Quan điểm đổi mới trong giảng dạy hiện nay luôn đề cao tính chủ động, sáng tạo của học sinh (HS) trong việc tiếp nhận tri thức. Người dạy chỉ là người định hướng, hướng dẫn cho HS tự mình chiếm lĩnh tri thức ấy. Và phương tiện mà người GV dùng để thực hiện nhiệm vụ đó chính là hệ thống câu hỏi khi lên lớp. Bên cạnh hệ thống câu hỏi mà GV định hướng, HS còn được trang bị một số câu hỏi từ SGK trong phần hướng dẫn học bài, chuẩn bị bài ở nhà. Chuẩn bị bài là một yêu cầu quan trọng trong việc dạy và học môn Ngữ văn (đây là yêu cầu chung cho tất cả các môn học, tuy nhiên đối với môn Ngữ văn đây lại là yêu cầu mang tính đặc thù). Có chuẩn bị bài tốt thì học sinh (HS) mới có thể lĩnh hội tốt kiến thức trong quá trình Đọc hiểu văn bản. Vì thế trong SGK bất cứ môn học nào, không ngoại trừ môn Ngữ văn đều có hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bài ở phần sau nội dung bài học. Tuy nhiên thực tế giảng dạy và học tập môn Ngữ văn hiện nay cho thấy, HS chuẩn bị bài trên cơ sở câu hỏi hướng dẫn học bài trong sách giáo khoa (SGK) chỉ để đối phó, chiếu lệ. Có nhiều nguyên nhân trong đó có nguyên nhân xuất phát từ chính hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bài trong SGK còn bất cập, chưa thực sự hợp lí. Từ thực tế đó, chúng tôi chọn đề tài “Một số phương pháp đặt câu hỏi trong giảng dạy ngữ văn THCS” để nghiên cứu nhằm đưa ra một hướng tiếp cận mới cho phù hợp với đối tượng học sinh.
Trang 1Một số phương pháp đặt câu hỏi trong
giảng dạy Ngữ Văn THCS
1.3 Đối tượng, phạm vi, thời gian nghiên cứu 5
7.1 Câu hỏi và vai trò của việc đặt câu hỏi trong giảng
Trang 28 Những thông tin cần được bảo mật 23
9 Các điều kiện cần thiết để áp dụng SKKN 23
11 Danh sách những tổ chức cá nhân đã tham gia
Trang 3BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
1.Lời giới thiệu:
1.1 Lí do chọn đề tài
1.1.1.Cơ sở lí luận.
Có thể nói, trong giai đoạn hiện nay, việc nâng cao chất lượng dạy và học
là nhu cầu thiết yếu đặt ra đối với những người đang làm nhiệm vụ giảng dạy.Vậy, làm thế nào để học sinh ngày nay có tình yêu bộ môn và có thể học tốt Ngữvăn? Đó là câu hỏi lâu nay nhiều giáo viên dạy Ngữ văn trăn trở Với quan điểm
cá nhân, theo tôi, việc tìm ra phương pháp đặt câu hỏi là vấn đề quan trọng gópphần nâng dần chất lượng dạy và học đối với bộ môn này
Đây là vấn đề không đơn giản bởi đặt câu hỏi đã khó nhưng trả lời đượccâu hỏi còn khó hơn Người hỏi phải hình dung ra những khả năng trả lời khácnhau và tự mình phải biết thế nào là đúng, sai, là đủ, là thiếu, là mới, là hay chomình, cho người Bởi vậy thiết nghĩ người giáo viên (GV) cũng cần phải nhữnghiểu biết cơ bản về câu hỏi để có thể đặt câu hỏi cho hiệu quả trong giảng dạy bộmôn
Trong tiết dạy người giáo viên là người dẫn dắt, điều hành mọi hoạt động,giáo viên phải kết hợp tốt các phương pháp và như vậy ngay từ khâu soạn bàigiáo viên đã phải chọn phương pháp cho phù hợp Trong các phương pháp thìphương pháp đặt câu hỏi cho học khai thác văn bản là quan trọng Phải xây dựng
hệ thống câu hỏi làm sao cho phù hợp, sinh động, gợi hứng thú tìm tòi, suy nghĩ,
óc phán đoán cho học sinh mới là điều khó khăn, học sinh có hứng thú học khigiáo viên đặt câu hỏi, học sinh có chịu suy nghĩ trả lời hay không, học sinh cóhiểu bài nắm được kiến thức trọng tâm hay không cũng phụ thuộc vào việc xây
Trang 4dựng hệ thống câu hỏi cho bài dạy của mình Và như vậy giáo viên phải đầu tưngay từ quá trình soạn bài, thiết kế một hệ thống câu hỏi sao cho phù hợp vớitừng kiểu bài và phù hợp với đối tượng học sinh.
