Từ năm 1986, nước ta chuyển nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang nền kinh tế thị trườ ng định hướng xã hội chủ nghĩa. Trong quá trình đổi mới, nước ta đã đạt được những thành tựu quan t rọng: giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa, kinh tế tăng trưở ng khá, đời sống của các tầng lớp nhân dân tiếp tục được cải thiện, tình hình chính trị – xã hội cơ bản ổn định… Tuy nhiên t rong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vẫn còn có nhiều mâu thuẫn cần phải giải quyết như: sự phân hoá giàu nghèo có xu hướng gia tăng, nạn thất nghiệp vẫn còn chưa được giải quyết, vấn đề bảo vệ môi trườ ng sinh thái, thực hiện công bằng trong phân phối thu nhập… Đây là những vấn đề vừa cấp bách vừa thường xuyên, lâu dài và cũng là vấn đề quan trọng nhất trong đời sống kinh tế xã hội ở nước ta. Vì vậy, nước ta cần tìm giải pháp để giải quyết những mâu thuẫn trên một cách triệt để nhằm xây dựng một nhà nước xã hội chủ nghĩa ngày một hoàn thiện hơn.
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ
-o0o -TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC
PHÉP BIỆN CHỨNG VỀ MÂU THUẪN VÀ VẬN DỤNG PHÂN TÍCH MÂU THUẪN BIỆN CHỨNG TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Giảng viên hướng dẫn : Th.S Trần Huy Quang
Hà Nội, tháng 9, 2013
Trang 2MỤC LỤC
I Lời mở đầu 3
II LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUY LUẬT MÂU THUẪN 4
1 Một số khái niệm 4
2 Các tính chất chung của mâu thuẫn 4
3 Phân loại mâu thuẫn 4
4 Quá trình vận động của mâu thuẫn 6
III MỘT SỐ MÂU THUẪN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG.7 1 Kinh tế thị trường và những đặc điểm 8
2 Mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế thị trường với tính định hướng xã hội chủ nghĩa 8
3 Mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế thị trường với giải quyết công ăn việc làm 10
4 Mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế thị trường với sự phân hoá giàu nghèo 12
5 Mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế thị trườ ng với vấn đề bảo vệ môi trường sinh thái 12
IV Kết luận 15
Trang 3I LỜI MỞ ĐẦU
Phép biện chứng duy vật của triết học Mác – Lênin được xây dựng trên cơ sở một hệ thống những nguyên lý, những phạm trù cơ bản, những quy luật phổ biến phản ánh đúng hiện thực Nếu như quy luật lượng – chất chỉ ra cách thức, hình thức của sự phát triển; quy luật phủ định của phủ định chỉ ra khuynh hướng của
sự phát triển thì quy luật mâu thuẫn lại chỉ ra nguồn gốc động lực của sự vận động phát triển thế giới khách quan Như vậy, có thể nói quy luật mâu thuẫn là hạt nhân của phép biện chứng duy vật Tìm hiểu và nghiên cứu nó sẽ giúp chúng
ta nắm vững hơn phép biện chứng duy vật
Từ năm 1986, nước ta chuyển nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang nền kinh tế thị trườ ng định hướng xã hội chủ nghĩa Trong quá trình đổi mới, nước
