Bài giảng chọn giống cây trồng dài ngày chương 3 chọn giống nhãn

7/18/15 CHƯƠNG 3 CHỌN GIỐNG NHÃN I.MỞ ĐẦU  Nhãn Dimocarpus longan Luor là cây ăn quả có giá trị kinh tế cao và là một loại quả quý trong tập đoàn cây ăn quả nước ta.. Giá trị trong y

7/18/15

CHƯƠNG 3

CHỌN GIỐNG NHÃN

I.MỞ ĐẦU

 Nhãn (Dimocarpus longan Luor) là cây ăn quả có giá trị kinh tế cao và là một loại quả quý trong tập đoàn cây ăn quả nước ta

Quả nhãn có giá trị dinh dưỡng cao không chỉ để phục vụ mục tiêu ăn tươi mà các sản phẩm từ Long nhãn cò có tác dụng chữa bệnh rất tốt

Cây nhãn có khả năng chịu hạn, chịu úng ngập tốt,

có khả năng thích ứng với nhiều vùng sinh thái khác nhau

Quả nhãn là loại quả có giá trị dinh dưỡng cao:

Cùi nhãn khi tươi có 77,15% nước, độ tro 0,01%, chất béo 0,13%, protit 1,47%, hợp chất có nitơ tan trong nước 20,55%, đường sacaroza 12,25%, vitamin A và B

Cùi khô (long nhãn nhục) chứa 0,85% nước, chất tan trong

nước 79,77%, chất không tan trong nước 19,39%, đội tro 3,36%

Trong phần tan trong nước có glucoza 26,91%, sacaroza 0,22%, axít taetric 1,26%, chất có nitơ 6,309%

II GIÁ TRỊ SỬ DỤNG CỦA CÂY NHÃN

Nhãn tươi Long nhãn

Calories 61 286

Độ ẩm 82,4 g 17,6 g

Protein 1,0 g 4,9 g

Chất béo 0,1 g 0,4 g

Carbohydrates 15,8 g 74,0 g

Chất xơ 0,4 g 2,0 g

Calcium 10 mg 45 mg

Phosphorus 42 mg 196 mg

Sắt 1,2 mg 5,4 mg

Thiamine 0,04 mg

Ascorbic Acid 6 mg 28 mg

Thành phần dinh dưỡng trong 100g

Lớp Học Phần VNUA ( Khoa Nông Học ) - Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam

https://sites.google.com/site/lophocphank57vnua/

Những món ăn từ nhãn

Hạt nhãn chứa tinh bột, chất béo và tanin Trong chất

béo có các axít xyclopropanoit và axít dihydrosterculic

C19H36O2 khoảng 17,4%

Hạt nhãn cạo bỏ lớp vỏ đen, thái mỏng tán bột rắc lên

những vết thương chảy máu, hoặc trộn với dầu bôi lên

nơi bị bỏng có tác dụng làm lành vết thương

Trong lá nhãn có vị nhạt, tính bình, có tác dụng chữa

cảm mạo với liều 10 - 15g dưới dạng thuốc sắc

Giá trị trong y học

Cùi nhãn khô hay long nhãn nhục (Arillus Longanae) dẻo, có

màu nâu hoặc nâu đen, được dùng làm thực phẩm đồng thời là một vị thuốc thường được dùng trong Đông y chữa các chứng bệnh hay quên, thần kinh kém, suy nhược, hay hoảng hốt, khó ngủ

Long nhãn vị ngọt, tính bình, vào 2 kinh Tâm, Tỳ Có tác dụng bổ tâm, bổ tỳ, nuôi huyết, lưu thông máu, an thần, giúp trí nhớ

