Khoa học và công nghệ với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở TP hồ chí minh hiện nay

Để thực hiện được nhiệm vụ khó khăn, phức tạp đó, cùng với việc xây dựng và phát triển các lĩnh vực khác của xã hội, nhằm tránh nguy cơ tụt hậu tất yếu chúng ta phải tập trung đẩy mạnh p

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN



ĐỖ VĂN THẮNG

KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VỚI QUÁ

TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA

Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY

Chuyên ngành: CNDVBC&CNDVLS

Mã số: 62220302

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2016

LUẬN ÁN ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Luận án được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án Tiến sĩ

Trường đại học KHXH & NV, Đại học Quốc gia Thành phố

Hồ Chí Minh vào lúc giờ ngày tháng năm 2016

Phản biện độc lập 1:

Phản biện độc lập 2:

Có thể tìm hiểu luận án tại

- Thư viện Trường Đại học KHXH & NV – ĐH QG TP.HCM,

- Thư viện Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ngày nay, khi khoa học và công nghệ đã và đang “trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp”, thì có thể nói, quá trình phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia phụ thuộc ngày càng nhiều hơn vào trình độ khoa học và công nghệ, cũng như khả năng ứng dụng khoa học và công nghệ vào sản xuất và đời sống xã hội của quốc gia đó Đối với Việt Nam, chúng ta đi lên chủ nghĩa xã hội từ một nước nông nghiệp, lạc hậu, nền sản xuất về cơ bản vẫn là sản xuất nhỏ mang tính tiểu nông, năng suất lao động thấp, cơ sở vật chất, trang thiết bị kỹ thuật thiếu thốn và lạc hậu, lực lượng lao động tuy dồi dào, nhưng trình độ khoa học

và công nghệ còn rất thấp, thì việc phát triển khoa học và công nghệ phục vụ cho sự nghiệp xây dựng và phát triển kinh tế xã hội càng là nhiệm vụ và có vai trò, ý nghĩa quan trọng Để thực hiện được nhiệm vụ khó khăn, phức tạp đó, cùng với việc xây dựng và phát triển các lĩnh vực khác của xã hội, nhằm tránh nguy cơ tụt hậu tất yếu chúng ta phải tập trung đẩy mạnh phát triển khoa học và công nghệ làm nền tảng, cơ sở và động lực để phát triển kinh tế - xã hội, cũng như quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Điều đó được Đảng ta khẳng định: “Phát triển mạnh khoa học, công nghệ làm động lực đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển kinh tế tri thức”1

Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ là một đô thị, một trung tâm kinh tế, văn hóa, khoa học công nghệ lớn nhất của cả nước, mà còn là nơi hội tụ và giao lưu các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội với các vùng trong nước và các khu vực của thế giới; nên việc phát triển Thành phố Hồ Chí Minh còn có ý nghĩa là đầu tàu, là động lực tạo sức lan tỏa, tác động, ảnh hưởng đến các địa phương khác cùng phát triển Tuy nhiên, việc phát triển kinh tế - xã hội nói chung, cũng như quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Thành phố vẫn chưa tương xứng với tiềm năng, thế mạnh, sự kỳ vọng của Đảng, Nhà nước và nhân dân giao phó Để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Thành phố Hồ Chí Minh cần phải phát huy hơn nữa vai trò của khoa học và công nghệ để đẩy nhanh sự phát triển kinh tế - xã hội, như Nghị quyết Đảng bộ Thành phố đã nêu: “Phát triển, ứng dụng mạnh mẽ khoa học - công nghệ thật sự

là động lực phát triển kinh tế - xã hội”2 Bởi vậy, việc phát huy vai trò của khoa

học và công nghệ nhằm tạo thành động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội nói chung, cũng như đối với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nói

1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr.218

2 Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh: Văn kiện đại hội đại biểu lần thứ X, 2015, tr.195

riêng ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay không chỉ mang tính thời sự cấp bách,

mà còn có ý nghĩa chiến lược lâu dài, nhằm tìm ra những hướng đi, giải pháp, phương thức phù hợp để Thành phố Hồ Chí Minh thực hiện thành công quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hoá Với những lý do đó, nghiên cứu sinh đã

chọn vấn đề “Khoa học và công nghệ với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại

hoá ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay” làm đề tài luận án tiến sĩ Triết học

