Di dân là một hằng số trong lịch sử Việt Nam, nhưng là một chủ đề gây nhiều tranh cãi trong giới học thuật, nhất là trong lĩnh vực dân số học, kinh tế học, xã hội học và chính sách phát triển. Những năng động dân số học từ vùng này sang vùng khác, từ trong nước ra nước ngoài không phải là một hiện tượng mới ở Việt nam. Tuy nhiên, các hình thức, động lực và sự tham gia của các bộ phận dân cư vào quá trình di chuyển chưa được phân tích sâu sắc trên cơ sở tiếp cận các thông tin định tính. Môn học này là một nỗ lực để bổ khuyết một hướng tiếp cận nhân học và liên ngành về di dân. Trọng tâm của môn học tập trung vào các khía cạnh nguyên nhân và hệ quả của các trào lưu dân số, và phương pháp thu thập và sử dụng các thông tin định tính để phân tích hiện tượng di dân. Các hình thức di dân có tổ chức và tự phát, nội địa và quốc tế, các hướng di dân, và các động lực (kinh tế và phi kinh tế) của di dân, v.v. sẽ được xem xét và phân tích. Những câu hỏi thường xuyên được nêu ra và tìm kiếm sự giải đáp của người học là: • Tại sao người ta di chuyển? Và tại sao phần lớn dân số trên thế giới có xu hướng tĩnh trong khi một bộ phận khác lại có xu hướng động? • Các hình thức di dân khác nhau như thế nào và làm sao để có thể bao gồm các hình thức di động đó của con người vào một cơ cấu phân tích khoa học để hiểu được bản chất và quy luật của chúng? • Di dân ở Việt nam có mối liên hệ thế nào đối với các trào lưu dân số thế giới? Quá trình toàn cầu hoá và khu vực hoá, những đổi thay kinh tế và chính trị tác động thế nào đến hiện tượng di dân ở Việt Nam? • Những thách thức của tình trạng di dân đối với an sinh xã hội và phát triển bền vững, những tác động kinh tế, xã hội và văn hoá của di dân là gì, và di dân ảnh hưởng thế nào đến lối sống và quan hệ gia đình của người tham gia di chuyển và các cộng đồng nơi họ nhập cư? • Ngụ ý cho các chương trình thực tiễn và chính sách phát triển bền vững từ việc phân tích tính di động và năng động dân số là gì? Các trường hợp di dân có tổ chức, tự phát, di dân nông thôn đô thị, và di dân của các cộng đồng dân tộc thiểu số ở tầm vĩ mô và các địa phương sẽ được phân tích để hiểu sâu hơn các vấn đề nêu trên
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
Trường Khoa học Xã hội và Nhân văn
Khoa Lịch sử
ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC
Di dân, đói nghèo và đổi thay trong xã hội Việt Nam đương đại
Migration, Poverty and Changes in Vietnam’s Contemporary Society
1 Thông tin về giảng viên:
Họ và tên: Nguyễn Văn Chính
Chức danh: Phó Giáo sư, Tiến sỹ
Địa điểm làm việc: Văn phòng Khoa Lịch sử,
Địa chỉ liên hệ: Nhà B, 336 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội
Điện thoại: 5586588; Di động: 0913049653
E - mail: ngvchinh@hn.vnn.vn
Các hướng nghiên cứu chính:
- Lịch sử nhân loại học
- Phương pháp nghiên cứu trong nhân loại học
- Nông thôn và nông dân Châu Á so sánh
- Lao động, di dân, đói nghèo và phát triển
- Bản sắc tộc người và các truyền thống địa phương
2 Thông tin chung về môn học
- Tên môn học: Di dân, đói nghèo, và đổi thay trong xã hội Việt Nam đương đại
- Mã môn học: HIS 8059
- Số tín chỉ: 02
- Môn học:
- Địa chỉ khoa/bộ môn phụ trách môn học: Bộ môn Dân tộc học và Nhân học, Khoa Lịch sử, Tầng 3 Nhà B, 336 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội
3 Mục tiêu của môn học
- Mục tiêu kiến thức:
Trọng tâm của chuyên đề này là giúp người học khám phá các hình thức di chuyển, những yếu tố tác động lên các trào lưu và dòng chảy dân số, và mối liên hệ giữa di dân, đói nghèo và đổi thay xã hội ở Việt nam Môn học xem xét vấn đề di dân trong
Trang 2một viễn cảnh lịch sử và so sánh nhưng sự nhấn mạnh chủ yếu là vào các hình thức di chuyển trong thời hiện đại và những ảnh hưởng của nó lên đổi thay văn hoá và xã hội
- Mục tiêu kỹ năng:
Trang bị cho người học những kiến thức về các khái niệm, lý luận và phương pháp tiếp cận nhân học trong nghiên cứu di dân Đặc biệt, phương pháp nhân học và liên ngành trong nghiên cứu các trào lưu dân số, chính sách phát triển và vấn đề giới trong
di dân cũng sẽ được đặt ra Vấn đề trọng tâm về kỹ năng là giúp người học làm thế nào có thể chuyển hoá các quan sát về tính năng động dân số trong đời sống hàng ngày của con người vào trong một cơ cấu lý luận và phương pháp phân tích Ngoài ra, việc vận dụng kiến thức về tính di động của dân số trong phát triển các ý tưởng, phương pháp phân tích và đề xuất chính sách đối với các vấn đề thực tiễn của phát triển và an sinh xã hội cũng là những mục tiêu cụ thể mà môn học nhắm tới
4 Tóm tắt nội dung môn học
Di dân là một hằng số trong lịch sử Việt Nam, nhưng là một chủ đề gây nhiều tranh cãi trong giới học thuật, nhất là trong lĩnh vực dân số học, kinh tế học, xã hội học và chính sách phát triển Những năng động dân số học từ vùng này sang vùng khác, từ trong nước ra nước ngoài không phải là một hiện tượng mới ở Việt nam Tuy nhiên, các hình thức, động lực và sự tham gia của các bộ phận dân cư vào quá trình di chuyển chưa được phân tích sâu sắc trên cơ sở tiếp cận các thông tin định tính Môn học này là một nỗ lực để bổ khuyết một hướng tiếp cận nhân học và liên ngành về di dân
Trọng tâm của môn học tập trung vào các khía cạnh nguyên nhân và hệ quả của các trào lưu dân số, và phương pháp thu thập và sử dụng các thông tin định tính để phân tích hiện tượng di dân Các hình thức di dân có tổ chức và tự phát, nội địa và quốc tế, các hướng di dân, và các động lực (kinh tế và phi kinh tế) của di dân, v.v sẽ được xem xét và phân tích Những câu hỏi thường xuyên được nêu ra và tìm kiếm sự giải đáp của người học là:
Tại sao người ta di chuyển? Và tại sao phần lớn dân số trên thế giới có xu hướng tĩnh trong khi một bộ phận khác lại có xu hướng động?
Các hình thức di dân khác nhau như thế nào và làm sao để có thể bao gồm các hình thức di động đó của con người vào một cơ cấu phân tích khoa học để hiểu được bản chất và quy luật của chúng?
Di dân ở Việt nam có mối liên hệ thế nào đối với các trào lưu dân số thế giới? Quá trình toàn cầu hoá và khu vực hoá, những đổi thay kinh tế và chính trị tác động thế nào đến hiện tượng di dân ở Việt Nam?
Những thách thức của tình trạng di dân đối với an sinh xã hội và phát triển bền vững, những tác động kinh tế, xã hội và văn hoá của di dân là gì, và di dân ảnh
Trang 3hưởng thế nào đến lối sống và quan hệ gia đình của người tham gia di chuyển và các cộng đồng nơi họ nhập cư?
Ngụ ý cho các chương trình thực tiễn và chính sách phát triển bền vững từ việc phân tích tính di động và năng động dân số là gì?