Dùng chữa các chứng bệnh mất ngủ, thần kinh suy nhược

7/18/15

Cùi nhãn khô Long nhãn tươi

Nhãn làm cây bóng mát

Gỗ Nhãn làm đồ mỹ nghệ

3 NGUỒN GỐC VÀ PHÂN LOẠI

A.Nguồn gốc

Cây nhãn được ghi chép trong sử sách của Trung Quốc từ thì Hán Vũ Đế cách ngày nay trên 2000 năm

Hiện nay Trung Quốc là nước có diện tích lớn nhất và sản lượng vào loại hàng đầu trong các nước trồng nhãn

Ngoài Trung Quốc nhãn còn được trồng ở: Thái Lan, Ấn độ, Malaisia, Việt Nam, Pilipipine…

Đầu thế kỷ XIX nhãn mới được trồng ở một số nước Châu

Mỹ, Châu Phi, Châu Đại Dương trong vùng nhiệt đới và Á nhiệt đới

B Phân loại:

Cây nhãn là cây nhiệt đới thuộc họ bồ hòn (Sapindaceae)

Phân loại khoa học

+ Giới: Plantae

+ Ngành: Magnoliophyta

+ Lớp: Magnoliopsida

+ Bộ: Sapindales

+ Họ: Sapindaceae

+ Chi: Dimocarpus

+ Loài: D.longan

Tên khoa học: Dimocarpus longan Luor

Cây nhãn ở Phố Hiến trên trăm tuổi

Lớp Học Phần VNUA ( Khoa Nông Học ) - Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam

https://sites.google.com/site/lophocphank57vnua/

IV TÌNH HÌNH SẢN XUẤT

A Trên thế giới

Trung Quốc là nước có diện tích nhãn lớn nhất và sản lượng vào loại hàng đầu trong các nước trồng nhãn (40.000 ha)

Thái Lan có diện tích trồng nhãn 31.855 ha với sản lượng hàng năm

87000 tấn trồng chủ yếu ở các tỉnh phía Bắc với các giống chủ yếu : Daw, chompoo,…Thái Lan có thể xuất khẩu 85 % lượng nhãn của mình

Các nước cung cấp nhãn chủ yếu cho thị trường thế giới là Trung Quốc, Thái Lan và Việt Nam

B Ở Việt Nam

Nhãn được trồng lâu đời nhất ở Phố Hiến – Hưng Yên Hiện

nay nhãn được trồng nhiều ở các tỉnh đồng bằng Bắc bộ

Vùng đất phù sa ven sông Hồng, sông Thao và miền nam

sông Tiền, sông Hậu cũng có rất nhiều nhãn và đã trở thành

những vùng hàng hoá

Trong những năm gần đây do nhu cầu quả tươi tại chỗ, cây

nhãn được phát triển mạnh ở các tỉnh phía nam: Cao Lãnh

(Đồng Tháp), Vĩnh Châu (Sóc Trăng), cù lao An Bình, Đồng

Phú (Vĩnh Long) Đặc biệt ở các tỉnh Vĩnh Long, Bến Tre,

diện tích trồng nhãn tăng rất nhanh

Năm 2009, diện tích trồng nhãn khoảng 150 nghìn ha, sản

lượng 650 nghìn tấn

V ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT HỌC

1 Rễ

Dựa vào chức năng của rễ, với cây nhãn có thể chia làm 3 loại:

+ Rễ tơ (còn gọi là rễ hút), + Rễ quá độ

+ Rễ vận chuyển

Căn cứ vào sự phân bố của bộ rễ có thể phân:

+ Rễ cọc + Rễ ngang

7/18/15

2 Lộc cành:

Trên cây khi mầm mới nhú gọi là lộc, khi lộc phát triển

đã thành thục thì gọi là cành

Dựa vào mùa vụ phát sinh mà có thể gọi là cành xuân, cành hè, cành thu, cành đông

Khi cây còn bé các loại cành này phát triển và có thể trở thành bộ khung của cây

Còn khi cây đã có quả thì những loại cành này đều có thể trở thành cành mẹ của vụ quả năm sau

