Trong xã hội tiền tƣ bản, ruộng đất là tƣ liệu sản xuất chủ yếu. Nghiên cứu vấn đề ruộng đất sẽ góp phần giải quyết hai vấn đề: Kinh tế nông nghiệp trong quá trình lịch sử và; các quan hệ xã hội đằng sau các quan hệ ruộng đất. Việt Nam là một nƣớc nông nghiệp, ruộng đất là vấn đề có ý nghĩa sống còn đối với nền kinh tế và toàn xã hội. Nghiên cứu sự biến đổi của các quan hệ ruộng đất trong lịch sử có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc. Dƣới góc độ của khoa học lịch sử, Chế độ ruộng đất trong lịch sử Cổ trung đại Việt Nam sẽ cung cấp những kiến thức cơ bản, toàn diện về chính sách ruộng đất của các chính quyền Nhà nƣớc và tình hình ruộng đất ở Việt Nam từ thời dựng nƣớc đến trƣớc khi Thực dân Pháp xâm lƣợc. Những kiến thức đó giúp ngƣời học nắm rõ và lý giải đƣợc nhiều nội dung, vấn đề của lịch sử; hiểu biết sâu sắc hơn về diễn tiến của các hình thái kinh tế xã hội; đồng thời là cơ sở khoa học góp phần giải quyết những vấn đề về ruộng đất, nông dân, nông nghiệp hiện nay.
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA LỊCH SỬ
ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC TÍN CHỈ
CHẾ ĐỘ RUỘNG ĐẤT TRONG LỊCH SỬ CỔ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
HÀ NỘI, 2007
Trang 21 THÔNG TIN VỀ GIẢNG VIÊN
1.1 Họ và tên: Vũ Văn Quân
1.2 Chức danh, học hàm, học vị: Phó giáo sư, Tiến sĩ
1.3 Thời gian, địa điểm làm việc:
- Thời gian: Thứ 2 & thứ 5
- Địa điểm: Văn phòng khoa Lịch sử,
tầng 3, nhà B, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn,
336 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội
1.4 Địa chỉ liên hệ:
- Văn phòng khoa Lịch sử, tầng 3, nhà B, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, 336 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội
- Điện thoại: (CQ): 84.4.8585284 Mobile: 0912447313
- Email: vanquanvu@yahoo.com
1.5 Các hướng nghiên cứu chính:
- Kinh tế hàng hoá và đô thị Việt Nam thời kỳ cổ trung đai
- Chế độ ruộng đất, kinh tế nông nghiệp trong lịch sử cổ trung đại Việt Nam
- Một số vấn đề chính trị, kinh tế, xã hội và văn hoá Việt Nam thời Nguyễn
- Một số vấn đề về quá trình lãnh thổ và văn hóa của Việt Nam thời kỳ cổ trung đại
2.THÔNG TIN CHUNG VỀ MÔN HỌC
2.1 Tên môn học: Chế độ ruộng đất trong lịch sử Cổ trung đại Việt Nam
2.2 Mã môn học:
2.3 Số tín chỉ: 02
2.4 Môn học: Bắt buộc, thuộc Khối kiến thức chuyên ngành Lịch sử Việt Nam 2.5 Các môn học tiên quyết: Lịch sử Việt Nam cổ trung đại
2.6 Môn học kế tiếp:
2.7 Giờ tín chỉ đối với các hoạt động:
+ Lý thuyết: 24 giờ tín chỉ + Thảo luận: 04 giờ tín chỉ + Tự học: 02 giờ tín chỉ
2.8 Địa chỉ khoa phụ trách môn học:
Trang 3Văn phòng Khoa Lịch sử, Tầng 3, nhà B, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, 336 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội
3 MỤC TIÊU MÔN HỌC
3.1 Mục tiêu chung:
3.1.1 Về kiến thức:
Môn học cung cấp cho sinh viên những kiến thức cơ bản, toàn diện về chế độ ruộng đất trong lịch sử cổ và trung đại Việt Nam Thông qua đó, người học hiểu được tiến trình phát triển của các quan hệ ruộng đất trong lịch sử, và cùng với đó là chính sách của các nhà nước đối với vấn đề ruộng đất
3.1.2 Về kỹ năng:
+ Biết tìm kiếm các nguồn tài liệu, phát triển khả năng tự nghiên cứu
+ Rèn luyện kỹ năng đọc, ghi chép và tóm tắt tài liệu lịch sử
+ Nâng cao khả năng lập luận, nhìn nhận, đánh giá các vấn đề lịch sử dưới nhiều góc độ và dựa trên các nguồn tài liệu khác nhau
+ Biết sử dụng các phương pháp của khoa học lịch sử trong nghiên cứu, vận dụng quan điểm Mác xít trong nhìn nhận, đánh giá vấn đề
3.1.3 Về thái độ:
- Tham dự đầy đủ, nghiêm túc và có hiệu quả các giờ học trên lớp
- Hoàn thành tốt các nội dung tự học, tự nghiên cứu
- Tham gia đầy đủ, tích cực các buổi thảo luận
Trang 43.2 Mục tiêu của từng bài học cụ thể:
(biết)
Bậc 2 (hiểu)
Bậc 3 (áp dụng, đánh giá)
1 Phần mở đầu 1.A.1 Tầm quan trọng của
việc nghiên cứu vấn đề, lịch
sử nghiên cứu vấn đề, nguồn tư liệu, các phương pháp khai thác tư liệu
1.B.1 Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về chế độ ruộng đất: thành tựu, hạn chế 1.B.2 Giá trị của các nguồn
tư liệu, đặc biệt là địa bạ đối với việc nghiên cứu vấn đề
1.C.1 Các kỹ năng khai thác
tư liệu phục vụ nghiên cứu vấn đề
2 Thời kỳ dựng nước 2.A.1 Các loại hình sở hữu
ruộng đất thời kỳ dựng nước
2.B.1 Phân tích sự xuất hiện của chế độ sở hữu tư nhân về ruộng đất
2.B.2 So sánh tương quan giữa sở hữu công làng xã và
sở hữu tư nhân về ruộng đất
2.C1 Vai trò của sở hữu công
về ruộng đất với việc hình thành Nhà nước
3 Thời kỳ Bắc thuộc và
chống Bắc thuộc
3.A.1 Các loại hình sở hữu ruộng đất
3.A.2 Sự phát triển của chế
độ tư hữu ruộng đất từ sau
An Dương Vương đến thế
kỷ X
3.B.1 Quá trình phong kiến hoá và sự hình thành tầng lớp hào trưởng địa phương
3.B.2 Về xu hướng duy trì, bảo tồn và xu hướng chi phối, can thiệp của chính quyền đối với quan hệ sở hữu ruộng đất
3.C.1 Hệ quả của thời Bắc thuộc với chế độ sở hữu ruộng đất ở Việt Nam
4 Thế kỷ X - đầu XV: Các
triều đại Ngô, Đinh,
4.A.1 Chính sách ruộng đất của các chính quyền tự chủ
4.B.1 Nguyên nhân, hoàn cảnh để Nhà nước ban hành
4.C.1 Sự phát triển của chế
độ tư hữu ruộng đất cuối thế
Trang 5Tiền Lê, Lý, Trần, Hồ
(938-1407)
thời Ngô, Đinh, Tiền Lê,
Lý, Trần, Hồ
những chính về ruộng đất kỷ XIV và cải cách của Hồ
Quý Ly
5 Thế kỷ X - đầu XV: Các
triều đại Ngô, Đinh,
Tiền Lê, Lý, Trần, Hồ