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Có thể khái quát các công trình nghiên cứu về vai trò, tác động của khoa học và công nghệ đối với sự phát triển kinh tế - xã hội nói chung, cũng như đối với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam và ở Thành phố Hồ Chí

Minh nói riêng thành các chủ đề và góc độ: Ở góc độ lý luận chung của khoa

học và công nghệ, cũng như vai trò của nó đối với sự phát triển xã hội: Có

thể kể đến những công trình tiêu biểu như: Francis Bacon, 1620 với dự án “Đại

phục hồi khoa học” đã khẳng định vai trò “khoa học là sức mạnh”; C.Mác và

Ph Ăngghen có rất nhiều tác phẩm lý luận về khoa học, kỹ thuật và vai trò của

nó đối với sự phát triển xã hội, đặc biệt Ph Ăngghen đã phân tích, trình bày rất chi tiết và khái quát vai trò của khoa học đối với sự phát triển nhận thức, sự phát

triển xã hội trong “Biện chứng của tự nhiên”, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1994; John Bernal nhà khoa học luận người Anh có cuốn “Chức năng xã hội

của khoa học” xuất bản vào năm 1939; G.M Đobrov cũng có cuốn “Khoa học

về khoa học”, Nxb Kieb, 1970 được (Nxb Khoa học và kỹ thuật, Hà Nội dịch

năm 1976) Ở Việt Nam: GS.TS Lê Hữu Tầng (chủ biên), cuốn “Về động lực

của khoa học và công nghệ đối với phát triển kinh tế - xã hội”, Nxb Khoa học

xã hội, Hà Nội, 1997; hay PGS.TS Vũ Cao Đàm, trong tập 1 của “Tuyển tập”

đã trình bày về khoa học luận và phương pháp nghiên cứu khoa học, Nxb Thế

giới, 2009… Ở góc độ nghiên cứu tác động của khoa học và công nghệ với

quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam: Có thể kể đến những tác

phẩm nổi bật là: TS Danh Sơn, TS Nguyễn Thị Anh Thu và TS Nguyễn Mạnh

Huấn, với cuốn “Quan hệ giữa phát triển khoa học và công nghệ với phát triển

kinh tế xã hội trong công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam”, Nxb Khoa học

xã hội, Hà Nội, 1999; GS.TS Nguyễn Trọng Chuẩn, PGS.TS Nguyễn Thế

Nghĩa và PGS.TS Đặng Hữu Toàn (đồng chủ biên), có cuốn “Công nghiệp

hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam, lý luận và thực tiễn”, Nxb Chính trị quốc gia,

Hà Nội, 2002; GS Đặng Hữu, TS Đinh Quang Ty và TS Hồ Ngọc Luật (đồng

chủ biên), tác phẩm “Phát triển kinh tế tri thức với quá trình công nghiệp hóa,

hiện đại hóa ở Việt Nam”, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2009; TS Tạ Bá

Hưng (chủ biên), có cuốn “Khoa học và công nghệ phục vụ công nghiệp hóa và

hiện đại hóa và phát triển bền vững”, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2012;

đặc biệt Đảng và Nhà nước ta luôn chú trọng phát huy vai trò động lực của khoa học và công nghệ đối với sự phát triển kinh tế - xã hội, cũng như với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá, được cụ thể trong các văn kiện của Đảng, pháp

luật của Nhà nước; Ở góc độ nghiên cứu về khoa học và công nghệ với quá

trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Thành phố Hồ Chí Minh: Trước hết

phải kể đến các “Văn kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh,

đặc biệt tại các kỳ đại hội lần thứ VII, VIII, IX và lần thứ X” đã phân tích, đánh

giá một cách tổng quát và sâu sắc những kết quả, thành tựu, những tồn tại, nguyên nhân hạn chế và đề ra các phương hướng, mục tiêu, giải pháp cơ bản để phát huy vai trò của khoa học và công nghệ làm động lực quan trọng hàng đầu

thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội; ngoài ra, còn có Chương trình số

01-Ctr/TU, “Về thực hiện thông báo kết luận số 234/TB/TW của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết Trung ương 2 khoá VIII, nhiệm vụ giải pháp phát triển khoa học và công nghệ đến năm 2020”; và Sở Khoa học và Công nghệ

