich néy Khi téi cénhcpcph6 Lhéng, mét vi du timthéylrong cu6nséchca Uspenski dagéyn tuqngchot<')i dé'n
n6i chiidénéiydétréthéinhniém dam mé*.Thém nhiéu
Kogan[K],ci1a BalkvéiBoltyanskii [BB],véltrong chuong9
Iii ca cu6nszichcC1aP0lga [P]. Nguéng6c ciia nhfrngbéii
toén néycng nhu'léd giéiiciianél€1céngtrinhc6 tit24 théf
ky trufyccia Archimedes [ARC]
t02'1n hQc
B511toén Cho badifimA, B Ctrén mét phng, tim diémX
sao cho tfingcélckhoéingcéch XA+XB+ XCl€1nhénht
{TO} cimg v(ri vi di_i n€1y 151 viii vi du [)6 sung rift I61.
12
Trang 14Céchtic-3})cénvétlf.Tabéitdu bimgviéckhoanba lot2_1i
tuéng hoéc né duqc thuc hién 6 nhémétngufyiban véimut
dichtif-itkiém chi phi).Saukhic(_)tba soi déylaivfyi nhau,gqi dé151 diém chungX, téi lu6nttrng scyi m<f)txuyén qua
m6i16khécnhauvéltreo véocécqué néngphia duéibén,
1;thénéng ca sqi déythirnht khidé151AX:thL_rc vefly,dékéoXtix16Atéivitrihién taica Xtaphéinéng quénzfmg
don vi lénmét khoéngXA Ta dégén t6ng khoéngcélch
XA +XB +XCmét3?nghiavefitIv1:1thénéng.Béiygid, né'u
khoéngcéch/n:§1ngluc_mgnéy151cuetiéu,hésé6trang théi
can bimg.Khidé, bf)baluccéng déy técdunglénXccfmg
laisébéngkhéngvédo déchtmghqp thélnhméttam giéc(thayvilé1chi huéngrdirac) né'uduqc détg6c-n6i-ng(_>n,
nhucho thiy tronghinh 1.1(b) Tam giéc néy lé tam giéc
huéng chi duongca cécvéc tonéy151 120°. Ta dé chi ra
ring LAXB= LBXC I LCXA= 120° '
L01‘gizii toén hoc Coi a,b,cvim x, ln luqtlékvhiéu cilacécvéctovitrica cécdiémA, B, CvixX.Taphéit6ithiéuhéaténgcla cécdg“)dé1iS(x)=|x— a]+|x — bl+[x — c
Dé cé diéu dé, ta cho céc d2_10 héim riéng phn ca S
béng khéng: ‘= -5= 0, trongdéx=(x,y),hay dién giéi cng
8,\ By
l
+|x-al Ngudi dich sfra lzii cho phi: hqp v(yi téng thé béli l02'1n.— ND.
1’)
Trang 15diéu kién trén métcéch gon gangvéhinhénhh0'n, tacho
gradient vs = 0.Béygifr tatinh VS
ca né muon titcéch tié'pcanveit 13?, don gién lélL_1'cméX
kéo céngdély L€iydao hzim hai s6hang |x— b|vé |x— c|cénlaitrong t6ng Sta thuduoc VS=ea + 0,, + e(_, trongdéeh via
ea ducycdinhnghia tL1'0'ng tunhuea. Tak6tluzfanrng vitri
baitkyca tamgizicdéchinhlé gécnémgifraczfapvéctodon
vi béitky, bang 120".
Theflt 13? thL'1khiquansaltthéiycélikhékhn thay hinh df
dang khi tachuyén titczich tiép czfin néysang céch khéc.Trongléigiéi toén h(_>c, céng viéc taflptrung vélo thL_rchiénméts6thao téc dangthL'1'c.Trongldigiéivefxt 1y,céng viéctép
trungvéot2_10ramétm6hinhvétI37philhqp.Céch tiéipczfan
nélylé mélumuc chonhiéubélitoénkhélctrong cu6nséch
14
Trang 161.4 Ldi cam on
Cu6nséchnayhn dakhéngradfriné'ukhéng nhddiéu
chatéidéinéikhitéimuéri sau.TéichoOngxemmcfntnghich
lyvatlyxéydénvéitéi, vaéngnéiz“Taisaoconkhéngviét
nérava khéridu métbf)suu tap?” Cu6nséchnaychinhla
phn duqctrichd§nti1'b(f)suutapdé,vé'imétvaithémthéit.