(938-1407) (tiếp)
5.A.1 Tình hình ruộng đất
ở Việt Nam thế kỷ X-đầu
XV
5.B.1 Nguồn gốc, quá trình hình thành và đặc trưng của các loại hình sở hữu ruộng đất trong những thế kỷ X-đầu XV
5.C.1 Quá trình tư hữu hoá ruộng đất và chính sách của các triều đại phong kiến
6 Thế kỷ XV đầu XVI -
Thời Lê Sơ (1428-1527)
6.A.1 Chính sách ruộng đất của Nhà nước phong kiến
Lê Sơ
6.B.1 Quá trình xác lập quyền sở hữu tối cao của Nhà nước đối với ruộng đất
6.B.2 Chế độ ban cấp ruộng đất thời Lê Sơ: lộc điền và quân điền
6.C.1 Chế độ quân điền thời Thuận Thiên và Hồng Đức:
So sánh, đánh giá
7 Thế kỷ XV đầu XVI -
Thời Lê Sơ (1428-1527)
(tiếp)
7.A.1 Tình hình ruộng đất trong thế kỷ XV-đầu XVI
7.B.1 Sự can thiệp của Nhà nước vào làng xã và quan hệ ruộng đất ở làng xã
7.C.1 Mối quan hệ giữa Nhà nước và làng xã xung quanh vấn đề ruộng đất sau khi ban hành Quân điền chế
9 Thế kỷ XVI-XVIII: Mạc
và Lê - Trịnh ở Đàng
Ngoài
9.A.1 Chính sách của các Nhà nước thời Mạc, Lê - Trịnh đối với ruộng đất 9.A.2 Tình hình ruộng đất
ở Đàng Ngoài trong các thế
kỷ XVI-XVIII
9.B.1 Sự phát triển của chế
độ tư hữu ruộng đất sau vương triều Lê Sơ sụp đổ
9.B.2 Chế độ quân điền thời Vĩnh Thịnh So sánh với chế
độ quân điền thời Hồng Đức
9.C.1 Quan hệ ruộng đất và vai trò của nó tới các thiết chế chính trị thời Mạc, Lê - Trịnh
10 Thế kỷ XVI-XVIII: 10.A.1 Công cuộc Nam 10.B.1 Vai trò của các chúa 10.C.1 Lịch sử hình thành,
Trang 6Chúa Nguyễn ở Đàng
Trong (Tự học)
tiến, mở mang lãnh thổ của người Việt trước và sau năm 1558
Nguyễn đối với công cuộc mở rộng lãnh thổ về phía Nam
các đặc trưng chính trị, kinh
tế, văn hoá, xã hội và tác động của chúng tới quan hệ ruộng đất ở Đàng Trong các thế kỷ XVI-XVIII
11 Thế kỷ XVI-XVIII:
Chúa Nguyễn ở Đàng
Trong (tiếp)
11.A.1 Các loại hình sở hữu ruộng đất ở Đàng Trong thế kỷ XVI-XVIII
11.B.1 Sự khác biệt trong các loại hình sở hữu ruộng đất giữa các khu vực Trung Trung
Bộ, Nam Trung Bộ và Nam
Bộ
11.C.1 Mối quan hệ giữa chính sách Nhà nước với sự phát triển của chế độ tư hữu ruộng đất ở Đàng Trong
12 Nửa đầu thế kỷ XIX -
Thời Nguyễn
(1802-1858)
12.A.1 Chính sách ruộng đất của các vị vua đầu thời Nguyễn
12.B.1 Chính sách quân điền thời Nguyễn So sánh với các thời kỳ trước
12.C.1 Các biện pháp can thiệp của nhà Nguyễn trước
sự phát triển của chế độ tư hữu về ruộng đất
13 Nửa đầu thế kỷ XIX -
Thời Nguyễn
(1802-1858)
13.A.1 Tình hình sở hữu ruộng đất dưới thời Nguyễn
13.A.1 Tỷ lệ phân bố ruộng đất công/tư giữa các khu vực, địa phương
13.C.1 Tình hình phân hoá và tập trung ruộng đất tư hữu
14 Một số nhận xét về chế
độ ruộng đất trong lịch
sử Cổ trung đại Việt
Nam
14.A.1 Những nhận xét khái quát về chế độ ruộng đất trong lịch sử Cổ trung đại Việt Nam