Thành phố Hồ Chí có các đề án “Đánh giá trình độ công nghệ các doanh

nghiệp tham gia chương trình sản phẩm công nghiệp chủ lực của Thành phố

Hồ Chí Minh, 2007” và “Đánh giá trình độ công nghệ của các doanh nghiệp trong các Khu chế xuất - Khu công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh”, 2008;

ngoài ra TS Phan Minh Tân, cũng có bài “Khoa học và công nghệ thúc đẩy

phát triển kinh tế - xã hội Thành phố Hồ Chí Minh”, đăng trong kỷ yếu hội thảo

khoa học và công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ số 1, năm 2009

3 Mục đích, nhiệm vụ của luận án

Về mục đích: Trên cơ sở hệ thống hóa và làm rõ những vấn đề lý luận

chung về khoa học, công nghệ, cũng như vai trò của nó đối với sự phát triển kinh tế - xã hội, luận án nhằm chỉ ra thực trạng vai trò tác động của khoa học và công nghệ với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Thành phố Hồ Chí Minh, từ đó đề xuất những phương hướng, giải pháp chủ yếu để phát triển, phát huy hơn nữa vai trò của khoa học và công nghệ với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

Về nhiệm vụ: Để đạt được mục đích trên, luận án phải thực hiện các nhiệm

vụ chủ yếu sau: Một là, trình bày, luận giải làm rõ những vấn đề lý luận chung

về khoa học, công nghệ; vai trò của khoa học và công nghệ với việc phát triển

kinh tế - xã hội, cũng như đối với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa Hai

là, trình bày, phân tích làm rõ vai trò của khoa học và công nghệ với quá trình

công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay Ba là, đề

xuất những phương hướng và giải pháp nhằm phát huy hơn nữa vai trò của khoa học và công nghệ với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

Luận án chỉ tập trung nghiên cứu vấn đề vai trò của khoa học và công nghệ đối với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Thành Phố Hồ Chí Minh hiện

nay, với mốc thời gian nghiên cứu từ năm 2005 đến nay

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

Về cơ sở lý luận: Luận án được thực hiện trên cơ sở thế giới quan và

phương pháp luận của triết học Mácxít, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về khoa học và công nghệ, cũng như vai trò của nó đối với sự phát triển xã hội

Về phương pháp nghiên cứu: Luận án được thực hiện bằng việc sử dụng

tổng hợp các phương pháp nghiên cứu: phương pháp lịch sử và lôgic, phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp diễn dịch và quy nạp, phương pháp so sánh, đồng thời luận án cũng sử dụng các phương pháp thống kê, điều tra xã hội học và tham khảo các chuyên gia, để nghiên cứu và trình bày luận án

6 Tính mới của luận án

Một là, trên cơ sở lý luận chung về vai trò của khoa và công nghệ với quá

trình phát triển kinh tế - xã hội, luận án góp phần làm rõ thực trạng, vai trò của khoa học và công nghệ với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Thành

phố Hồ Chí Minh Hai là, từ những phân tích, đánh giá về thực trạng, vai trò

của khoa học và công nghệ đối với quá trình phát triển kinh tế - xã hội ở Thành phố Hồ Chí Minh, luận án cũng đề xuất những phương hướng, giải pháp chủ yếu nhằm phát huy hơn nữa vai trò của khoa học và công nghệ với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án

Về ý nghĩa khoa học: Trên cơ sở lý luận chung về vai trò của khoa học và

công nghệ với sự phát triển xã hội, luận án đã làm sáng tỏ những nội dung, đặc điểm, thực trạng về vai trò của khoa học và công nghệ với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

Về ý nghĩa thực tiễn: Những kết quả nghiên cứu về thực trạng vai trò của

khoa học và công nghệ với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Thành phố Hồ Chí Minh, cũng như những phương hướng, giải pháp mà luận án đề ra

sẽ góp phần giúp Đảng bộ, chính quyền, các sở, ban ngành chức năng của

Thành phố Hồ Chí Minh tham khảo trong việc hoạch định chủ trương, chính sách, giải pháp để phát huy hơn nữa vai trò của khoa học và công nghệ trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay Luận án cũng có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các ngành liên quan ở các viện, trung tâm nghiên cứu, các trường cao đẳng, đại học trong cả nước