ta đã đạt được những thành tựu quan t rọng: giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa, kinh tế tăng trưở ng khá, đời sống của các tầng lớp nhân dân tiếp tục được cải thiện, tình hình chính trị – xã hội cơ bản ổn định… Tuy nhiên t rong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vẫn còn có nhiều mâu thuẫn cần phải giải quyết như: sự phân hoá giàu nghèo có xu hướng gia tăng, nạn thất nghiệp vẫn còn chưa được giải quyết, vấn đề bảo vệ môi trườ ng sinh thái, thực hiện công bằng trong phân phối thu nhập… Đây là những vấn đề vừa cấp bách vừa thường xuyên, lâu dài và cũng là vấn đề quan trọng nhất trong đời sống kinh tế xã hội ở nước ta Vì vậy, nước ta cần tìm giải pháp để giải quyết những mâu thuẫn trên một cách triệt để nhằm xây dựng một nhà nước xã hội chủ nghĩa ngày một hoàn thiện hơn Chính vì vây trong quá trình học Triết học Mác
– Lênin em đã chọn đề tài: “Những mâu thuẫn trong nền kinh tế thị
Trang 4trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay – Thực trạng và phươ ng hướng giải quyết” để viết tiểu luận Tuy nhiên do trình độ hiểu biết và
thời gian tìm hiểu môn học còn hạn chế nên bài tiểu luận của em không thể tránh
khỏinhững thiếu sót Em mong được sự góp ý của thầy giáo và các bạn để bài tiểu luận của em được hoàn chỉnh hơn
Em xin chân thành cảm ơn thầy giáo Trần Huy Quang đã giúp đỡ em trong quá trình tìm hiểu môn học Triết học Mác – Lênin và thực hiện đề tài này
Trang 5II LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUY LUẬT MÂU THUẪN CỦA PHÉP
BIỆN CHỨNG DUY VẬT
Các quy luật hết sức đa dạng bởi chúng khác nhau về mức độ phổ biến, về phạm vi bao quát, về tính chất…Xem xét cụ thể ở đây là quy luật mâu thuẫn – quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập, quy luật này phổ biến tác động trong tất cả các lĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy của con người
1 Một số khái niệm:
- Mâu thuẫn: Mối quan hệ thống nhất, đấu tranh và chuyển hóa giữa
các mặt đối lập của các sự vật, hiện tượng hoặc giữa các sự vật, hiện tượng với nhau
- Nhân tố tạo nên mâu thuẫn là các mặt đối lập Đó là những Đó là những mặt, những thuộc tính có xu hướng vận động trái ngược nhau nhưng đồng thời lại là điều kiện,tiền đề tồn tại của nhau VD: Điện tích
âm, dương tồn tại trong một nguyên tử…
2 Các tính chất chung của mâu thuẫn:
- Mâu thuẫn có tính khách quan và tính phổ biến Tính khách quan:
mâu thuẫn hình thành và phát triển là do cấu trúc tự thân bên trong của sự vật quy định, không phụ thuộc vào ý chí chủ quan hay lực lượng siêu
nhiên Tính phổ biến: mâu thuẫn tồn tại trong mọi lĩnh vực tự nhiên, xã
hội và tư duy và tồn tại trong mọi giai đoạn phát triển
- Mâu thuẫn có tính đa dạng, phong phú.
3 Phân loại mâu thuẫn:
- Căn cứ vào quan hệ đối với sự vật được xem xét, mâu thuẫn chia
thành mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài VD: Trong phạm vi
Trang 6nước ta, mâu thuẫn nền kinh tế là mâu thuẫn nội bộ, tức là mâu thuẫn bên trong Còn xét mâu thuẫn nền kinh tế nước ta với kinh tế các nước khác trong khu vực lại là mâu thuẫn bên ngoài
- Căn cứ vào ý nghĩa đối với sự tồn tại và phát triển của toàn bộ sự
vật, mâu thuẫn lại chia thành mâu thuẫn cơ bản và không cơ bản Mâu
thuẫn cơ bản quy định bản chất và sự phát triển của sự vật Mâu thuẫn không cơ bản chỉ đặc trưng cho một phương diện nào đó của sự vật, do vậy không quy định bản chất sự vật
- Căn cứ vào vai trò của mâu thuẫn đối với sự tồn tại và phát triển sự vật trong một giai đoạn nhất định, người ta chia mâu thuẫn thành mâu
thuẫn chủ yếu và thứ yếu
- Căn cứ vào tính chất của các quan hệ lợi ích, lại chia mâu thuẫn
thành mẫu thuẫn đối kháng (địa chủ – nông dân…) và mâu thuẫn không
đối kháng (lao động trí óc – chân tay…).