14.B.1 Những đặc trưng xuyên suốt, những đặc điểm nổi bật của chế độ ruộng đất trong lịch sử cũng như từng thời điểm cụ thể
14.C.1 Rút ra những bài học
từ lịch sử, liên hệ với thực tế
15 Thảo luận Thảo luận về những nội dung đã học, đưa ra những ý kiến đánh giá, nhận xét riêng
Trang 74 TÓM TẮT NỘI DUNG MÔN HỌC
Trong xã hội tiền tư bản, ruộng đất là tư liệu sản xuất chủ yếu Nghiên cứu vấn đề ruộng đất sẽ góp phần giải quyết hai vấn đề: Kinh tế nông nghiệp trong quá trình lịch sử và; các quan hệ xã hội đằng sau các quan hệ ruộng đất Việt Nam là một nước nông nghiệp, ruộng đất là vấn đề có ý nghĩa sống còn đối với nền kinh tế và toàn xã hội Nghiên cứu sự biến đổi của các quan hệ ruộng đất trong lịch sử có ý
nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc Dưới góc độ của khoa học lịch sử, Chế độ
ruộng đất trong lịch sử Cổ trung đại Việt Nam sẽ cung cấp những kiến thức cơ bản,
toàn diện về chính sách ruộng đất của các chính quyền Nhà nước và tình hình ruộng đất ở Việt Nam từ thời dựng nước đến trước khi Thực dân Pháp xâm lược Những kiến thức đó giúp người học nắm rõ và lý giải được nhiều nội dung, vấn đề của lịch sử; hiểu biết sâu sắc hơn về diễn tiến của các hình thái kinh tế - xã hội; đồng thời là
cơ sở khoa học góp phần giải quyết những vấn đề về ruộng đất, nông dân, nông nghiệp hiện nay
5 NỘI DUNG CHI TIẾT MÔN HỌC
PHẦN THỨ NHẤT: MỞ ĐẦU Nội dung 1: Phần mở đầu
1.1 Tầm quan trọng của việc nghiên cứu vấn đề
1.2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
1.3 Nguồn sử liệu
1.4 Phương pháp khai thác tư liệu
PHẦN THỨ HAI: CHẾ ĐỘ RUỘNG ĐẤT TRONG LỊCH SỬ
CỔ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM Nội dung 2: Thời kỳ dựng nước
2.1
2.2
Sở hữu công làng xã
Sở hữu tư nhân
Nội dung 3: Thời kỳ Bắc thuộc và chống Bắc thuộc
3.1
3.2
3.2.1
3.2.2
Sở hữu công làng xã
Sở hữu tư nhân
Từ sau An Dương Vương đến khởi nghĩa Bà Triệu
Từ sau Bà Triệu đến thế kỷ VI
Trang 83.2.3 Từ thế kỷ VI đến thế kỷ X
Nội dung 4: Thế kỷ X - đầu XV: Các triều đại Ngô, Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần,
Hồ (938-1407)
4.1 Chính sách ruộng đất của Nhà nước
4.1.1
4.1.2
Dưới thời Ngô, Đinh, Tiền Lê (938-1009)
Dưới thời Lý - Trần - Hồ (1009-1407)
- Chính sách đối với ruộng đất công làng xã
- Chính sách đối với ruộng đất tư
- Cải cách của Hồ Quý Lý
Nội dung 5: Thế kỷ X - đầu XV: Các triều đại Ngô, Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần,
Hồ (938-1407) (tiếp)
4.2 Tình hình ruộng đất
4.2.1
4.2.2
Tình hình ruộng đất thuộc sở hữu Nhà nước
- Ruộng đất công làng xã
- Ruộng đất thuộc sở hữu trực tiếp của Nhà nước
Ruộng đất thuộc sở hữu tư nhân
Nội dung 6: Thế kỷ XV đầu XVI - Thời Lê Sơ (1428-1527)