Ratnhiéuban bé va déngnghiép ca téi dadénggép
cu6nséchbangnhfrnggQ'iyvaldikhuyén.Téidacbiétcém
cmAndrew Balmonte,AlainChenciner,CharlesConley,PhilHolmes, Nancy Kopell, PaulNahin, Sergei Tabachnikov,
vaTadashi Tokieda,nhdvaosukhichlécilahomabf) suu
tap dz duqc déo gotthanh mcf>t dang chinchu Ban than
téidacbiétbiéitonAndyRuina, ngudidadcpcban théoréit
nhiéuln vacf)nhiéugcyiyIanchinhsita.TéibiétonAnna
Pierrehumbert béiv6 s6gqi yca cédagiiipcéithiéncu6n
séch nay, vaVickieKearnvisu c6viiciiaba
Téivéctmg cém onSL_1'h5trcyca T6chrc Khoahqc Qu6c
giavé'i QuyétdinhTaitrqs60605878
lb
Trang 17dang ban toi: Kh6i nuoctlnhtrongbe chftanamyen,khi
khongbitéc dong,sévanniimyén.Toichorang cai dangdé
luutam la nocomothéquathL'1viladinh lyPythagoras(tr
27).Thémvao do, no con kéotheocaquy tac ham sin (tr
29),quyluafxt l1_xcdaynoiArchimedes,vadinh19Pythagoras
chodiéntichbémat cilahinh3 chiéu(tr 30)
Chfmgminhca dinhly Pythagoras, mo ta("Imus2.2,god
ramotchimgminhdong luc hoc ca dinhlyPythagorasduoc
mota('7muc2.6.Phuorng cachtiépcanduravaochuyén dong
lam chomots6chfldékhactrérnen ratsangs1'1a,baogom:
- Dinh lyco ban ca giéi rich
~ Congthtrctinhtoan nhanhcho dinh thirc
~ Khaitriéndinh thirctheo dong
Tatcanhng diéutrénséduoc mo tatrongchuongnay.
Vai chfmgminhkhac mangnhiéutinhvatly honchirng
minh dinh lyPythagorascng duoc neu('1day,mot chitng
minhsirdung nangluongdanhoi,nhfxngchitng minhcon
laisirdung dong luqng
17
Trang 18khongbi,tac dong,sé veinniimyén.Toicho rangcaidangdé
luutam la nocomotht}quéthL'\vi ladinhly Pythagoras (tr
27).Thémvao do, no con kéotheo caquy tiicham sin (tr
chodiéntichbémat ca hinh3chiéu (tr 30)
ChirngminhcfradinhlyPythagoras,mo taomuc2.2,goi
ramot chirngminhdong luc hoc ca dinhlyPythagorasduot
mo ta('1muc2.6.Phuongcachtiépcanduavaochuyén donglamchomotsoch dékhactronén ratsang sa, baogom:
- Dinhlyco ban ca giéi tich
~ Cong thfrctinhtoan nhanhchodinhthtrc
~ Khaitriéndinh thirctheo dong
Téit canhfrngdiéutrénséduoc mo tatrongchuongnay
Vaichimgminhkhac mangnhiéutinhvat lyhon chitngminh dinh lyPythagorascng duoc néu(7day, motchfrng
minhsirdung nangluongdan hoi,nhirngchirngminhcon
17
Trang 19D6tai ch dao ca chuongnay la dinh 1}? Pythagoras,
nhungchL'1ngtasédiléchrangoai bai toén 6motvaidoanngan
2.2 Chirng minh “bé ca” ca dinh13?Pythagoras
Dung mot “bé ca”hinh lang tn; nhantam giac vuonglamdé1y(hinh2.1) Tatreobécalénsaochonocothfixoay
tudoquanh mot truethingdfmgxuyén quamotdau canhhuyén Baygioas day nuocvao béca.
<1)
kg Q
b
(Z
Hinh 2.1 B6 ca day nuoc,co1l16tu do chuyé'n dong xoay quanh mot m_1c thing
C
>
P
18
Trang 20bémat thang dfrng cilané.TakétluandinhI3?Pythagorasla
méthéqua ca viéckh6inu’('rctinhluénbatd<j>ng**.