3 Thân cành:

Mầm ngọn hay mầm nách của nhãn đều có thể phát triển thành cành

Việc hình thành thân cành của nhãn có những điểm khác với cây ăn quả khác là khi cây đã ngừng sinh trưởng mầm ngọn

ở đỉnh được các lá kép rất non bọc lấy, gặp điều kiện ngoại cảnh thuận lợi mầm ở đỉnh này kéo dài thêm

Qua các đợt lộc trong năm, cứ mỗi đợt ở phần ngọn lại được bao bọc bởi các tầng lá kép, dần dần các lá này rụng

đi để trơ ra một đoạn trống khiến chúng ta có thể dễ phân biệt được các đợt lộc cành trong năm trên đoạn cành dài từ gốc đến ngọn…

4 Lá

Lá nhãn thuộc loại kép lông chim Lá đơn mọc đối xứng hay

so le

Đại bộ phận các giống nhãn có từ 3 đến 5 đôi lá, có giống có

từ 1-2 đôi, thường gặp là 4 đôi lá, 7 đôi trở lên là hiếm thấy

Lá nhãn hình mác, mặt lá xanh đậm, lưng lá xanh nhạt,

cuống lá ngắn, gân chính vỡ gân phụ nổi rõ

Lá non màu đỏ, tím hay đỏ nâu tuỳ giống và thay đổi theo

thời tiết Mặt lá bằng, có giống biên lá hơi quăn

Lá nhãn từ lúc bắt đầu nhú đến thành thục biến động trong

khoảng thời gian 40-50 ngày tuỳ nơi trồng, điều kiện dinh

dưỡng và mùa vụ

Tuổi thọ của lá là 1-3 năm

5 Hoa nhãn

Cấu tạo của chùm hoa: Là loại hoa kép được cấu tạo bởi một

trục chính và nhiều nhánh

Căn cứ vào hình thái chùm hoa, nông dân Hưng Yên phân

biệt là "chùm sung", “chùm bị” hay “chùm dâu da"

Trên một chùm hoa có rất nhiều hoa tùy thuộc vào độ lớn

của cây và mùa vụ trong năm Có thể từ vài trăm hoa đến 2-3

nghìn hoa

Hoa nhãn màu trắng vàng, đài và cánh có 5, phía ngoài có

lông, mùi thơm nhẹ, có nhiều mật

Hoa nhãn gồm có 4 loại: hoa đực, hoa cái, hoa lưỡng tính và

hoa dị hình

a) Hoa đực

Đường kính hoa 4-5

micron, nhị cái thoái hoá,

hoa có 5 cánh màu vàng

nhạt, có 7-8 chỉ nhị và túi

phấn xếp hình vòng

Túi phấn đính vào đầu chỉ

nhị Khi thành thục túi

phấn nứt ra, phấn hoa tung

ra ngoài để thụ phấn thụ

tinh

Hoa nở sau 1-3 ngày thì

tàn

b) Hoa cái

Ngoại hình và độ lớn giống hoa đực, có 7-8 chỉ nhị, nhưng nhị đực đã thoái hoá

Có hai bầu nhị kết hợp làm một, ở giữa có một nhụy khi thành thục đầu nhụy chẻ làm đôi, cong lại

Sau khi hoa cái nở, nhụy hoa tiết ra một loại dịch nước

Sau thụ phấn thụ tinh 2-3 ngày cánh hoa héo, bầu hoa phát triển, bầu có màu xanh

7/18/15

c) Hoa lưỡng tính

Hình thái hoa giống hoa đực vỡ hoa cái, nhị đực và nhị cái của

hoa phát triển bình thường, bầu thượng

Có khả năng thụ phấn thụ tinh để phát triển thành quả

d) Hoa dị hình

Một bộ phận nào đó của hoa phát triển không bình thường, ví

dụ nhụy hoa không tách, chỉ nhị không phát triển, túi phấn

không mở và không có khả năng tung phấn

Trong sản xuất loại hoa này không có ý nghĩa.