5.1 Chính sách ruộng đất của Nhà nước
5.1.1
5.1.2
Chính sách đối với ruộng đất thuộc sở hữu Nhà nước
- Chính sách ban cấp ruộng đất - chế độ lộc điền
- Chính sách quân điền
Chính sách đối với ruộng đất tư
Nội dung 7: Thế kỷ XV đầu XVI - Thời Lê Sơ (1428-1527) (tiếp)
5.2 Tình hình ruộng đất
5.2.1
5.2.2
Tình hình ruộng đất thuộc sở hữu Nhà nước
- Ruộng đất công làng xã
- Ruộng đất thuộc sở hữu trực tiếp của Nhà nước
Tình hình ruộng đất thuộc sở hữu tư nhân
Nội dung 8: Thảo luận
Nội dung 9: Thế kỷ XVI-XVIII: Mạc và Lê - Trịnh ở Đàng Ngoài
Trang 96.1 Chính sách ruộng đất của Nhà nước
6.1.1
6.1.2
Tình hình chung
Chính sách ruộng đất của Nhà nước
6.2 Tình hình ruộng đất
6.2.1
6.2.2
Tình hình ruộng đất thuộc sở hữu Nhà nước
Tình hình ruộng đất thuộc sở hữu tư nhân
Nội dung 10: Thế kỷ XVI-XVIII: Chúa Nguyễn ở Đàng Trong (Tự học)
7.1 Công cuộc Nam tiến
7.1.1
7.1.2
Giai đoạn trước 1558
Giai đoạn sau 1558
Nội dung 11: Thế kỷ XVI-XVIII: Chúa Nguyễn ở Đàng Trong (tiếp)
7.2 Tình hình ruộng đất
7.2.1
7.2.2
Ruộng chúa và ruộng công làng xã
- Ruộng chúa (ruộng đất thuộc sở hữu trực tiếp của Nhà nước)
- Ruộng công làng xã
Ruộng đất thuộc sở hữu tư nhân
Nội dung 12: Nửa đầu thế kỷ XIX - Thời Nguyễn (1802-1858)
8.1 Chính sách ruộng đất của Nhà nước
8.1.1 Chính sách đối với ruộng đất thuộc sở hữu Nhà nước
8.1.2 Chính sách đối với ruộng đất tư
Nội dung 13: Nửa đầu thế kỷ XIX - Thời Nguyễn (1802-1858)
8.2 Tình hình ruộng đất
8.2.1
8.2.2
Tình hình ruộng đất thuộc sở hữu Nhà nước
- Ruộng đất công làng xã
- Ruộng đất thuộc sở hữu trực tiếp của Nhà nước
Tình hình ruộng đất thuộc sở hữu tư nhân
PHẦN THỨ BA: NHẬN XÉT VÀ KẾT LUẬN Nội dung 14: Một số nhận xét về chế độ ruộng đất trong lịch sử Cổ trung đại Việt Nam
Trang 10Nội dung 15: Thảo luận
6 HỌC LIỆU
6.1 Học liệu bắt buộc:
1 Trương Hữu Quýnh: Chế độ ruộng đất Việt Nam thế kỷ XI - XVIII, Nhà xuất
bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2004
2 Trương Hữu Quýnh, Đỗ Bang, Vũ Minh Giang, Vũ Văn Quân, Nguyễn
Quang Trung Tiến: Tình hình ruộng đất và đời sống nông dân dưới thời
Nguyễn, Nhà xuất bản Thuận Hoá, Huế, 1997
3 Vũ Huy Phúc: Tìm hiểu chế độ ruộng đất Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX, Nhà
xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 1979
6.2 Học liệu tham khảo:
4 Phan Đại Doãn: Về tính chất sở hữu ruộng đất công làng xã, Nghiên cứu lịch
sử, số 199, 1981
5 Nguyễn Đình Đầu: Thử tìm hiểu đất nước Việt Nam qua 10.044 tập địa bạ,
Tạp chí Khoa học, Đại học Tổng hợp Hà Nội, số 4, 1988
6 Nguyễn Đình Đầu: Chế độ công điền công thổ trong lịch sử khẩn hoang lập
ấp ở Nam Kỳ lục tỉnh, Hà Nội, 1992
7 Nguyễn Kiên Giang: Phác qua tình hình ruộng đất và đời sống nông dân
