Quản lý tổng hợp lưu vực sông Tổ chức Cộng tác vì nước toàn cầu GWP thì cho rằng: “Quản lý tổng hợp lưu vực sông là một quá trình mà trong đó con người phát triển và quản lý tài nguyên n
Trang 1CHƯƠNG 1 :CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ TNN TRÊN LƯU VỰC SÔNG
I Một số khái niệm liên quan
1 Lưu vực sông
- Nước trên bề mặt đất theo quy luật chung đều chảy từ nơi cao xuống nơi thấp, lâu ngày các đường chảy tạo thành sông suối Mỗi một dòng sông đều có phần diện tích hứng và tập trung nước gọi là lưu vực sông
2 Quản lý tổng hợp lưu vực sông
Tổ chức Cộng tác vì nước toàn cầu (GWP) thì cho rằng: “Quản lý tổng hợp lưu vực sông là một quá trình mà trong đó con người phát triển và quản lý tài nguyên nước, đất và các tài nguyên khác nhằm đạt được hiệu quả tối ưu của các thành quả kinh tế xã hội một cách công bằng mà không đánh đổi bằng sự bền vững của các hệ sinh thái then chốt”
3 Quản lý tổng hợp tài nguyên nước
- Quản lý tài nguyên nước theo Savanie (1997) là “Tập hợp hợp tất cả các hoạt động thuộc về kỹ thuật, tổ chức, quản lý và vận hành cần thiết để quy hoạch, xây dựng các
công trình sử dụng nguồn nước cũng như thực hiện quản lý nguồn nước của lvs”.
- Quản lý tổng hợp tài nguyên nước
Mạng lưới cộng tác vì nước tòan cầu (GWP, 2000) nêu lên định nghĩa
“QLTHTNN là một quá trình đẩy mạnh sự phối hợp phát triển và quản lý tài nguyên nước, đất và các tài nguyên liên quan khác để tối ưu hóa lợi ích kinh tế và phúc lợi xã hội một cách công bằng mà không tổn hại đến sự bền vững của các hệ sinh thái thiết yếu”
II Đánh giá hiệu quả công tác quản lý
1 Mục đích của việc đánh giá
Trang 2Quản lý tổng hợp lưu vực sông là công tác quản lý mới ở nước ta do vậy với bước đầu triển khai không khỏi gặp nhiều thách thức và khó khăn Chính vì vậy việc theo dõi
và xem xét quá trình thực hiện quản lý tổng hợp lưu vực sông theo từng giai đoạn là cần thiết, qua đó có những sự hiệu chỉnh và bổ xung cần thiết để kết quả, mục tiêu cuối cùng thu được là tốt nhất Để môi trường nói chung và chất lượng nước mặt nói riêng ở lưu vực sông được đảm bảo cả về số lượng và chất lượng sử dụng cho các hoạt động sản xuất của khu vực
2 Cơ sở thực hiện đánh giá
- Luật pháp về TNN
- Các chính sách về tài nguyên nước:
Bao gồm các chính sách liên quan đến khai thác, sử dụng và quản lý bảo vệ tài nguyên nước Thí dụ như các tiêu chuẩn để lựa chọn dự án; các chính sách về giá nước và thu hồi vốn đầu tư xây dựng các công trình; về phân chia nước giữa các ngành dùng nước cũng như chuyển nước giữa các vùng hay sang lưu vực lân cận; chính sách đóng góp về kinh tế; về sự tham gia của cộng đồng những người dùng nước
- Quy chuẩn kĩ thuật về môi trường nước:
3 Các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả quản lý
+ Đánh giá về phát triển thể chế chính sách, sự thống nhất trong quản lý nước và tài nguyên môi trường lưu vực sông giữa các tỉnh trong lưu vực sông
+ Đánh giá về quản lý các hoạt động gây ô nhiễm nguồn nước (công nghiệp, nông