6 Quả

Quả có hình cầu, tròn dẹp, cần

đối hay hơi lệch, đỉnh quả

tròn, cuống quả hơi lõm

Vỏ quả nhãn thường trơn

nhẵn, cũng có giống vỏ hơi xù

xì, màu vàng xám hay nâu

nhạt

Cùi của quả nhãn là do cuống

noãn phát triển mà thành

Giữa vỏ và cùi của các giống

nhãn ở miền Bắc thường dễ

bóc, các giống miền Nam thì

khó hơn

7 Hạt

Cùi nhãn là một lớp vỏ giả Lớp này bao bọc lấy hạt

Hạt nhãn có hình tròn, tròn dẹp, màu đen hay nâu đen, bóng, phản quang, có giống màu trắng nhưng rất hiếm (nhãn Bạch sa)

Lá mầm trong hạt màu trắng, có nhiều tinh bột, phôi màu vàng

Độ lớn hạt cũng rất khác nhau giữa các giống, thường thì 1,6 - 2,6g, chiếm 17,3 - 42.9% trọng lượng quả

Cũng có giống nhãn hạt rất bé, hầu như không có hạt, do kết quả thụ phấn thụ tinh kém

1 Nhãn lồng Hưng Yên:

Quả tròn, to gần như vải

thiều, trọng lượng quả

trung bình 12-17g

Múi chồng lên nhau phía

đỉnh quả, cùi hình thành

các nếp nhăn, hạt màu đen

Quả ăn giòn và ngọt, thơm

mát, vỏ quả dày, giòn, dễ

tách

Quả chín sớm, phần ăn

được chiếm 63,25% khối

lượng quả

VI QUỸ GEN CÂY NHÃN 2 Nhãn cùi: -

Trồng phổ biến ở Hưng Yên, Hải Dương

Quả hình cầu hơi dẹt, vỏ dày khoảng 0,5mm, không sáng mà màu vàng nâu

Quả to, trọng lượng trung bình 10-15g

Cùi dày trung bình 4,7mm, khô, màu cùi trong hoặc hơi đục, ăn ngọt vừa

Phần ăn đươc chiếm khoảng 60% trọng lượng quả

-

3 Nhãn Bàm bàm:

Qủa to gần bằng nhãn lồng, trung bình khoảng 12 – 15g

Trôn quả hơi vẹo, vai quả gồ ghề

Cùi dày, khô, ăn có vị ngọt nhạt

Phẩm chất quả kém nhãn lồng

Đây là dạng biến dị của nhãn lồng

4 Nhãn đường phèn:

Quả nhỏ hơn nhãn lồng, khối

lượng trung bình 7-12g

Vỏ màu nâu nhạt, cùi tương

đối dày, đậm nước, bóc vỏ

trên mặt cùi quả có các u nhỏ

như cục đường phèn, ăn ngọt

sắc, thơm đặc biệt

Hạt bé, đen nhánh, nặng

khoảng 1.5g

Ra hoa muộn hơn nhãn cùi,

chín chậm hơn khoảng 10-15

ngày

Phần ăn được chiếm 60.24 %

trọng lượng quả

5 Nhãn nước:

Cây thường sai quả, quả nhỏ, khối lượng trung bình 6-9g

Cùi mỏng khoảng 2,7mm, nhão, nhiều nước, độ ngọt vừa phải, cùi khó dóc ra khỏi hạt