Với đề tài phương pháp xây dựng hệ thống câu hỏi tôi tin là sẽ giúp chogiáo viên dạy Ngữ văn đặc biệt là dạy phân môn văn học cấp THCS rút ra đượcnhiều kinh nghiệm khi đặt câu hỏi trong giờ dạy học của mình Bởi vì hệ thốngcâu hỏi ở đề tài này là những câu hỏi mà vai trò của giáo viên là người dẫn dắthọc sinh tự khám phá nội dung kiến thức của bài học từ dễ đến khó, từ đơn giảnđến phức tạp Tức là đi từ câu hỏi phát hiện, tái hiện để dấn sâu vào hính thứchỏi sáng tạo, nêu vấn đề Từ đó sẽ kích thích năng lực suy nghĩ, óc phán đoán,
mở ra nhiều hướng tiếp nhận mới nhằm khơi dậy hoạt động bên trong của ngườihọc Đây chính là việc thể hiện vai trò, năng lực của người giáo viên khi giảngdạy
Trong quá trình tiến hành một tiết dạy môn Ngữ văn GV tiến hành đặt rấtnhiều câu hỏi để học sinh trả lời Trong đề tài này tôi chỉ đề cập đến phươngpháp xây dựng hệ thống câu hỏi cho việc dạy học văn bản ở trường THCS Mụcđích của việc đặt câu hỏi là kiểm tra việc học bài cũ, xây dựng bài, chú ý nghegiảng hay mức độ tiếp thu, hiểu bài của học sinh Để được như vậy GV phảinắm bắt được đặc điểm đối tượng học sinh của lớp mình dạy, nắm được các kiểubài, cách tiến hành tìm hiểu từng phần, nội dung đơn vị kiến thức để từ đó cócách đặt câu hỏi khai thác kiến thức cho phù hợp Có rất nhiều dạng câu hỏinhưng ở đây tôi chỉ đưa ra một số dạng câu hỏi cơ bản chủ yếu nhất cần phải cótrong tiết dạy văn học – khai thác văn bản Các dạng câu hỏi này nó bao quátcho tất cả các đối tượng học sinh, từ học sinh trung bình, yếu, kém, đến học sinhkhá giỏi đó là bốn loại câu hỏi cơ bản:
(1) Câu hỏi phát hiện
(2) Câu hỏi gợi mở
(3) Câu hỏi nêu vấn đề
(4) Câu hỏi so sánh
1.1.2.Cơ sở thực tiễn.
Trang 5Quan điểm đổi mới trong giảng dạy hiện nay luôn đề cao tính chủ động,sáng tạo của học sinh (HS) trong việc tiếp nhận tri thức Người dạy chỉ là ngườiđịnh hướng, hướng dẫn cho HS tự mình chiếm lĩnh tri thức ấy Và phương tiện
mà người GV dùng để thực hiện nhiệm vụ đó chính là hệ thống câu hỏi khi lênlớp Bên cạnh hệ thống câu hỏi mà GV định hướng, HS còn được trang bị một
số câu hỏi từ SGK trong phần hướng dẫn học bài, chuẩn bị bài ở nhà Chuẩn bịbài là một yêu cầu quan trọng trong việc dạy và học môn Ngữ văn (đây là yêucầu chung cho tất cả các môn học, tuy nhiên đối với môn Ngữ văn đây lại là yêucầu mang tính đặc thù) Có chuẩn bị bài tốt thì học sinh (HS) mới có thể lĩnh hộitốt kiến thức trong quá trình Đọc - hiểu văn bản Vì thế trong SGK bất cứ mônhọc nào, không ngoại trừ môn Ngữ văn đều có hệ thống câu hỏi hướng dẫn họcbài ở phần sau nội dung bài học Tuy nhiên thực tế giảng dạy và học tập mônNgữ văn hiện nay cho thấy, HS chuẩn bị bài trên cơ sở câu hỏi hướng dẫn họcbài trong sách giáo khoa (SGK) chỉ để đối phó, chiếu lệ Có nhiều nguyên nhântrong đó có nguyên nhân xuất phát từ chính hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bàitrong SGK còn bất cập, chưa thực sự hợp lí Từ thực tế đó, chúng tôi chọn đề tài
“Một số phương pháp đặt câu hỏi trong giảng dạy ngữ văn THCS” để nghiên
cứu nhằm đưa ra một hướng tiếp cận mới cho phù hợp với đối tượng học sinh
1.2 Mục đích nghiên cứu.
Thông qua đề tài góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giờ dạy Ngữvăn, giúp học sinh có lòng say mê và yêu thích môn học hơn, …
1.3 Đối tượng, phạm vi, thời gian nghiên cứu:
1.3.1 Đối tượng nghiên cứu.