nghiệp, lâm nghiệp, thủy lợi thủy điện trên lưu vực…), các công tác quan trắc, đánh giá tác động môi trường trong lưu vực
+ Đánh giá về quản lý bảo vệ sinh cảnh và bảo vệ chất lượng môi trường sông cũng như lưu vực sông
Trang 3CHƯƠNG 2: HIỆN TRẠNG LƯU VỰC SÔNG CẦU
I Giới thiệu chung về lưu vực sông cầu
1 Vị trí địa lí :
- Lưu vực sông Cầu là một trong lưu vực sông lớn ở nước ta, có vị trí địa lý đặc biệt, đa dạng và phong phú về tài nguyên cũng như về lịch sử phát triển KT - XH của các tỉnh nằm trên lưu vực Đây là lưu vực quan trọng nhất trong lưu vực sông Hồng - Thái Bình (chiếm khoảng 8 % diện tích LVS Sồng – Thái Bình trong lãnh thổ Việt Nam)
Hình 1: Bản đồ Lưu Vực Sông Cầu
- Lưu vực có diện tích 6030 km2 bao gồm gần như toàn bộ các tỉnh Bắc Kan, Thái Nguyên, và một số tỉnh Bắc Ninh, Bắc Giang, Vĩnh Phúc, Hải Dương và Hà Nội (huyện Đông Anh, Sóc Sơn) được giới hạn bởi : cánh cung sông Gâm ở phía Tây , cánh cung Ngân Sơn ở phía Đông , phía Bắc và Tây Bắc giới hạn bởi những dãy núi cao hơn
1000m
- Dòng chính của sông có hướng chảy Bắc –Nam từ Bắc Kạn về Thái Nguyên sau đó đổi hướng Tây Bắc – Đông Nam , chảy qua Chợ Đồn , Chợ Mới, Thái Nguyên, Bắc Giang , Bắc Ninh và đổ vào sông Thái Bình tại Phả Lại – Hài Dương Lưu vực có tổng chiều dài các nhánh sông khoảng 1600 km
2 Địa hình :
- Địa hình sông Cầu đa dạng và phức tạp , bao gồm cả 3 dạng địa hình miền núi ,
trung du và đồng bằng Ở phía Bắc và Tây Bắc có những đỉnh núi cao trên 1000m Ở phía Đông có những đỉnh núi cao trên 700m Dãy núi Tam Đảo ở phía Tây có đỉnh Tam Đảo cao 1592m chạy theo hướng Tây Bắc – Đông Nam
- Nhìn chung địa hình lưu vực thấp dần theo hướng Tây Bắc – Đông Nam và có thể chia ra làm 3 vùng thượng lưu , trung lưu và hạ lưu
Trang 4+ Thung lũng sông phía thượng lưu và trung lưu nằm giữa cánh cung sông Gâm và cánh cung Ngân Sơn – Yên Lạc
+ Trung lưu có thể kể từ chợ Mới, nơi sông Cầu cắt qua cánh cung Ngân Sơn chảy theo hướng Tây Bắc – Đông Nam trên một đoạn khá dài rồi lại trở lại hướng cũ cho tới Thái Nguyên
+ Hạ lưu kể từ dưới Thác Huống cho tới Phả Lại Hướng chảy của dòng sông lại chuyển sang hướng Tây Bắc – Đông Nam
II Hiện trạng môi trường nước LVS Cầu
1 Kết quả quan trắc môi trường của quốc gia:
Hàng năm, Tổng cục Môi trường thực hiện công tác quan trắc thường xuyên 42 điểm trên lưu vực sông Cầu với tần suất 6 lần/năm:
+ Quan trắc 19 thông số hóa lý cơ bản: DO, COD, BOD5, NH4+,
+ Quan trắc thủy sinh: động vật nổi, thực vật nổi, động vật đáy;
+ Quan trắc trầm tích đáy tại 10 điểm/đợt, 02 đợt/năm
Biểu đồ 1: Giá trị BOD5 dọc lưu vực sông Cầu giai đoạn 2009-2014
Biểu đồ 2: Giá trị COD dọc lưu vực sông Cầu giai đoạn 2009-2014
Biểu đồ 3: Giá trị NH4 dọc lưu vực sông Cầu giai đoạn 2009-2014
Biểu đồ 4: Giá trị TSS dọc lưu vực sông Cầu giai đoạn 2009-2014
(Nguồn ảnh: Báo cáo quan trắc môi trường quốc gia – Tổng cục Môi trường)
Đánh giá chung chất lượng nước sông trên toàn lưu vực sông Cầu trong giai đoạn