8 Kết cấu cơ bản của luận án

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và các phụ

lục, luận án được kết cấu thành 3 chương, 6 tiết và 19 tiểu tiết

Chương 1

LÝ LUẬN CHUNG VỀ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, VAI TRÒ CỦA KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VỚI SỰ PHÁT TRIỂN XÃ HỘI

1.1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

1.1.1 Khoa học và các quan điểm khác nhau về khoa học

Khoa học là hệ thống tri thức về quy luật vận động phát triển của sự vật, hiện tượng, quá trình trong thế giới khách quan, bao gồm các lĩnh vực tự nhiên,

xã hội và tư duy Vì vậy, có thể nói: 1) Khoa học được hình thành, tích lũy

trong quá trình nhận thức trên cơ sở thực tiễn; 2) Nhiệm vụ của khoa học là

phát hiện ra bản chất, tính quy luật của các hiện tượng, sự vật, quá trình, từ đó

mà dự báo về sự vận động, phát triển của chúng, định hướng cho hoạt động của

con người; 3) Khoa học giúp cho con người ngày càng có khả năng cải biến,

chinh phục tự nhiên và xã hội Đặc điểm của khoa học, gồm: Tính hệ thống,

khoa học không phải là những sự kiện đơn lẻ, rời rạc, mà nó là hệ thống tri thức có cấu trúc và liên hệ chặt chẽ với nhau, được phân thành nhiều lĩnh vực,

chuyên ngành khác nhau Tính phổ biến, khoa học là những tri thức của con

người mang tính quy luật về sự vận động và phát triển của sự vật, hiện tượng, cho nên khoa học mang tính phổ biến Những tri thức nhỏ lẻ, rời rạc về sự vật,

hiện tượng chưa thể được coi là tri thức khoa học Tính sáng tạo (tính mới), tri

thức khoa học bao giờ cũng là những kiến thức, những khám phá về thế giới khách quan, đó là những điều mà con người chưa biết, chưa có trong kho tàng

tri thức của nhân loại Tính kế thừa và phát triển, khoa học là những tri thức về

sự vật, hiện tượng và quá trình vận động phát triển của nó, cho nên khoa học luôn mang tính phát triển; đồng thời, những tri thức đó luôn được tích tụ để các

thế hệ sau, những người nghiên cứu sau kế thừa và phát triển Tính tin cậy, tri

thức khoa học có được nhờ hoạt động nghiên cứu của con người, trong quá trình nghiên cứu nhà khoa học luôn sử dụng những phương pháp, phương tiện

phù hợp để kiểm định nên tri thức khoa học là tin cậy Tính thực tiễn, khoa học

bắt nguồn từ hoạt động thực tiễn của con người; đồng thời con người luôn tìm cách để triển khai, ứng dụng những tri thức khoa học mình có được vào hoạt động sản xuất và đời sống xã hội, như lời Bác Hồ đã chỉ ra “khoa học từ sản xuất mà ra, trở lại phục vụ sản xuất, phục vụ quần chúng, nhằm nâng cao năng suất lao động, không ngừng cải thiện đời sống của nhân dân”3 Về phân loại

khoa học có thể phân loại như: Theo đối tượng nghiên cứu, khoa học được

phân thành các lĩnh vực, ngành khoa học cụ thể: Khoa học tự nhiên, khoa học

xã hội và nhân văn, khoa học kỹ thuật Theo phương thức hình thành, khoa

học được phân thành: khoa học tiền nghiệm, khoa học hậu nghiệm, khoa học

phân lập Theo tính chất của sản phẩm nghiên cứu, khoa học được phân thành:

khoa học cơ bản là: “là hệ thống tri thức lí thuyết phản ánh các thuộc tính, quan

hệ, quy luật khách quan của lĩnh vực hiện thực nghiên cứu”4; khoa học ứng dụng, là sự vận dụng các lý thuyết khoa học đã có để nghiên cứu tạo ra những nguyên lý, giải pháp, công nghệ, thiết bị, vật liệu, sản phẩm mới Luận án chọn phương pháp phân loại theo tính chất của sản phẩm nghiên cứu, khoa học được

phân thành khoa học cơ bản và khoa học ứng dụng

1.1.2 Công nghệ và các quan điểm khác nhau về công nghệ

Sản xuất là quá trình người lao động dùng tư liệu lao động (gồm công cụ và phương tiện lao động) tác động vào đối tượng lao động để tạo ra sản phẩm, để xác định các yếu tố tham gia trong quá trình sản xuất, người ta đưa ra khái niệm