Các trường hợp di dân có tổ chức, tự phát, di dân nông thôn - đô thị, và di dân của các cộng đồng dân tộc thiểu số ở tầm vĩ mô và các địa phương sẽ được phân tích để hiểu sâu hơn các vấn đề nêu trên
5 Nội dung môn học, hình thức tổ chức dạy và học
Nội dung Hình thức tổ chức dạy và học
Tổng
30
Lên lớp: Thực
hành, điền
dã
Tự học, tự nghiên cứu
25
Lý thuyết
Bài tập
Thảo luận
5
Chương 1 Tiếp cận nhân học
trong nghiên cứu di dân: Vấn đề
lý luận và phương pháp
1.1 Lý thuyết “sức đẩy & sức
hút”
1.2 Lý thuyết cấu trúc xã hội
1.3 Phụ nữ trong di dân
1.4 Tiếp cận định tính trong
nghiên cứu về di dân
Chương 2 Các trào lưu di dân ở
Việt Nam
2.1 Di dân xây dựng kinh tế mới
và chính sách duy lý trong phân
bố dân số
2.2 Đô thị hoá và trào lưu di dân
nông thôn – đô thị
2.3 Các nhóm dân tộc thiểu số
và di cư
2.4 Đi tìm miền đất hứa: vấn đề
tỵ nạn, xuất khẩu lao động, và
hôn nhân xuyên quốc gia
Trang 42.5 Tác động kinh tế, văn hoá và
xã hội của di dân
Chương 3 Di dân: Chiến lược
sinh tồn và phát triển bền vững
3.1 Di dân, đói nghèo và sự hình
thành các khu ổ chuột, xóm liều
đô thị
3.2 Mạng lưới xã hội trong di
dân
3.3 Di dân và sự phát tán các
khuôn mẫu bệnh tật theo dòng
lưu động của dân số
3.4 Đông lực kinh tế và phi kinh
tế trong di dân và những ngụ ý
cho chính sách phát triển bền
vững
6 Học liệu
6.1 Giáo trình môn học
6.2 Danh mục tài liệu tham khảo ghi theo thứ tự ưu tiên (tên tác giả, tên sách, nhà xuất bản,
năm xuất bản, nơi có tài liệu này, website, băng hình, ….)
6.2.1 Danh mục tài liệu tham khảo bắt buộc
1 Đặng Nguyên Anh, “Vai trò của mạng lưới xã hội trong quá trình di cư” Xã Hội Học,
số 2(1998): 16-23
2 Đặng Thu (Cb.), Di dân của người Việt từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX Phụ san Tạp chí Nghiên Cứu Lịch Sử, Hà Nội: Khoa học Xã hội, 1993
3 Đỗ Văn Hoà (Cb.), Chính sách di dân ở châu Á Hà Nội: Nông Nghiệp, 1998
4 Đỗ Văn Hoà - Trịnh Khắc Thẩm (Cb.), Nghiên cứu di dân ở Việt Nam Hà Nội: Nông
Nghiệp, 1999
5 Guest, Philip, Động lực di dân nội địa ở Việt Nam Hà Nội: Nông Nghiệp, 1998
6.2.2 Danh mục tài liệu tham khảo thêm
6 Hà Thị Phương Tiến – Hà Quang Ngọc, Lao động nữ di cư tự do Nông thôn – Thành thị Hà Nội: Phụ nữ, 2000
Trang 57 Trung tâm dân số và nguồn lao động (Bộ Lao động), Báo cáo tổng quan di dân tự do ở Việt Nam Dự án VIE/93/PO2 Hà Nội
7 Phương pháp, hình thức kiểm tra - đánh giá kết quả học tập môn học
Thi hết môn:
+ Hình thức: Viết và bảo vệ chuyên đề trước hội đồng chuyên môn
+ Tỷ trọng điểm: 100 %
Phê duyệt của Trường Chủ nhiệm khoa Người biên soạn
PGS TSKH Nguyễn Hải Kế PGS.TS Nguyễn Văn Chính