trước Cách mạng tháng Tám, Nhà xuất bản Sự thật, Hà Nội, 1961
8 Vũ Minh Giang: Sự phát triển của các hình thức sở hữu ruộng đất trong lịch
sử chế độ phong kiến Việt Nam, Tạp chí khoa học, Đại học Tổng hợp Hà Nội,
số 3.1988
9 Gourou P: Người nông dân châu thổ Bắc Kỳ, Nhà xuất bản Trẻ, Tp Hồ Chí
Minh, 2003
10 Phan Huy Lê: Chế độ ruộng đất, kinh tế nông nghiệp thời Lê Sơ, Nhà xuất
bản Văn Sử Địa, Hà Nội, 1959
11 Phan Huy Lê, Vũ Minh Giang, Vũ Văn Quân, Phan Phương Thảo: Địa bạ Hà
Đông, Hà Nội, 1995
12 Phan Huy Lê, Nguyễn Đức Nghinh, Vũ Minh Giang, Vũ Văn Quân, Phan
Phương Thảo: Địa bạ Thái Bình, Nhà xuất bản Thế giới, Hà Nội, 1997
13 Bùi Quý Lộ: Thêm một số ý kiến về chế độ ruộng đất ở Tiền Hải nửa đầu thế
kỷ XIX, Nghiên cứu lịch sử , số 5.1986
14 Nguyễn Đức Nghinh: Tình hình phân phối ruộng đất ở xã Mạc Xá giữa hai
thời điểm (1789 - 1805), Nghiên cứu lịch sử, số 157.1974
Trang 1115 Nguyễn Đức Nghinh: Về tài sản ruộng đất của một số chức dịch trong làng
xã thuộc huyện Từ Liêm vào cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX, Nghiên cứu
lịch sử số 165.1975
16 Nguyễn Hồng Phong: Vấn đề ruộng đất trong lịch sử chế độ phong kiến Việt
Nam, Nghiên cứu lịch sử, số 1-2.1959
17 Vũ Văn Quân: Vài nét về chế độ tô thuế thời Nguyễn (nửa đầu thế kỷ XIX),
Tạp chí Khoa học, Đại học tổng hợp Hà Nội, số 4, 1988
18 Vũ Văn Quân: Chế độ ruộng đất - kinh tế nông nghiệp Việt Nam nửa đầu thế
kỷ XIX, Luận án PTS Sử học, Hà Nội, 1991
19 Vũ Văn Quân: Khái quát về tình hình ruộng đất và giải quyết vấn đề ruộng
đất của Nhà nước nửa đầu thế kỷ XIX, Nghiên cứu kinh tế, số 194.1993
20 Vũ Văn Quân: Thử phân tích yếu tố dòng họ trong cấu trúc ruộng đất của
một làng thuộc đồng bằng Bắc Bộ đầu thế kỷ XIX, Dân tộc học, số 3.1994
21 Vũ Văn Quân - Nguyễn Quang Ngọc: Diễn biến sở hữu ruộng đất ở một số
làng buôn tiêu biểu thuộc vùng đồng bằng Bắc Bộ (đầu thế kỷ XIX - đầu thế
kỷ XX), Nghiên cứu lịch sử, số 273.1994
22 Phan Phương Thảo: Vài nhận xét về đội ngũ chức sắc làng xã ở Bình Định
nửa đầu thế kỷ XIX qua tư liệu địa bạ, Nghiên cứu lịch sử, sô 322, 2002
23 Phan Phương Thảo: Chính sách quân điền ở Bình Định năm 1839 qua tư liệu
địa bạ, Nhà xuất bản Thế giới, Hà Nội, 2004
24 Trịnh Thị Thuỷ: Tình hình ruộng đất và kinh tế ở huyện Đông Sơn (Thanh
Hoá) nửa đầu thế kỷ XIX, Nghiên cứu lịch sử, số 319, 2001
25 Viện Sử học: Nông thôn Việt Nam trong lịch sử (2 tập), Nhà xuất bản Khoa
học xã hội, Hà Nội, 1977 - 1978
7 HÌNH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC
7.1 Lịch trình chung:
(Tuần) Nội dung 1
Hình thức tổ chức dạy học
Cộng
định
Lý thuyết Thảo luận
1
Mỗi nội dung tương ứng với một tuần dạy thực tế