công nghệ “là tập hợp các phương pháp, quy trình, kỹ năng, bí quyết, công cụ,

phương tiện dùng để biến đổi các nguồn lực thành sản phẩm”5 Trình độ công nghệ là tiêu chí để đánh giá trình độ phát triển của nền sản xuất xã hội “những thời đại kinh tế khác nhau không phải ở chỗ chúng sản xuất ra cái gì, mà là ở chỗ chúng sản xuất bằng cách nào, với những tư liệu lao động nào”6 Đặc điểm

của công nghệ là: 1) Tính cấu trúc, thành phần công nghệ, gồm 4 yếu tố: kỹ

thuật (Technoware), con người (Humanware), thông tin (Inforware) và tổ chức

(Orgaware) 2) Tính kế thừa và phát triển, công nghệ không ngừng được phát

triển, nhưng công nghệ mới bao giờ cũng được kế thừa, phát huy những giá trị

tốt, tích cực, khoa học của công nghệ cũ 3) Tính hiệu quả, công nghệ mới

được sử dụng phải có một trong các tính năng là cho hiệu suất, năng suất lao động cao, chất lượng, tính năng, độ bền của sản phẩm cao hơn, chi phí sản xuất, giá thành sản phẩm thấp hơn, ít ảnh hưởng xấu đến môi trường, đời sống xã

3 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia (xuất bản lần 3), 2011, tập 14, tr.96

4 Hội đồng quốc gia chỉ đạo biên soạn từ điển Bách khoa Việt Nam: Từ điển Bách khoa Việt Nam, Nxb.Từ điển Bách khoa,

Hà Nội, 2002, tập 2, tr.508

5 Quốc hội: Luật Khoa học và Công nghệ, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, điều 2, tr.8

6 C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, tập 23 Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1993, tr.269

hội… so với công nghệ cũ 4) Tính vòng đời, sự phát triển của công nghệ mang

tính vòng đời, (thai nghén, xuất hiện, quá trình tăng trưởng và suy tàn bị thay

thế) Để quản lý, phát triển công nghệ người ta có thể phân loại công nghệ như

sau: Theo trình độ công nghệ, công nghệ được chia thành: công nghệ truyền thống, công nghệ trung gian, công nghệ hiện đại Theo mức độ ô nhiễm môi

trường, công nghệ được chia thành: công nghệ sạch, công nghệ ô nhiễm Theo cấu trúc, công nghệ được chia thành: công nghệ phần cứng, công nghệ phần

mềm Theo hàm lượng tri thức khoa học, công nghệ được chia thành: công nghệ

cao, công nghệ thông thường Khoa học và công nghệ có liên hệ mật thiết không thể tách rời; bởi, khoa học được hình thành từ nhu cầu thực tiễn về nhận thức hiện thực khách quan, nhưng cũng chính từ nhu cầu thực tiễn đòi hỏi con người ứng dụng những tri thức khoa học vào cải tiến, phát triển công nghệ ngày càng hiện đại hơn

1.2 VAI TRÒ CỦA KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VỚI SỰ PHÁT

TRIỂN XÃ HỘI

1.2.1 Khoa học và công nghệ là nền tảng phát triển xã hội

Khoa học và công nghệ là cơ sở, nền tảng để thúc đẩy xã hội phát triển, điều

đó được thể hiện: Thứ nhất, khoa học và công nghệ là nền tảng phát triển

kinh tế: Giữa phát triển kinh tế và phát triển khoa học và công nghệ có mối

quan hệ biện chứng với nhau, trong đó khoa học và công nghệ là cơ sở, nền tảng để phát triển kinh tế, bởi: Một là, khoa học và công nghệ là nền tảng phát

triển sản xuất; biểu hiện ở chỗ: Khoa học và công nghệ là cơ sở phát triển

nguồn nhân lực, là nền tảng để hiện đại hoá máy móc, phương tiện, quy trình, công nghệ và là nền tảng để sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ

môi trường trong quá trình sản xuất Hai là, khoa học và công nghệ là nền tảng

hoàn thiện công tác tổ chức, quản lý sản xuất: Khoa học và công nghệ tạo cơ sở

để hoàn thiện, phát triển công tác tổ chức, quản lý, nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất, hiệu quả kinh tế Bản thân công tác tổ chức, quản lý cũng là một khoa học