Bai tap.Ti!diém A ngoai dlréngminvé tiéjatuyéh AT vacat
tuyéhAPQ nhucho01.231tronghinh2.3.Chngminh rang
AP X AQ IATZ (2.2)
2.3,talién tufmgmcfntbinhcfrngb0'mdaygasva céthé xoayquanhO
Nhugiaithich 6muc2.3 trongm<_“)tngfxcanh khac, (2.2)
chothayvilngt6dam gift nguyén khéngdfii khixoay quanh
O.Tuongtu,dinh13?Pythagorascng chotha'yrang diénLich
ciiatam giacvuéngla khéngd6i khi tam giacxoay quanh
métdaucanh huyén
2O
Trang 212.3 ChuyénC161 mot-ly lé vat ly sang mot chung
Diem ch6t trong chung minh “bé nurorc” cua dinh ly
Pythagoras lasutriéttiéucuatongcacmomentquay tongcong quanh diém P (hinh 2.1) Lam thé'nao chungta tai
lap ytufmg momentquay bang khong naytrongthuatngfttoan hocthuan tuymakhongcandung dencackhainiém
vatly?Day lacautrélo'i.
Ménhdé vat1y (2.1) vé tc"§ngmoment quay bangkhongquanhPcothé diéndichsangménhdéhinh11oc:diéntich
cuatam giac khong C161khi no xoay quanhP'_ Sau day la
chungminhchosutuongdongéiy.
Goi A(0) la diéntich cua tam giacxoayquanh Pmot
goc 9.C6nhién, diéntichla doc lapvoi 9:
vatakhangdinhrangchinhsubat bién ca diéntichnay la
tuong duongvfridiéukiénmomentquay bang khong(2.1).D5 co sutuo'ngduong nay ta chicanchirarang:
A'<e>=a-5+b~5+C-5 (2.3)
* Day la mot vi du vé bai toén co vé tam thuong (dién tich cfla tam giac khong
Pythagoras.)
2|
Trang 22Hinh 2.4 Phn dién lich quét bévi hai cglnh géc vuéng bimg v('7iph.:51n dién tich
quét bévi canh huyén.
Déchttng minh (2.3) taxoaytamgiéc mcjt géc nhéA6
quanh P.Canh a quét ngangmétvilng hinhquat diéntich-%u2A6,tuongtuchocanh C Thurc té', diéntichduqc quétb6'i
b cng theobiéuthfrcnhutrén: 5/M0.Thucvéy, b thuc
hién hai chuyén déng déngthdiz (i)truqttheophuongriéng
né, khéng énhhufmgdén vén t6c quét thélnhdién tich,vé
(ii) xoayquanh diémdu ca né Takétluémrng diéntich
uétlé 1/719.T6n diéntich uétbéicébacanhI51:
K3?hiéutrir 6déy151 dL_ravéo dfr kién dién tich bi “m't"
docz_1nh huyén Chia choA3vélfiygifyihankhi A6—> Ota
thuduqc(2.3)
Saudéyl€1 rn(f)tvéi {mg dung ca 3?tufmgquét:
~ Mét chirng minh “hinh vénh khuyén” ca dinh 13?
Pythagorasdurycm6 té 6muc2.6.
Z2
Trang 23- GE chirng minh bng hinh vé cila viéc dinh thL'1'c
nén Eri céc vécto(a, C) v€\ (5, Q’) (muc2.5).
- Métchtmg minh bénghinhvéca céngthirc phén ré
theo déng ca dinhthL'1'c (muc2.5).
f(1B)
If f($) 48 f("’) 1
Hinh 2.5 Dinh 137 co him ca gizii tich: di(f:n tich thay d(§i6v€_1nt6cur0ngErng
v(xi dcf) cao f(.\') ca bién di dcfmg nhim cho vim t6c ctia 116.
Ytuéngxemxét dién tich cila vtlngduqc quétbéi min
doganngén chuyén dénglélrt cf)hiéuqué Dinh 1yco bén
ca giéitich:
55 J‘/(ms= f<x>
vént6c don vj theohuéngvuéng géc véichinh né, séquét
ca doanngzin nhzin vén tO'cca né(1).