Chùm thường có nhiều quả, năng suất tương đối ổn định,

về chất lượng ăn tươi kém nhãn cùi

Phần ăn được chiếm khoảng 38,63% trọng lượng quả

6 Nhãn Vĩnh Châu:

Giống này trồng nhiều ở huyện

Vĩnh Châu, Sóc Trăng

Cây mọc khoẻ, lá to, biên lá gợn

sóng Qủa có màu xanh, nhẵn

Hạt tương đối to, nhiều nước,

cùi mỏng, ngọt, khó tách khỏi

hạt

Giống này tuy ăn không ngon

bằng Nhãn cùi hay Nhãn đường

phèn song có ưu điểm thích

nghi với đất xấu, có ảnh hưởng

mặn

7 Nhãn Tiêu Da Bò:

Nhãn tiêu da bò (nhãn quế) được phát triển ở miền Nam từ

20 năm nay, có nguồn gốc ở Huế, được trồng chủ yếu ở các huyện cù lao như: An Bình, Hoà Ninh, Đồng Phú

Từ khi nhãn ra hoa cho đến khi trái chín trung bình khoảng 3-4 tháng (tuỳ giống), giống nhãn tiêu da bò có thời gian chín lâu hơn

Chỉ thu hoạch quả khi vỏ chuyển từ màu nâu hơi xanh sang màu nâu sáng vàng, vỏ trái từ xù xì hơi dày chuyển sang mỏng và nhẵn

Trái mềm hơn (do đã có nước nhiều), cùi có vị thơm, hạt chuyển sang màu đen hoàn toàn

7/18/15

8 Nhãn xuồng cơm vàng:

Giống có nguồn gốc ở thành

bằng hạt

Thịt quả dày, màu hanh vàng,

trường ưa chuộng

Đặc điểm dễ nhận diện là quả

chưa chín gần cuống có màu

vàng da bò

Cùi có màu hơi trắng hoặc

ngọt, khá thơm

Xuồng cơm vàng thích hợp

trên đất thịt hoặc sét nhẹ nên

ghép qua gốc ghép là giống

tiêu da bò

9 Nhãn Hương Chi:

Là một giống nhãn ngon được trồng trong vườn nhà cụ Hương Chi, thị xã Hưng Yên

Là giống nhãn thấp cây, cành xoè rộng, tán tròn xum xuê, lá màu xanh đậm nhỏ hơn lá nhãn lồng, gân lá nổi rõ, mép lá quăn vào phía lưng lá

Quả hình trái tim hơi vẹo

Cùi dày, dễ bóc, hạt nhỏ, vỏ mỏng

VII MỤC TIÊU TẠO GIỐNG

1 Tạo ra các giống có năng suất quả cao, phẩm chất ổn

định qua các vụ:

Về năng suất: Cây được chọn phải hơn giống cũ 25-

30% sản lượng các năm không chênh lệch nhau quá

30%

Về phẩm chất: Quả to, cùi dày, hạt bé, cùi quả ăn thơm

có vị ngọt sắc, hàm lượng chất tan và tỷ lệ đường/axít

cao

2 Mục tiêu ăn tươi: Chọn giống có quả to, cùi dày, hạt

nhỏ, nhiều nước, độ ngọt vừa phải nên yêu cầu ngọt và

có mùi thơm

3 Mục tiêu cho chế biến (làm long nhãn)

4 Chọn giống chịu hạn

quả chống xói mòn

Nhãn là cây chịu hạn, chịu ngập úng, trồng được trên

đất chua, đất nghèo dinh dưỡng ở vùng gò đồi và vùng

đồng bằng đất thấp Vì cây nhãn có rễ nấm thích nghi

với các điều kiện đó

chọn giống, trồng trên đất đồi núi, tăng hiệu quả chống

xói mòn

5 Chọn giống kéo dài thời gian cung cấp quả tươi:

các giống chín muộn

khi trên thị trường cung cấp quá nhiều loại nhãn

6 Các mục tiêu khác

VIII PHƯƠNG PHÁP TẠO GIỐNG

1 Phương thức nhân hữu tính

đây ở các vùng trồng nhãn vì dễ làm

nghi rộng, nhất là ở các gò đồi, miền núi thiếu nước trong mùa khô

mất 4-5 năm, lại có biến dị lớn, cây con không giữ được những đặc tính tốt ban đầu của cây mẹ nên chủ yếu để làm gốc ghép