Ba là, khoa học và công nghệ là cơ sở, nền tảng để thay đổi cơ cấu kinh tế:

Khoa học và công nghệ phát triển thúc đẩy nhiều ngành kinh tế như công nghiệp, giao thông, dịch vụ phát triển và làm cho sự phát triển kinh tế giữa các

ngành, các vùng đồng đều hơn Thứ hai, khoa học và công nghệ là nền tảng

phát triển đời sống xã hội: Con người vừa là chủ thể, vừa là mục đích của quá

trình phát triển xã hội, trong quá trình sống và phát triển con người không chỉ cần các điều kiện vật chất, mà còn có những nhu cầu về đời sống văn hóa xã hội Khoa học và công nghệ là cơ sở để phát triển và nâng cao đời sống văn hóa

xã hội Bởi: Một là, khoa học và công nghệ là cơ sở phát triển y tế Y học là

một ngành khoa học và được tích hợp nhiều tri thức khoa học và công nghệ của các lĩnh vực khác, giúp con người đưa ra phương thức, phương tiện, công nghệ hiện đại để giúp con người phòng, chống dịch bệnh, nâng cao sức khoẻ, tuổi

thọ Hai là, khoa học và công nghệ là nền tảng đối với phát triển giáo dục và

đào tạo, khoa học và công nghệ không chỉ cung cấp nguồn kiến thức, mà còn

mang luôn trọng trách là phương pháp, cung cấp những công cụ, phương tiện, hiện đại của quá trình giáo dục và đào tạo Khoa học và công nghệ với giáo dục

và đào tạo luôn gắn chặt vào nhau, “Phát triển giáo dục và đào tạo cùng với phát triển khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu”7 Ba là, khoa học và

công nghệ là nền tảng phát triển đời sống văn hóa tinh thần; trong đó sự phát

triển của khoa học và công nghệ thúc đẩy các loại hình văn hóa phát triển ngày càng nhiều hơn, phong phú hơn cả về nội dung, lẫn hình thức, từ đó đã tạo cơ sở phát triển nhiều loại hình sinh hoạt văn hóa tinh thần; khoa học và công nghệ phát triển làm cho các giá trị văn hóa được kết tinh, chuyển hóa vào các loại hình hoạt động văn hóa ngày càng nhiều hơn và ngày càng nâng cao trình độ

nhận thức, thưởng thức văn hóa, nghệ thuật của con người Thứ ba, khoa học

và công nghệ là nền tảng phát triển hoàn thiện hệ thống chính trị: Khoa học

và công nghệ phát triển, tạo ra nhiều phương pháp, phương tiện để nâng cao khả năng dự báo, tính khả thi của các kế hoạch, chiến lược, nghị quyết của Đảng và Nhà nước Khoa học và công nghệ cung cấp tri thức, phương pháp, phương tiện hiện đại để hoàn thiện thể chế chính trị, hoàn thiện bộ máy tổ chức, quản lý hiện đại, phù hợp với nhu cầu của xã hội và thúc đẩy xã hội phát triển

1.2.2 Khoa học và công nghệ là động lực phát triển xã hội

Khoa học và công nghệ là động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển,

được thể hiện: Trước hết, khoa học và công nghệ là động lực của phát triển

kinh tế: Để phát triển kinh tế thì cần rất nhiều yếu tố, trong đó khoa học và

công nghệ là động lực chủ yếu, bởi: Một là, khoa học và công nghệ là động lực phát triển nguồn nhân lực, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao Hai là, khoa học và công nghệ là động lực phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật Ba là, khoa

học và công nghệ là động lực thúc đẩy quá trình đổi mới, hiện đại hóa công

nghệ, quy trình sản xuất Thứ hai, khoa học và công nghệ là động lực của

phát triển đời sống tinh thần xã hội: Khoa học và công nghệ là động lực để

phát triển và nâng cao đời sống tinh thần xã hội, bởi: Một là, khoa học và công

nghệ là động lực phát triển y tế, khoa học và công nghệ vừa là điều kiện, vừa là

7 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr.77

động lực để phát triển cả về hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật, công nghệ, phương pháp và đội ngũ thầy thuốc, cán bộ y tế để nâng cao khả năng phòng

chống dịch bệnh, chăm sóc sức khoẻ của con người Hai là, khoa học và công

nghệ là động lực phát triển giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ với