Ytumg tuo'ngtutépdung cho phéptichphém vé'icil hai
2'5
Trang 24cén bié'nthién, thém chivéd héxmhqp Vidu,tacéthénhzfin
thfiyngaytircthi:
-‘5-Ih f<s>ds=—/'< <0) '0)
dz ‘Q '<> I g gbeingcéch lzfip laicéu in nghiéng 6trén: v§_1n t6c thay(151
diéntich bing véi tich s6 ca dc) déi f(g(t)) ca bién di
déngvéiveint6c cfla né —g'(t) Déiutrirlédobiénchuyéndénghuéngvéotrong:chiéuducmgquy uéchuéngra ngoéi
Ta cén cc’) thé cho can trén bié'n thién theo théi gian,chirngminhcéngthircnéysé 121métbéitélpz
Hinh 2.6 Dogmthingdi chuyén trong khivinsong song véi phuong ban déu.
Vimg dién tich duqc quét khéng phL_l thuéc véo dudng di c1'1a doan thing.
24
Trang 252.5 Dinh thitc cho bri phép quét
Theodinhnghia,dinh thirc b lévtlng dién tichca
hinh binh hénhtao ra béicéc véc t0 (a, b) vé (c, a’). Dinh
nghia néydn téi m(f>tcéngthirc tinhnhanh', cho gié tri
ad~bc Sau déy lé métgiéi thichdcfanghqc ca céng thirc
néyca Nana Wang, sit dungm(f>tln nra 3?turng hiéuqué
cla phép quét
Dién tichdang néi dénducyc quét béivéc to (cl, b) khi
nédichuyéndQctheovéctocén lz_1i (c, d).Thay vivéy, tahéychuyén (a, b) thénh hai chuyén dcfmgdon gién hon,
nhuchothfiy tronghinh2.6.Dién tichquéttrongquétrinh
chuyéndcfmgdu tién121ad,vétrongquétrinhchuyén déng
lhirhai151 —bc;diu trir121dodoanthingdichuyén“rasau".Diénticht6ng céng duqc quétléad—bc.Vincéthénhémxét
ducycringvtlngdiéntichquét khéngphL_1thuécvéo dumg
dicla véctochuyén déng(a, b),chirngnéloné cfm chuyén
d(_mgsong songvfrichinhn(').ThL_1:c vafxy, vaint6c thay6161ciladiéntich quét thénh biing véidc} délica doanthingnhzin
vzfm t6c theophuongvuénggéc.V1thé, chuyéndichcuthénhuthénéothucrakhéng quan trqng
‘ Hail nhiéu ngudi (bau gém cé tzic gié) khéng may dfa duqc day dang sau ca
Z5
Trang 26JV ,_=:~';!:r:1'=.» ;»-,~ ' Z7
» PT5'13‘5115*?‘gr‘iv;/i§9i!§Y“‘l-'1!': ‘ * ' ' &‘é?g§:!'X"1'Ji\"' ,'.21‘;"='.-~:"-,'* LT 1;"%:|=;:- \
Ilinh 2.7 Chfmg minh vé dinh ly Pythagoras cho bbi phép quét.
Baitoan Duaramét101'giéiithfch clia “phépquét" tuongtu
cho céng thzickhait1'ié§1djnhthLictrongmétddng:
déng vécto cu6itheo hufmg true x véri an, sau dé theo
sanhluiqngquét nayvéiluqng quét béi7rdudisutinhtié'n
“chéo” béivécto (an, am, am)
2.6 Dinh ly Pythagoras cé ducyc nhd phép quay
Hinh 2.7 cho thaymét tam giacvuéngthuc hién tron
mét véng quayquanh mét daucanh huyén ca né CanhhuyénvacanhgécvuéngliénkévfritrL_1cxoayquétranhfmghinhdia,trongkhicanhgécvuéng cénlaiquét ramcfathinh
vanh khuyén
Tacc’):
26
Trang 277Ca2+ (diéntichca hinhvémhkhuyén) =7502.
Dinh 13?Pythagoras gépphn véoviéc chi rariing dién
tichca hinhvénh khuyénlét b2.Li1mth6n&0 détachfrng
minh diéunfxymcjtcéchtrue tiépmélkhéng cn dilng diindinh13??