2 Tuyển chọn từ các giống địa phương

khác nhau ở trong và ngoài nước

lượng và chống chịu với điều kiện bất thuận

tốt và nhân rộng ra các vùng sản xuất

7/18/15

a Chọn cây mẹ và cành chiết

Cây mẹ phải có năng suất cao, ổn định qua các năm và có phẩm chất quả tốt, được thị trường ưa chuộng

Cây không bị không bị nhiễm các đối tượng bệnh hại nguy hiểm và cây đang ở độ tuổi sung sức

Chọn cành chiết có đường kính cành 1,0 - 1,5cm, ở giữa tầng tán và phơi ra ngoài ánh sáng

Cành có độ dài 40 - 60cm và cách gốc cành khoảng 30cm có chạc đôi càng tốt

3 Phương pháp nhân giống vô tính 3.1 Nhân giống bằng phương pháp chiết cành

b Đất bó bầu

Dùng đất vườn hoặc đất bùn ao phơi khô đập nhỏ trộn

với rơm rác mục, rễ bèo tây hoặc xơ dừa

Tỷ lệ hỗn hợp gồm 2/3 đất + 1/3 là một trong các

nguyên liệu kể trên

Hỗn hợp trên được tưới nước ẩm đến 70% độ ẩm bão

hoà

Bó bầu chiết với đường kính 6 - 8cm, chiều cao bầu 10

- 12cm

c.Thời vụ và thao tác chiết

Tiến hành tương tự như đối với các chủng loại cây ăn quả khác

Trong điều kiện thời tiết khí hậu của các tỉnh miền Bắc, chiết cành vào các tháng 3, 4 và 8, 9 cho tỷ lệ ra dễ cao hơn ở các tháng khác trong năm

d Giâm lại cành chiết

Sau khi chiết được 2,5 đến 3 tháng, khi bầu chiết đã có nhiều rễ

thứ cấp thì tiến hành cắt cành chiết đem giâm lại trong vườn ươm

Trước khi hạ bầu chiết, cần cắt bớt một số cành quá dày, chỉ để

lại một số cành cần thiết, tránh cắt cành chiết vào những ngày có

gió mùa đông bắc hoặc gió Tây

Cành chiết được giâm trong túi ni lông, hoặc trong các rọ đan

bằng tre

Làm giàn che giảm bớt khoảng 50% ánh sáng tự nhiên, hàng

ngày tưới ẩm 2 lần, sau 7 - 10 ngày thì tưới ngày một lần tuỳ theo

độ ẩm của đất

Đến ngày thứ 30 trở đi có thể tưới thúc nước phân chuồng pha

loãng hoặc phân khoáng pha loãng nồng độ 0,5%

Khi cây có một đợt lộc mới thành thục thí có thể đem trồng mới

3.2 Nhân giống bằng phương pháp ghép

a Gieo ươm cây gốc ghép

Chuẩn bị hạt gốc ghép

Sử dụng nhãn nước, nhãn thóc làm gốc ghép hoặc có thể

sử dụng chính giống muốn nhân làm gốc ghép

Thu hạt gốc ghép trên cây khoẻ mạnh, sinh trưởng tốt, không có các đối tượng sâu bệnh nguy hiểm gây hại

Hạt sau khi tách khỏi quả, được rửa sạch và đặc biệt là phần cùi còn dính ở đầu hạt

Xử lý hạt bằng dung dịch thuốc trừ nấm Benlat C 0,3%

trong thời gian 3 - 5 phút, sau đó vớt hạt ra để giáo nước và

ủ cho tới khi hạt nứt nanh mới đem gieo

Hạt được ủ bằng bao tải đay hoặc vải mềm trong các dụng

cụ như: thúng, rổ giá hoặc có thể ủ trong cát ẩm