2009 – 2014: chất lượng nước các sông thuộc LVS Cầu thời gian gần đây có xu hướng ô nhiễm trở lại; những năm gần đây (2011 - 2013) ô nhiễm có xu hướng tăng dần trở lại giảm so với giai đoạn trước (2009 - 2010) Nước mặt vùng trung lưu và hạ lưu: bị ô nhiễm hữu cơ và TSS Tại sông Ngũ Huyện Khê, sông Cầu đoạn qua Bắc Ninh, Bắc Giang (từ điểm Cầu Vát đến Cầu Thị Cầu) và một số đoạn sông khác chảy qua các khu
Trang 5đô thị, KCN, làng nghề… có một số thông số có nồng độ cao, vượt quy chuẩn cho phép (xấp xỉ B1, vượt B1 nhiều lần)
2 Nguồn gây ô nhiễm:
Theo kết quả điều tra đánh giá của Tổng cục Môi trường năm 2012 với 500 nguồn thải trên lưu vực sông Cầu, trong đó có khoảng 49 nguồn gây ô điểm tại các tỉnh trên lưu vực sông Cầu với tổng lượng nước thải là 1.434.475 m3/ngày đêm
Bảng 2: Thống kê các nguồn gây ô nhiễm trọng điểm trên lưu vực sông Cầu
a, Hoạt động công nghiệp :
b, Hoạt động làng nghề :
Trên lưu vực sông Cầu có hơn 200 làng nghề như các làng nghề sản xuất giấy, nấu rượu, mạ kim loại, tái chế phế thải, sản xuất đồ gốm, tập trung chủ yếu ở Bắc Ninh và một số làng nghề nằm rải rác ở Thái Nguyên, Vĩnh Phúc, Bắc Giang Lưu lượng nước thải làng nghề lớn, mức độ ô nhiễm cao, không được xử lý và thải trực tiếp xuống các nguồn nước mặt Tại một số làng nghề đã có các dự án đầu tư xây dựng hệ thông xử lý nước thải tập trung, song hiệu quả đạt được không cao
Biểu đồ 5: Tỷ lệ các làng nghề thuộc tỉnh/ thành phố trong lưu vực sông Cầu
c, Nước thải sinh hoạt:
Mật độ dân số trung bình trong lưu vực là 784 người/km2 Dân số trong các tỉnh thuộc lưu vực sông Cầu ngày càng tăng, đặc biệt là dân số ở các đô thị Tốc độ gia tăng dân số nhanh (3,5%/năm), trong khi đó hạ tầng kỹ thuật đô thị không phát triển tương ứng, làm gia tăng vấn đề ô nhiễm do nước thải sinh hoạt Hầu hết lượng nước thải sinh hoạt đều không được xử lý mà đổ thẳng vào các sông, hồ trong lưu vực sông Theo ước tính, trong các tỉnh có liên quan của LVS Cầu, Hải Dương là tỉnh đóng góp lượng nước thải sinh hoạt lớn nhất (khoảng 25%), sau đó là Bắc Giang (23%), Vĩnh Phúc (17%)
Biểu đồ 6: Tỷ lệ nước thải sinh hoạt tính theo số dân của các tỉnh trong LVS Cầu
Trang 6d, Hoạt động y tế :
Theo số liệu thống kê năm 2010, các tỉnh thuộc LVS Cầu có 74 bệnh viện với khoảng 15.400 giường bệnh, với lượng nước thải y tế ước tính là 5.400 m3/ngày Trong đó, một
số bệnh viện đã có hệ thống xử lý nước thải Tuy nhiên phần lớn các hệ thống này không hoạt động hiệu quả nên hầu hết nước thải được thải trực tiếp vào nguồn nước mang theo nhiều hóa chất độc hại, chất hữu cơ và các vi khuẩn gây bệnh
Biểu đồ 7: Tỷ lệ nước thải y tế tính theo số giường bệnh của các tỉnh trong LVS
e, Hoạt động nông nghiệp: Biểu đồ 8: Tỷ lệ các loại hóa chất dùng trong nông nghiệp tại
LVS Cầu
f, Chất thải rắn:Bảng 5: Lượng rác thải y tế tại một số tỉnh thuộc LVS Cầu năm 2010
3 Công tác Quản lý chất lượng nước tại LVS Cầu
a Tổ chức quản lý
b Hoạt động nghiên cứu, công tác quan trắc và ĐTM
Hoạt động nghiên cứu vẫn còn một số hạn chế như: phân tán, không tập trung,