Sau(Iy 13mtjt13?giéittx nghiefzm.Hinhvémhkhuyénducyc
quétthétnhbéi mét dean thingchuyéndtfmgcc’) din déli b
khi d02_1nthingnéythuc hién déngthdihai chuyén déngz
trtrqt (theo phucmg ciza doan thing) viaxoay véngquanh
diémmitt T ca né.Quansétcho thiiy: chuyéh déngtrtrqtkhéngénh huéngdéhvént0'cquétd1'_én richtao theinh.Néi
céchkhéc, bitngczich b6quavétn t6ctruqrt, vé theoC16cho
doanthingxoaytai ch5 xung quanh diémmL'1t ca né, takhéngléménhhu’é'ng v2f1nt6cdoanthingquétravilngdiéntich.Diéunéygiéiithichvisaodiéntichhinhvéxnhkhuyénbitngvdidiéntichca diatronghinh2.7.
2.7 Nuérc cétng sétu cétng tinh‘
Mtjtphétbiéutufmgchirnghdi hqtcé thécénhunghé
quéséusic.Déy1221 m<f)tvidL_1chophét biéudc’): “Trirkhicé
nhfmgtélcdéngtitbén ngoéi,kh6inudetinhtrongbéch11'a
ségift nguyéntr2_1ngthz'1itTnh”“.Thtrcra,phét biéu hién nhién
néy kéo theocécdiéu kémhién nhiénsau:
" Nguyén vén: Still waters run deep (nghia béng ct'1a nélit"Ngu<‘1ilhiuntr§m1
*" Déylai 1:‘: mét mrimg hqp defxc biét ca djnh luzftt béio toiln nimg luqng, phét
biéuringnilng luqng khéng thé duqc tz_1o ra Cémg phé quail chimg néao,
ménh dé cimg cé vé don gién chimg y.
27
Trang 281. DinhiyPythagoras
-Truémghop dautiéndaduoc giaithich moteachco banbang lap luan“be ca" vita roi;thayvibecatacométuongtuong ramot kh6iling tru nuoctreo vao motkhfii nuoc
tinh lo'nhon, nhutronghinh 2.8 Mot khi kh6ilang trL_1 6trang thaicanbang, tongmomentquay (xungquanhcanh
thingdfrng batky)ca céc épsua'tbéntrongléncac bématthangdirngla bang khong Diéu kién momentquay bangkhong nayla tuongtL_rnhu(2.1), nhu motdéiu hiéu,gifingnhu dinh lyPythagoras
DinhluatArchimedes Diéunay co the duocchimg minh
dédangnhusau.Dinh luat phatbiéurang:Itrcd‘.é7y ta'cdung
vaomotvatchim (nhuviéndé)bangvc'ritrongluangnudc
bjvatchiéirn c115.
Chtirngminh.Hinhdungthay viéndachimbangmot khoi
nuoc co hinh dang gifinghét Kh6i nuoc naysé lolfrng 6
trangthaican bang, nhu: dé cap6trén Luc dy n6itacdunglénkh6i ntroc do do bangvoi trong luongca kh6i nuoc
Nhungvién dacf1ng“camnhan" luc dy n6i gi6ngvayboi
no cociinghinh dangnhukh6inuoc.
28
Trang 29bitk§/,d6déiiciiam5icanhtilévéihém sincia gécd6i dién:
sina sin B siny
Chfmg minh Dé chirng minh dinh137 ta dung céchsir
dang AABC, d6 déiynude, duqc déttrén mcjtmzfitphng
thingdtmg(hinh2.9).Hoeflctacéthéchituéng tuqng mét
6ngnuéchinhtamgiécduqc téchriéngrakhéi kh6inuéc
baoquanh
Tahéiydét canh ABniimngang; épsufittai A vé B khi
dé151biingnhau,vii pA — pC = 1),, —pc.Nhung chénhléch
zipsuiittilé thuzflnv(richénh léchdc} séu: pA —— pC =kb sin05 v51 pB —pc =kasin/3 trongdé k 151hés6tilé.Takétluzfm
riing bsina= asin Mét lafip luém tuong tu chi ra réng
csin = bsiny. Suyradinh137hém sin
Trang 302.8 Dinh13? Pythagoras ba chiéu
Dinh13? D61’ v61‘motn?diénduocgioibanb61'bamatphzingtrucgiaovzimotmgitphng thli tukhéngsong songv(r1'bit
a2 +b2 +c2 :d2, (2.4)
trongdo a, b, va C Iacécd1'_én richbématcliabamattrue
giao, va d 1a d1'_én tich ca matconIai
Motchfrngminhvat137.Bomkhinénvaottrdién T6'ngtat
caaplucbén trongtacdunglénhinhchop bangkhongz
F“ +F,,+F6 =-Fd, (2.5)
néukhongthi bé chiraca chixngtasé tangt6c bat thinh linhtheohuongca hop luc, demlaimotnguon nangluong
tL_rdodindénmauthuinvoidinh luatbaotoan nangluong
—dinh luat duoc dam béo tuanthl 100%vo'ikién thircca
chng tachotoigio
B61 (Fa+Fh)_l_ F6, dinh13?Pythagoras cho:
C
Hinh 2.10 Phién ban ba chiéu ca dinh 13? Pythagoras: dién tich thoa man (2.4).