giáo dục và đào tạo là hai mặt của quá trình nhận thức, khoa học và công nghệ tạo ra nguồn tri thức, phương pháp, phương tiện để thực hiện quá trình giáo dục

và đào tạo, đồng thời cũng tạo ra nhu cầu, động lực thúc đẩy giáo dục đào tạo phát triển Những tri thức khoa học được kết tinh ngày càng nhiều vào công nghệ, vào sản phẩm, dịch vụ trong đời sống xã hội, từ đó tạo ra nhu cầu, động lực để người lao động nói riêng và con người nói chung học tập để nâng cao

trình độ tri thức, để hội nhập vào xã hội tri thức Ba là, khoa học và công nghệ

là động lực phát triển văn hóa, tinh thần: Khoa học và công nghệ phát triển tạo

điều kiện để chuyển hóa, kết tinh, hội tụ các giá trị văn hóa tinh thần ngày càng nhiều vào sản phẩm, dịch vụ xã hội, đáp ứng ngày càng cao những yêu cầu thẩm mỹ, về phong tục, tập quán, về tâm, sinh lý của con người… từ đó đã thúc

đẩy đời sống văn hóa, tinh thần phát triển vượt bậc Thứ ba, khoa học và công

nghệ góp phần hoàn thiện lĩnh vực chính trị: Khoa học công nghệ phát triển

là động lực phát triển, hoàn thiện hệ thống chính trị, an ninh quốc phòng, như: 1) Khoa học và công nghệ nâng cao nhận thức, vai trò địa vị của người lao động; 2) Khoa học và công nghệ góp phần hoàn thiện hệ thống chính trị; 3) Khoa học và công nghệ phát triển góp phần nâng cao hiệu quả công tác tổ chức, quản lý xã hội; 4) Khoa học và công nghệ phát triển góp phần phát triển quốc phòng, đảm bảo an ninh chính trị

Kết luận chương 1

Trong lịch sử phát triển nhân loại, khoa học và công nghệ luôn đóng vai trò quan trọng là cơ sở, nền tảng và là động lực thúc đẩy xã hội phát triển, đặc biệt ngày nay với sự phát triển vũ bão của khoa học và công nghệ, những phát kiến của khoa học và công nghệ nhanh chóng được nghiên cứu chuyển hóa thành công nghệ, kết tinh vào dịch vụ, sản phẩm làm cho xã hội ngày càng phát triển Bởi, khoa học là hệ thống tri thức của con người về các quy luật vận động, phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy; tri thức khoa học không chỉ giúp con người nâng cao nhận thức, mà hơn thế nữa, những tri thức khoa học còn được kết tinh thành năng lực, trình độ, kỹ năng, kỹ xảo của người lao động; được ứng dụng

để phát triển, nâng cao trình độ, tính năng, hiệu quả của công cụ, máy móc, phương tiện, trang thiết bị sản xuất làm hiện đại hóa công nghệ, từ đó trở thành

cơ sở, điều kiện, động lực quan trọng hàng đầu thúc đẩy xã hội phát triển

Chương 2 VAI TRÒ CỦA KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ĐỐI VỚI QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY 2.1 QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ Ở THÀNH

PHỐ HỒ CHÍ MINH

2.1.1 Khái quát về công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam

Đối với Việt Nam, chúng ta đi lên chủ nghĩa xã hội từ một nước nông nghiệp, nghèo nàn, lạc hậu, lại bị tàn phá nặng nề qua các cuộc chiến tranh, nên trình độ sản xuất, năng suất lao động còn thấp, cơ sở vật - chất kỹ thuật còn yếu kém, trình độ, năng lực của người lao động thấp, công nghệ, trang thiết bị còn lạc hậu, sản xuất chủ yếu dựa vào nông nghiệp, vào lao động giản đơn… Để xây dựng phát triển, hiện đại hóa đất nước, tránh nguy cơ tụt hậu, tất yếu chúng

ta phải lấy “công nghiệp hóa, hiện đại hóa là nhiệm vụ trung tâm”8 của thời kỳ

quá độ Bởi, nội dung, nhiệm vụ của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa

ở Việt Nam hiện nay, chính là: 1) Phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật hiện đại; 2)