mới dừng ở mức khái quát, chưa nghiên cứu chuyên sâu về chất lượng nước, phương pháp luận trong quy hoạch, công cụ kinh tế, công cụ thông tin, quản lý xung đột trong lưu vực sông Một số nghiên cứu không có tính thực tế, hiệu quả ứng dụng không cao
Hoạt động quan trắc chất lượng nước mặt lưu vực sông còn nhiều hạn chế:
- Kinh phí đầu tư và nguồn nhân lực cán bộ cho công tác quan trắc môi trường nước còn hạn chế do đó tần suất quan trắc còn thưa, thông số quan trắc còn hạn chế và số lượng điểm quan trắc còn ít so với yêu cầu thực tế
- Chưa có các hoạt động quan trắc chất lượng nước liên tục Do đó khó phát hiện và cảnh báo kịp thời các vấn đề ô nhiễm khi mới xuất hiện hoặc đang tiềm tàng
Trang 7- Một số địa phương đã trang bị được các thiết bị quan trắc và phân tích môi trường, tuy nhiên chưa chú trọng đến phát triển dài hạn cũng như vấn đề đào tạo nguồn nhân lực
- Hoạt động bảo đảm chất lượng và kiểm soát chất lượng (QA/QC) trong hoạt động quan trắc môi trường còn yếu làm ảnh hưởng đến chất lượng và tính thống nhất của số liệu
Tình hình thực hiện công tác ĐTM
Tỷ lệ báo cáo ĐTM và bản đăng ký đạt tiêu chuẩn môi trường được thẩm định và phê duyệt còn thấp;
Số báo cáo ĐTM và bản đăng ký đạt tiêu chuẩn môi trường được phê duyệt giữa các tỉnh/thành trong LVS cũng không đồng đều;
Chưa có báo cáo ĐTM tổng hợp cho các LVS liên tỉnh nào được xây dựng và phê duyệt;
Hoạt động sau thẩm định báo cáo ĐTM còn rất yếu;
Nhiều dự án được phê duyệt nhưng sau đó không xây dựng các công trình xử lý nước thải hoặc có xây dựng nhưng không vận hành đúng quy cách thiết kế…
Trang 8CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN
NƯỚC LƯU VỰC SÔNG CẦU
I Các giải pháp quản lý tài nguyên nước đang được thực hiện tại LVS Cầu
1 Luật và chính sách có liên quan
- Luật Bảo vệ môi trường 2014: Mục 1, Chương VI gồm các Điều 52, 53, 54, 55 quy định
về Bảo vệ môi trường nước sông, cụ thể:
Điều 52 Quy định chung về bảo vệ môi trường nước sông
Điều 53 Nội dung kiểm soát và xử lý ô nhiễm môi trường nước LVS
Điều 54 Trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh đối với bảo vệ môi trường nước lưu vực sông nội tỉnh
Điều 55 Trách nhiệm của Bộ Tài nguyên và Môi trường đối với bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
- Luật Tài nguyên nước 2012:
Điều 19, Chương I Nội dung của quy hoạch tài nguyên nước lưu vực sông liên tỉnh, nguồn nước liên tỉnh và quy hoạch tài nguyên nước của tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương
Điều 72, Chương VIII Điều phối, giám sát hoạt động khai thác, sử dụng, bảo vệ tài nguyên nước, phòng, chống và khắc phục hậu quả tác hại do nước gây ra trên LVS
7 Xây dựng nguồn lực
- Đội ngũ cán bộ
Đội ngũ cán bộ hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ môi trường LVS bao gồm: cán bộ quản lý (quản lý môi trường LVS, kiểm soát ô nhiễm LVS, quản lý tài nguyên nước mặt, thanh tra môi trường) và cán bộ quan trắc MT (nước mặt lục địa, nước biển ven bờ) + Lực lượng cán bộ đang rất thiếu hụt về số lượng
Trang 9+ Đội ngũ cán bộ còn nhiều hạn chế về năng lực.