3O
Trang 31"Don d¢p"toén hpc.Ngudi hoiiinghicé théphémnénvé
suthiéuchzfitchétoémhqctrongcéchfiatduqc (2.5).Thuc
phzitbiéu némétcéch cuthétrongngén ngfr toén hqc.D5(hip lai, tadé3? (2.5) tuang duongvdi51; bé'l biéh thé't1'ch
umhinhchépquaphép tjnh tiéh
m rbéit kg]:
F“-r+F,,-r+FL_-r=—F‘,-r,Nhungs6hang F“ -r cho ta thétichquétthénhdomin
()l§(,7 khiné bi tinh tiéntheovéctor I‘, lafap luefm tu'0'ng tL_r
vlmczic mzf1tc(‘>nle_1i.Néim<f)tcéchngéngqn, phuomgtrinh
-.uu cimg dién tédfxkién ringkhi hinh chép bi tinh tién
Hwo vécto 1‘, thétich tichtL_1duqcnhércécm2f1ta,b,cbéng
wri lhéLichmt diquamzfat d.
'51
Trang 32Nhintheométcach khac,ggi V= V(r)= V(x, y, z)lathé
tichca hinhchép bitinhtiéntheo r=(x, y, Z).DTnhién,
V déc lapvfyi I‘,nghiala,nhfrngdaoham riéngphn theo
tirngbiéntrongbf)baIan luqttriéttiéu:
(vx, vy, vi); VV(r)=0.
Méteachvatlyhqc, véctogradient VV(r) —véctoca
cacdao ham riéng—la hcyp ltrc ca ap suit bén trongca
khitaiapsua't p= 1 léncacvachbéchL'ra.
Tai sao dinhly Pythagoras cc’) quanhiéu chljrngminh
ta tugiéihan trongczic chirng minh vat 1y, haycécchtrng
minh duryc truyén cam hirng béi vat ly, van cén mintvai
chirngminh;mcjtchirngminhnhuvaydzduqc trinhbay 6
mL_1c 2.2, cén thém hai chfrngminhkhaccng duqc trinh
baysau.D5chufin bicho mcjttrongnhfrng chirngminhnay,
truéc tiéntaxem xétm<f)tcoché'don giénnhurng cé giatri
déc lap.Trong muc tiép theo tasesirdungco ché naydé
chtrngminhdinhly Pythagoras (thémln nira!)
Bai t0an' Mtjt hinhvanh khuyén C nhé trurqt khéngma
sattrénmét cung ban nguyét ran HaiIOxo"danhéi chat
32
Trang 33gifingnhau CA v51 CB n6i hinhvzinhkhuyén vérihai du
bng taivitri bitkr trén hinhbén nguyét
Ilinh2.11 Chfmg minh cho b6inh1"mgl(‘) x0.
Chfrngminh Hinhvémhkhuyén('1trang théicénbng khi
cécthzinh phn theo phuomgtié'p tuyén ca tfit cé lL_rc téc
dung lénhinhvimh khuyéntriét tiéul§1n nhau Ba luctécdung lénhinhvzinhkhuyén:ph€1nluctrucgiaotircungtrén
nhuthéhién tronghinh2.11 Chihailucsau céthénhphn
tiép tuyénkhéckhéng,v21taphéi chirarng haithzinh phéin
chié'ucilahai tia néy lén [WN théa mén:
O/1 MN = OB/mv,
vé, bfri OC_L MN, nhfrng tia nély cc’) cilnghinh chiéuvé*i
hailL_rc:
33
Trang 34OA/mv = CAM/v , OBM/v =CB/mv.