4 Quá trình vận động của mâu thuẫn:
- Trong mỗi mâu thuẫn, các mặt đối lập vừa thống nhất lại vừa đấu
tranh với nhau
Sự thống nhất là sự nương tựa vào nhau, quy định lẫn nhau, gắn bó
không tách rời giữa các mặt đối lập Sự thống nhất của các mặt đối lập cũng bao hàm cả sự đồng nhất (sự giống nhau tuyệt đối) của chúng
Sự đấu tranh là sự tác động theo xu hướng bài trừ, phủ định lẫn
nhau của các mặt đối lập Hình thức đấu tranh rất phong phú, đa dạng tùy vào tính chất, mối quan hệ và những điều kiện cụ thể
Sự thống nhất của các mặt đối lập chỉ mang tính tương đối, tạm thời, làm nên trạng thái đứng im của sự vật Sự đấu tranh của các mặt đối lập lại tuyệt
Trang 7đối, vĩnh viễn, tạo nên tính chất tự thân, sự vận động bất tận của sự vật Do
đó muốn thay đổi sự vật phải tăng cường đấu tranh
- Quá trình hình thành và giải quyết mâu thuẫn
Hai mặt đối lập cùng tồn tại trong một thể thống nhất thì bước đầu hình thành một mâu thuẫn
Trong quá trình phát triển, hai mặt đối lập đấu tranh với nhau rồi khi đạt đến độ chín muồi, chúng chuyển hóa cho nhau Qua đó mâu thuẫn cũ được giải quyết nhưng lại tiếp tục xuất hiện mâu thuẫn mới với những mặt đối lập mới của chúng,… Các mặt đối lập có thể chuyển hóa dưới hai hình thức: Hai mặt đối lập cùng đổi thành hai mặt đối lập với chính chúng; Một trong hai mặt bị mất đi, mặt kia còn tồn tại
Quá trình giải quyết mâu thuẫn chính là quá trình chuyển hóa giữa các mặt đối lập Qua đó, mâu thuẫn mới tiếp diễn làm sự vật, hiện tượng luôn vận động, phát triển Bởi vậy, sự tác động, chuyển hóa qua lại giữa các mặt đối lập là nguồn gốc, động lực của sự vận động và phát triển trong thế giới
Trang 8III MỘT SỐ MÂU THUẪN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
1 Kinh tế thị trường và những đặc điểm
“Kinh tế thị trường “ là phương thức vận hành kinh tế lấy thị trường hình thành do trao đổi và lưu thông hàng hoá làm người phân phối các nguồn lực chủ yếu, lấy lợi ích, cung cầu thị trường và mua bán giữa hai bên làm cơ chế khuyến khích hoạt động kinh tế Kinh tế thị trường là một phạm trù kinh tế hoạt động, chủ thể hoạt động trong kinh tế thị trường không phải là cá nhân riêng lẻ, đó là những tập đoàn xã hội, những giai cấp Sự tác động qua lại của các chủ thể hoạt động đó có thể có lợi cho người này, tầng lớp hay giai cấp này, có hại cho tầng lớp hay giai cấp khác Cho nên kinh tế thị trường có mặt tích cực, có mặt tiêu cực nhất định, không thể nhấn mạnh chỉ một mặt trong hai mặt đó
Kinh tế thị trường có sự phát triển từ thấp lên cao, đỉnh cao nhất trong sự phát triển của nó ở giai đoạn đã qua đạt được trong chủ nghĩa tư bản Đó là cơ sở
để trước đây nhiều người đồng nhất nền kinh tế thị trường với chủ nghĩa tư bản Quan điểm đó được củng cố thêm còn do quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội trước đây, hầu hết các nước Xã hội chủ nghĩa đều kỳ thị với kinh tế thị trường, tuyệt đối hoá nền kinh tế kế hoạch mang tính tập trung quan liêu Do vậy có sự đối lập giữa kinh tế thị trường với chủ nghĩa xã hội
2 Mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế thị trường với tính định hướng
xã hội chủ nghĩa
Quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta từ một nước phong kiến đi lên bỏ qua giai đoạn tư bản chủ nghĩa nên gặp rất nhiều khó khăn và thử thách, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế.Điều đó đòi hỏi nhà nước ta phải có những biện
Trang 9pháp phù hợp để phát triển nền kinh tế thị trường nhưng vẫn giữ vững được định hướng xã hội chủ nghĩa