- Đầu tư tài chính
+ Nguồn vốn: Trong thời gian qua, nguồn vốn cho công tác quản lý BVMT lưu vực sông đã từng bước được đa dạng hóa: ngân sách nhà nước, tài trợ quốc tế, đầu tư từ công cộng và khu vực tư nhân Mặc dù vậy, hiện nay, đầu tư cho BVMT LVS chủ yếu từ ngân sách nhà nước, các nguồn khác còn chiếm tỷ lệ rất nhỏ
+ Hiệu quả đầu tư: Tác dụng và hiệu quả sử dụng vốn còn hạn chế; chưa xác định được điểm ưu tiên để đầu tư tập trung trọng điểm, đầu tư còn trùng lặp
- Quan trắc và thông tin môi trường
+ Mạng lưới quan trắc
Từ năm 2005, Chương trình quan trắc tổng thể LVS Cầu đã được Cục Bảo vệ môi trường phê duyệt và hoạt động quan trắc trong lưu vực sông cũng đã bắt đầu được tiến hành Tuy nhiên, do giới hạn về kinh phí, hoạt động quan trắc chưa được tiến hành với đầy đủ số điểm quan trắc và tần suất như thiết kế trong chương trình
+ Hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu
Một số địa phương trên LVS đã tiến hành xây dựng cơ sở dữ liệu môi trường tại địa phương mình Tuy nhiên, chưa có các cơ sở dữ liệu ở cấp lưu vực hoặc tiểu lưu vực Việc trao đổi, chia sẻ số liệu, thông tin môi trường giữa các tỉnh trong lưu vực và cũng còn nhiều hạn chế
- Hoạt động nghiên cứu
Các công trình nghiên cứu đã đề xuất một số giải pháp thiết thực, có những đóng góp tích cực trong công tác bảo vệ môi trường lưu vực sông và cung cấp các số liệu quý giá cho các nghiên cứu tiếp theo
Trang 10Tuy nhiên, hoạt động nghiên cứu vẫn còn một số hạn chế như: phân tán, không tập trung, mới dừng ở mức khái quát, chưa có nghiên cứu chuyên sau về chất lượng nước, phương pháp luận trong quy hoạch, công cụ kinh tế, công cụ thông tin, quản lý xung đột trong lưu vực sông Một số nghiên cứu không có tính thực tế, hiêu quả ứng dụng ko cao
8 Sự tham gia của cộng đồng
Sự tham gia của cộng đồng vẫn còn nhiều hạn chế:
Tiềm năng của cộng đồng vẫn chưa được phát huy đầy đủ, sự tham gia của cộng đồng vào các quá trình ra quyết định, hoạch định chính sách và các hoạt động quản lý môi trường vẫn còn nhiều hạn chế
Trách nhiện bảo vệ môi trường lưu vực sông và tuân thủ pháp luật của các doanh nghiệp cũng như cộng đồng chưa cao.,
Nhận thức của cộng đồng dân cư với công tác bảo vệ môi trường lưu vực sông còn là vấn đề cần được quan tâm Vấn đề này sẽ còn tồn tại cho đến khi chuyển biến được tư tưởng cố hữu vốn không quen coi việc bảo vệ môi trường là trách nhiệm của bản thân
Trang 11II Đề xuất giải pháp
1 Cơ sở đề xuất các giải pháp :
2 Các giải pháp :
a Nhóm giải pháp kỹ thuật:
- Xử lý ngay các nguồn gây ô nhiễm nước lưu vực sông: tập trung thực hiện ngay xử lý nước thải công nghiệp, làng nghề, sinh hoạt
- Đẩy mạnh hoạt động, nghiên cứu, quan trắc và công tác ĐTM:
- Tiến hành nghiên cứu các phương án bổ xung nguồn nước cho lưu vực sông Cầu Nghiên cứu xây dựng các hồ chứa nước vừa và nhỏ ở thượng lưu để bổ xung nước cho hạ lưu và mùa khô
- Tiến hành các dự án quy hoạch lưu vực sông một cách hệ thống cụ thể, chi tiết sao cho hài hòa và phù hợp với đặc thù tự nhiên và đặc điểm hoạt động sản xuất kinh tế của từng lưu vực và từng tỉnh trong lưu vực sông Để từ đó tạo được hiệu quả sử dụng cũng như có thể dễ dàng cải thiện chất lượng môi trường nước trong lưu vực sông trong mối quan hệ tổng hòa với các tài nguyên khác
- Xem xét lại quy định vận hành các hồ, cống, trạm bơm để tăng tối đa nguồn nước trong mùa khô nhằm pha loãng nồng độ các chất ô nhiễm
b Nhóm giải pháp kinh tế:
- Áp dụng nguyên tắc người gây thiệt hại và người hưởng lợi phải trả tiền
- Áp dụng các công cụ kinh tế (thuế, phí môi trường, ký qũy,….) đồng thời tăng các mức
xử phạt đối với các hoạt động sản xuất kinh doanh cũng như sinh hoạt hàng ngày của người dân 6 tỉnh trong lưu vực sông để khuyến khích các doanh nghiệp và cá nhân có hành động bảo vệ môi trường nói chung và nguồn nước nói riêng và hạn chế các tác động không có lợi tới môi trường