Céchinhchiéu ca hailuc CA vi: CBtriéttiéunénhinh
vénhkhuyén151cén biing(taivitribéitkj/)
2.10 Chrng minh dinh 13? Pythagoras bng
Chicn chi raringhinh vénhkhuyéntronghinh2.11 ér
trangthéicénbiing,151chng tadéchfrngminhdurqcdinh13?
Pythagoras Tl'lL_1’C vefly, m(f>tkhi hinhvénhkhuyén1:21cn bng
tai moi diém Cbétkjltréncungtrén, nékhéngnhzfm lL_rc,
viatheodc’)khéngsinhcéng, détrucyttit Cdén A .Diéunéynghia1:21thénéngkhéng thayC161trongsu6t quétrinhtruqt,
cho nén néngluqngban déubiingvc'>'inéngluqngsaucng:
-liaz+£b’ = §O2+18.
Ta sirdung dfrkiénringth(§néng ca mét16xodimh6i
mL_1cA.1) Ta kétluzfinring a2 +[)2 = c2
céc thémh phfm cL'1a céc luc vuéng géc véri AB I51 bimg nhau vim céc cénh tay
dén cng véy.
34
Trang 352.11 Thém mét béli toén hinhh(_)C V6116 X0
B511toénhinhvénh khuyéntréncungtrén (muc 2.9) cé
thé duqc diéndich laitheo célchkhéccng bt ngf)khéngkém, itnht 151téi nghivafly.Thiét bi6hinh2.12duqc gqi3?
tronghinh2.11.Khécbiét(Yhinhhién tai151tadétCtz_1i m(f>t
vi tri(:6 dinhtrén mittphng, trongkhidédoanAB duqcphépxoayquanh trung diém O ca né.Thémv2‘10 dc’),khoéng
ACvéBCtranhnhauxoayABtheohaihuérngd6inghich.BéitoénA.Chng to’rzingtrong coché'm0té 6trén, thanh
thazng6trangtha'1' czinbeingtheophuangbé't1<j/.
BéitoénB Chng 16ringvéimQ1'AABC
vn B tronghinh2.12 Czicmomentquay‘ cfla hailL_rc néy
qtmnhtrue xoay 0ct’) dtf)lfrnbng nhau.ThL_1’C vgiy, céc célnh
my(Inn litbng nhau, OA =QB,cng nhuhaithénh phn
n uvgiaoca luc,AA'=BB', tronghinh2.12 Cécmoment
quay nily151d6inhau, chonénthanhthingcénbiing
' ||u‘uh1<\'l co bén vé moment quay xcm muc A.5.
"55
Trang 36BaitozinB.Béithanhthingcanbangphiém dinh*,takhéng
can t6neéngdéxoaythanh thinghuéngvédiém C.Diéu
nayeénghialathénang ea thanhthing frvi tribatk§/luén
bangvéi thénang évi tridaebiétnay:
Hinhdung ban dang dung taigée eua mét “san truqt
bang" hoan toan khéng masat (hinh2.13) Giaytrucyt ea
ban la hoan toan khéngma sat Dam ehan dayminh rdi
khéi true X,ban bat dautruqtvérivant6e a doetheotrue
y. Drfmgnangeua ban la maz /2. Baygiddam ehén day
minhrO'ikhéitrue y, datduzqevant6e b theo phucmg X,
theodéthuduqethém déng nanglamb2/2 (khidamehén,
masat v(7i truey eoi nhulabangkhéng) Déngnang eua
* Ta néi rang m(f>l can bang la phiéln djnh né-'u trang théi can bang dat dtrqe
** Deng n51ngl€11n(f>tdailu(_yng v6 hudng va eéng duqc vévi nhau theo s6'hQc.
Sb
Trang 37Hinh 2.14 Viéc ciit dirt sqi dily lilm xuffl hién vein 16¢
thco phuong ngang I» Déng luqng Incl cé duqc thfmg qua hai phfm II lcfr,
truéc tién 151 maz via sau (I6 lé mbz.
2.13 Pythagoras vé Einstein?
Sau déy 151 chfmgminh “cit dirt sQi déy" ca dinh 13?
Pythagoras Vé bén chéit, né gi6ngvdi chirng minh duqc
dénn6iné'uthéra, m5i kh6i nzflng sévéngvémétbén,vdicilngvzfm t6c b. Sau dé tac(f)thai kh6inéng laivé'i nhau
'57
Trang 38béngmétS(_)'idéydégiftcho16xoluén binén,nhuchothfiytrong hinh 2.14.