Trước đây để xây dựng nền kinh tế phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa nước ta đã xây dựng một nền kinh tế kế hoạch với hai hình thức sở hữu là
sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể Vì vậy đã làm kìm hãm sự phát triển kinh tế
Khi đất nước ta hoàn toàn thống nhất, Đảng và Nhà nước đã xác định nước ta sẽ đi lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua giai đoạn tư bản chủ nghĩa Nhưng lúc
đó chúng ta còn nhận thức đơn giản về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội nên chúng ta đã coi chủ nghĩa xã hội là một nhà nước của dân và do dân làm chủ, xóa bỏ chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất nên đã thiết lập nên một nền kinh tế mà chỉ có sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể Do đó đã tạo nên một nền kinh tế quản lý tập trung quan liêu bao cấp, Hậu quả là cơ quan quản lý nhà nước làm thay chức năng quản lý sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp Còn các doanh nghiệp vừa bị trói buộc vì không có quyền tự chủ, vừa ỷ lại vào cấp trên vì không bị ràng buộcvới kết quả sản xuất kinh doanh Thêm vào đó bộ máy quản lý cồng kềnh làm triệt đi tính năng động sáng tạo của các đơn vị kinh
tế, hình thành cơ chế kìm hãm sự phát triển kinh tế xã hội Khi đó chủ yếu phát triển kinh tế theo chiều rộng chứ không phải theo chiều sâu Vì vậy, tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI năm 1986, Đảng ta đã đề ra phướng hướng đổi mới kinh tế là chuyển sang nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường dưới sự quản lý của nhà nước
Như vậy chấp nhận nền kinh tế thị trường là chúng ta chấp nhận sự mâu thuẫn của nó với tính định hướng xã hội chủ nghĩa vì nền kinh tế thị trường gồm
có nhiều thành phần kinh tế, nhiều hình thức sở hữu và do đó cũng có nhiều hình thức phân phối.Sự phức tạp và đa dạng của nền kinh tế thị trường làm cho định
Trang 10hướng xã hội chủ nghĩa ngày càng khó khăn và đòi hỏi phải có sự quản lý chặt chẽ của nhà nước Mỗi thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ có bản chất kinh
tế xã hội riêng, nên bên cạnh sự thống nhất còn có những khác biệt và mâu thuẫn khiến cho nền kinh tế thị trường nước ta phát triển theo những hướng khác nhau Chẳng hạn các thành phần kinh tế dựa trên chế độ tư hữu tuy có vai trò quan trọng trong phát triển sản xuất, giải quyết việc làm, nhưng chúng lại khó tránh khỏi tính tự phát chạy theo lợi nhuận, làm nảy sinh những hiện tượng tiêu cực gây tổn hại đến lợi ích chung của xã hội Vì vậy, thành phần kinh tế nhà nước phải được xây dựng và phát triển có hiệu quả để thực hiện tốt vai trò của mình; đồng thời Nhà nước phải thực hiện tốt vai trò quản lý vĩ mô kinh tế - xã hội để đảm bảo cho nền kinh tế phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa
3 Mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế thị trường với giải quyết công
ăn việc làm
Cùng với quá trình đổi mới kinh tế thì các chính sách xã hội cũng được đổi mới, điều chỉnh và sửa đổi liên tục theo hướng huy động mọi nguồn lực trong xã hội bao gồm nhà nước, cộng đồng và người dân cùng thực hiện Một trong các chính sách quan trọng đó là vấn đề giải quyết việc làm
Phát triển kinh tế thị trường tức là đa dạng hóa các loại hình sản xuất kinh doanh, áp dụng các thành tựu khoa học – kỹ thuật tiên tiến vào sản xuất nhằm tăng năng suất lao động và tạo ra sản phẩm chất lượng cao Đồng thời đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền kinh tế quốc dân để tạo nên sự tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững.Như vậy khoa học – kỹ thuật ngày càng phát triển và được ứng dụng vào quá trình sản xuất thì sự thay thế con người bằng máy móc diễn ra càng nhanh Cùng với sự gia tăng dân số thì sự gia tăng số người thất nghiệp hàng năm là hết sức trầm trọng