- Học sinh Trường THCS Việt Xuân – Vĩnh Tường – Vĩnh Phúc
- Nghiên cứu một số phương pháp đặt câu hỏi trong giảng dạy ngữ văn THCS
1.3.2 Phạm vi nghiên cứu.
- Chương trình, sách giáo khoa Ngữ văn THCS
1.3.3 Thời gian nghiên cứu:
Chuyên đề được thực hiện trong năm học 2014- 2015; 2015- 2016
1.4 Phương pháp nghiên cứu:
Trang 6- Phương pháp nghiên cứu tài liệu.
- Phương pháp phân tích - tổng hợp
- Phương pháp khảo sát thực tiễn
2 Tên sáng kiến: “Một số phương pháp đặt câu hỏi trong giảng dạy ngữ văn
4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến:
5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến:Trong dạy học và quản lý ở trường THCS
6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử:
Thời gian nghiên cứu và thử nghiệm bắt đầu từ tháng 8 năm 2015 đếntháng 5 năm 2016
7 Mô tả bản chất của sáng kiến:
7.1 Câu hỏi và vai trò của việc đặt câu hỏi trong giảng dạy.
7.1.1 Khái niệm câu hỏi trong dạy học
Câu hỏi là một dạng cấu trúc ngôn ngữ để diễn đạt một yêu cầu, đòi hỏi,một mệnh lệnh mà người học cần giải quyết Câu hỏi có cấu trúc: cái đã biết +cái chưa biết Mục đích của việc đặt câu hỏi trong dạy học: giúp giáo viên thựchiện việc giảng bài, nhằm luyện tập, thực hành, nhằm hướng dẫn tổ chức họcsinh học, nhằm khích lệ và kích thích suy nghĩ, nhằm đánh giá học sinh
7.1.2 Vai trò cuả việc đặt câu hỏi trong dạy học
- Đối với học sinh: Đặt câu hỏi được sử dụng như một phương tiện để tổ
chức, hướng dẫn quá trình nhận thức; câu hỏi giúp học sinh lĩnh hội tri thức mộtcách có hệ thống, tránh tình trạng ghi nhớ máy móc và tạo không khí học tập sôinổi
- Đối với giáo viên: Đặt câu hỏi giúp giáo viên đánh giá được năng lực của
học sinh, giúp người dạy có thông tin phản hồi từ phía người học để có nhữngđiều chỉnh phù hợp Việc đặt câu hỏi còn nâng cao tầm hiểu biết của giáo viên
Trang 7bởi vì hỏi cũng là một cách bổ ích cho việc giáo viên đi sâu vào việc hiểu bàihọc.
7.2 Một số biện pháp đặt câu hỏi trong giảng dạy
7.2.1 Câu hỏi phát hiện
Đây là loại câu hỏi cho đối tượng học sinh yếu, trung bình phát huy khảnăng của mình, bởi vì loại câu hỏi này là những nội dung đã có sẵn, chỉ cần họcsinh theo dõi hoặc xem bài trước sẽ trả lời được Học sinh có thể nhìn vào SGKphát hiện ra kiến thức giáo viên hỏi Tác dụng của loại câu hỏi này không làmcho học sinh chán nản đặc biệt là học sinh có lực học trung bình và yếu, khi họcsinh trả lời đúng câu hỏi các em sẽ cảm thấy hứng thú, cảm thấy có cơ hội đểchứng tỏ mình
Cách thức cấu tạo loại câu hỏi này có dạng:
- Hãy tìm trong đoạn (câu) hay văn bản những chi tiết, hình ảnh thể hiệnhoặc :
- Hãy phát hiện những tín hiệu nghệ thuật trong câu thơ hay đoạn thơ (văn) ?
Ví dụ : Khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu khổ thơ đầu trong văn bản” Lượm”(Ngữ văn 6) có thể đặt câu hỏi : Xác định phương thức biểu đạt chính của đoạnthơ ? Những chi tiết nào thể hiện dáng vẻ bề ngoài của Lượm ? Phát hiện tínhiệu nghệ thuật trong đoạn thơ ?
- Ví dụ : khi dạy văn bản “Đêm nay Bác không ngủ” (Ngữ văn 6- tập 2) khitìm hiểu bài thơ được viết theo thể thơ nào giáo viên có thể dùng câu hỏi pháthiện sau:
? Quan sát bao quát bài thơ, bài thơ có bao nhiêu khổ?
? Mỗi khổ thơ có bao nhiêu câu thơ? Và mỗi câu thơ có mấy tiếng?
Với câu hỏi đó học sinh chỉ cần quan sát bài thơ và đếm các khổ thơ các
số tiếng trong bài thơ để tìm ra bài thơ được viết theo thể nào
- Ví dụ : khi dạy văn bản “Quan Âm Thị Kính” (Ngữ văn 7- tập 2) khi tìmhiểu nỗi oan của Thị Kính giáo viên đặt câu hỏi:
? Trong đoạn trích em thấy có mấy lần Thị Kính kêu oan?