Tahiiynémcéhé"nénchit" divé'i vein t6c a nhucho
théiy tronghinh2.14‘,vél sau dé, mcfatkhi céhédang bay,
tacétdirtdéyn6i, theo dc’)dé16x0binénbungra.Vén t6c
doducyc C ciia tirng kh6inzfing lélcanh huyén ca tamgiéc
vef1nt6cvéiceiccanh a, b.Mzfat khélc,déng néng ca céhai
"I Zkhéinéngbéygidlél 2><~i=m¢’.2 Nhungnéng lucyn g n51 Ydatduqc théngquahaiphéinti lé: truéctién, 2%= ma’ tircL'1
déiyban du, v51sau dé, 2><_”’;’Z = mbz tit16xo Theo dé:
mcz = maz +mbz
Triét tiéu m cho tadinh13?Pythagoras"
* Tn coi nhu khéng c6 lrong luc.
** Chfing ta nhiic dén Einstein 6 déiy chinh vi d kiénringhé cé néng luqng
151 E = mcz
38
Trang 39cucTéuvAcUcBA|
Nhirngbéi toénvégiétril(mnhéit/nhénhit thufmgr€it
ph hupvé'iphu0'ngcéchtifipcéxn vef1tly.L3?do cé lé létrongthuc t6 nhiéu hf:vét1y tu timduqc giétricuc tiéuhay cuc
dai:métdéng h6 quéléicchiravitricuctiéuci1athé'nng;tiaséngphén chiéutuviéndélnhn duéidéy su6i dén v6ngmaccla tachiraconduidngt6nitthéigiannht; métbongbéngx51phbng chqnhinhdang ca thétichnhénhéit;métsui
déymiic thénggifrahaidu c6dinhchqnhinhdéngcc’)tém
kh6ithip nhfit,vécuthécéidanhséchnéykéodéibaittén.Déy151mét mu chung cho viéctimramétcéchgiéivélt
13?. Giésirtaphéicuc tiéuhéa méthém s6. Bufrc chinh151
thiét kémét hé thfingcohocv(')'ithénéng lé hém s6biét
trudc.Cuctiéucila héms6 tu0*ngung cuctiéuca thénéng,turongung trangthéicénbeingca hé.Khim6 té diéukién
cn bilngtathufmgcc’) métcéu trélO'idgpdé Thzfit vefly, ta
duqcbéi toén—cén tachi cn chdmédc_>c liy céu tréldi
Saudéy1:21 m(f)tbiéu diéndangbiéu d6cilasutuung(mggifragiéi tichvéz cohcpc, cho trumg hqp hém s6 cilamét
bié'n X:
'59
Trang 40Giéitich Dién dichvét13"
Daoh€1mf(x) Luc técdung F(;¢)=-P’(x)
f(x) nhé nhzil => f’(x)=0 P(x) 121cuetiéu
:> F(x)= O (trangthéi
cén bng)
Métllru5?véhié'ub1'é'tcobén Ném duqc giéiitich véhinhh(_)csocp léldfldéhiéu chuongne‘1y.Tuy v2f1y,phu'0’ngcéch
cémétvéibélitoén ca giéitichdabién!
Nén téngvzfit 13?sirdung trongchuong néayduqc m6 té
trongphn phulL_1c.Tasirdung nhfrngm6hinhco hoc cho
nhfrng d6i tuongtoénh(_)c.Cécméhinhnélybao g6m16xo
délnh6i13?turfmg, déy, hinhvénh khuyéntruqt, khinénv21
chinkhfmg Tit cé céc d6i tuqnggiétuéngniiyduqc m6
tétrong phu lucngéin,cilng véicélckhéiniémvécénbng,
momentquay,vé trqngtém
trfrnénngéngQn khi tavéln dungvélt 13?,mét déng thay vi
cétrangdiaikhisirdung gié'1itich.Tuy nhién, theodinh luét
béo toéndc)khé, diéunélycégiéca né.Khékhén chuyén
titviécthuc hiénnhfrng thaotzics6hgcchain ngéitsangviéc
thiétkéméthé thfingcohQcthichhqp
1. Méttinhch€itquanghqcca hinhellipse
2. Duimg biéu diénphilhqpnht béng16 x0.
40