Trang 11Thất nghiệp là nguy cơ dẫn đến nghèo đói và các tệ nạn xã hội khác Đối với người lao động, thiếu hoặc không có việc làm là một nguy cơ dẫn đến thu nhập thấp hoặc không có thu nhập Mặt khác nó không chỉ tước mất quyền bình đẳng được làm việc của người lao động để phát huy năng lực, mà còn vừa không
có thu nhập bảo đảm cho cuộc sống của bản thân người lao động và gia đình họ Bởi vậy, Nhà nước phải có chính sách giải quyết việc làm, tạo sự bình đẳng về quyền lao động và thu nhập
Cùng với Bộ luật lao động, Chính phủ đã ban hành các nghị định và thông
tư để tạo ra cơ sở pháp lý cho quan hệ lao động trong cơ chế thị trường, thúc đẩy thị trường lao động phát triển, tạo việc làm Nhờ có các chinh sách đúng đắn và
sự tham gia tích cực của các tổ chức và nhân dân nên việc giải quyết việc làm đã
có những chuyển biến tích cực, số người có việc làm đã tăng lên đáng kể
Bên cạnh những kết quả đạt được thì vẫn còn những hạn chế cần giải quyết.Tỷ lệ thất nghiệp ở thành thị và thiếu việc làm ở nông thôn còn cao Cơ cấu và chất lượng chuyển dịch lao động còn chậm, tỷ lệ lao động đã qua đào tạo thấp (20%), năng suất lao động chưa cao Còn thiếu những chính sách đủ mạnh
để khuyến khích đầu tư, khai thác, huy động các nguồn lực để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm Việc thực hiện mục tiêu quốc gia về giải quyết việc làm ở một số địa phương còn lúng túng; việc giải ngân quỹ quốc gia về hỗ trợ việc làm còn chậm, hiệu quả một số dự án tạo việc làm còn thấp Đây là những tồn tại cần phải khắc phục để giải quyết triệt để vấn đề việc làm cho người lao động
4 Mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế thị trường với sự phân hoá giàu nghèo.
Trang 12Nền kinh tế thị trườ ng phát triển, tạo ra nhiều của cải vật chất cho xã hội nhưng không vì vậy mà đời sống của nhân dân được nâng cao và ổn định Trái lại cùng với quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa, thì cũng diễn ra sự phân hoá giàu nghèo, sự phân tầng xã hội theo mức
sống ngày càng tăng
Sự phân hoá giàu nghèo ngày càng dãn rộng sẽ lan sang các lĩnh vực khác như giáo dục, chăm sóc sức khoẻ, nhà ở và các dịch vụ cơ bản khác… Điều đó đưa đến hệ quả không mong muốn, làm xuất hiện những nhóm xã hội dễ bị tổn thương trong nền kinh tế thị trườ ng, tác động đến tư tưởng, tâm lý, niềm tin về công bằng xã hội Vì thế, cần tăng cường vai trò của nhà nước đối với phân phối thu nhập nhằm từng bước thực hiện mục tiêu của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
5 Mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế thị trườ ng với vấn đề bảo vệ môi trường sinh thái
Nền kinh tế ngày càng phát triển, đặc biệt là các ngành công nghiệp đã làm cho môi trường ngày càng ô nhiễm Trong suốt những năm qua, con người đã thường xuyên tác động trực tiếp tới thiên nhiên và cải biến môi trường sống Con người đã khai thác than đá, sắt, và các kim loại khác, nắn dòng sông, đào kênh, bạt núi, xây dựng các trạm thuỷ điện với các hồ chứa nước nhân tạo… những hoạt động đó đã ảnh hưởng tới khí hậu, từ đó tác động mạnh tới sinh quyển Trước đây, ở nước ta có 3/4 diện tích đất đai là rừng, nay chỉ còn 1/4 là rừng Nhiều loại gỗ quý như gụ, lát hoa, giáng hương, sến, táu… đã bị khai thác đến mức gần như cạn kiệt