Hiện đại hóa công nghệ; 3) Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; 4) Chuyển đổi cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại, hợp lý và hiệu quả; 5) Hoàn

thiện công tác tổ chức quản lý sản xuất Có thể khái quát những đặc điểm của

quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay, gồm: Thứ nhất

là, công nghiệp hoá gắn liền với hiện đại hoá: Đó là do đặc điểm, yêu cầu khi

khoa học và công nghệ đang phát triển với tốc độ vũ bão, trong bối cảnh toàn

cầu hóa Thứ hai là, khoa học và công nghệ được xác định là động lực của công

nghiệp hoá, hiện đại hoá: Như Đảng ta đã chỉ ra: “Phát triển mạnh khoa học,

công nghệ làm động lực đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa”9

Thứ ba là, công nghiệp hoá, hiện đại hoá là một quá trình khó khăn, phức tạp

và toàn diện của sự phát triển kinh tế - xã hội Thứ tư là, công nghiệp hóa, hiện

đại hóa diễn ra trong bối cảnh toàn cầu hóa, cùng với sự phát triển như vũ bão

của khoa học và công nghệ Về phương thức tiến hành công nghiệp hóa, hiện

đại hóa, đó là: 1) Phải phát triển công nghệ hiện đại gắn với việc phát huy vai

trò của công nghệ truyền thống nhằm vừa phải phát huy những tiềm năng về lực lượng lao động dồi dào, về công nghệ truyền thống để phát triển sản xuất; đồng thời nhanh chóng hiện đại hoá nền kinh tế; 2) Công nghiệp hoá, hiện đại hoá gắn với việc xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ và hội nhập quốc tế; 3) Công nghiệp hoá, hiện đại hoá gắn với việc phát triển kinh tế thị trường định hướng

8 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001, tr.25

9 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr.218

xã hội chủ nghĩa; 4) Công nghiệp hóa phải gắn với việc bảo vệ tài nguyên môi trường và phát triển bền vững

2.1.2 Nội dung và đặc điểm của quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Thành phố Hồ Chí Minh

Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của Thành phố Hồ Chí Minh chịu

sự tác động của những đặc điểm về lịch sử, tự nhiên, kinh tế, chính trị, văn hóa

xã hội và con người Thành phố, đó là: 1) Thành phố Hồ Chí Minh là một trung tâm kinh tế, văn hóa xã hội… lớn của khu vực và cả nước có hệ thống giao thông đường bộ, đường thủy và hàng không thuận lợi, phát triển; 2) Thành phố

là nơi tập trung dân cư đông đúc, mang tính cộng cư, hội nhập dẫn đến sự đa dạng về kỹ thuật, công nghệ, về đời sống văn hóa tinh thần, với tính mở, năng động, sáng tạo; 3) Thành phố được tiếp quản một hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật hiện đại, sớm được tiếp cận với công nghệ hiện đại, và những yếu tố của nền kinh tế thị trường là điều kiện thuận lợi để phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; 4) Từ lịch sử hình thành và phát triển đã xây dựng lên khối đoàn kết thống nhất của các tầng lớp nhân dân, tổ chức chính trị - xã hội dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ Thành phố, nên mọi chủ trương, chính sách của Thành phố

luôn thể hiện “ý Đảng, lòng dân”, và lại rất năng động Những nội dung cơ bản của công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Thành phố Hồ Chí Minh trong

giai đoạn hiện nay: Thứ nhất là, tiếp tục phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật: Đó

là yêu cầu tất yếu do tốc độ tăng trưởng kinh tế - xã hội hiện nay, cũng như để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của

Thành phố Thứ hai là, tập trung chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng nâng

cao chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế: Trong những năm

qua, Thành phố đã tập trung phát triển, chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng: dịch vụ - công nghiệp - nông nghiệp, kết quả thể hiện qua (biểu đồ 1):

Biểu đồ 1: Cơ cấu kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh năm 2014

(Nguồn: Cục Thống kê TP.Hồ Chí Minh, Niên giám thống kê năm 2014)

Tuy nhiên, với yêu cầu ngày càng cao của quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá Thành phố cần tiếp tục tập trung chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nâng cao

tỷ trọng các ngành công nghệ mũi nhọn, công nghệ cao, dịch vụ cao Thứ ba là,

đổi mới công nghệ, quy trình sản xuất nhằm hiện đại hoá nền kinh tế: Công