? Thị Kính kêu oan với ai?
Trang 8- Ví dụ : khi dạy văn bản “Cô bé bán diêm” (Ngữ văn 8 tập 1) tìm hiểu về giacảnh của em bé giáo viên dùng một câu hỏi là “Nêu hoàn cảnh của cô bé bándiêm”? có thể học sinh không trả lời được hoặc trả lời thiếu, thay vào đó giáoviên dùng các câu hỏi phát hiện:
? Em sống với ai? Người bố đối xử với em như thế nào? Em làm công việcgì? Tìm những chi tiết trong văn bản thể hiện điều đó?
Với những câu hỏi đó học sinh trả lời ngay được và rút ra được kết luận
về gia cảnh của cô bé bán diêm
Đó là những câu hỏi phát hiện học sinh rất dễ trả lời, câu hỏi này làm cơ
sở, tạo tiền đề để cho giáo viên tiến hành hướng dẫn học sinh đi đến tìm hiểukiến thức khác được rút ra từ câu hỏi phát hiện, tạo không khí cho lớp học sôinổi, học sinh hứng thú học tập hơn
Bên cạnh đó dạng câu hỏi này có nhiều hạn chế vì nếu như trong tiết dạy
mà giáo viên sử dụng quá nhiều câu hỏi như vậy thì sẽ không phát huy được ócsuy nghĩ, phán đoán, khả năng nêu cảm thụ văn chương của các em Vì vậy đòihỏi giáo viên phải sử dụng câu hỏi này khéo léo, phù hợp với nội dung kiến thứctừng phần và phải phù hợp với đối tượng học sinh
7.2.2 Câu hỏi gợi mở
Trong tiến hành dạy học không nhất thiết câu hỏi nào giáo viên đưa ra
cũng yêu cầu học sinh phải trả lời Có câu hỏi giáo viên hỏi chỉ để hỏi, tức là hỏirồi tự mình trả lời, hỏi như vậy lôi cuốn học sinh chú ý tập trung vào bài họchơn, có khi giáo viên đặt câu hỏi học sinh không trả lời được, vậy lúc này mớiđòi hỏi tới sự chuẩn bị, khéo kéo của người giáo viên, giáo viên phải biết dẫndắt, khơi gợi vấn đề để hỏi, học sinh đó là việc sử dụng câu hỏi gợi mở
- Ví dụ: khi dạy bài “Tinh Thần yêu nước của nhân dân ta” (Ngữ văn 7 – tập2) giáo viên đưa ra câu hỏi sau:
? Cho biết chủ đề của văn bản? có thể học sinh không trả lời được giáo viêndùng câu hỏi gợi mở
? Văn bản đề cập đến vấn đề gì?
? Câu văn nào thể hiện rõ nhất vấn đề đó?
Trang 9Hoặc: ? Theo em nghệ thuật nghị luận ở bài văn này có gì đặc sắc?
Dùng câu hỏi gợi mở:
? Bố cục của bài văn gồm mấy phần?
? Dẫn chứng Bác đưa ra để chứng minh tinh thần yêu nước của nhân dân ta
có chính xác, toàn diện, thuyết phục không?
Từ đó giáo viên hướng dẫn học sinh rút ra được kết luận về nghệ thuậtnghị luận của bài văn qua các câu trả lời của học sinh
- Ví dụ: khi dạy văn bản “Viếng lăng Bác” (Ngữ văn 9 – tập 2) giáo viênhướng dẫn học sinh cách khai thác văn bản theo khổ thơ Khi tìm hiểu khổ thơđầu để làm nổi bật được nội dung xuyên suốt bài thơ là mạch cảm xúc của tácgiả, GV có thể hỏi:
? Câu đầu cho ta biết điều gì?
Dùng câu hỏi gợi mở:
? Giải thích nghĩa từ “viếng”, “thăm”?
? Tại sao ở nhan đề tác giả dùng từ “viếng”, ở câu đầu bài thơ dùng từ
“thăm”?
? Nhận xét cách xưng hô của tác giả?
Tác dụng của dạng câu hỏi này giúp học sinh dần dần nhận ra vấn đề cầntìm hiểu, tạo sự lô-gic và xâu chuỗi kiến thức một cách có hệ thống Tuy nhiênnếu trong tiết dạy chúng ta sử dụng quá nhiều loại câu hỏi này sẽ dẫn tới tìnhtrạng học sinh không phát huy được óc sáng tạo và khả năng vận dụng Vì vậykhi xây dựng hệ thống câu hỏi đòi hỏi chúng ta cũng phải hết sức khéo léo
7.2.3 Câu hỏi nêu vấn đề
Đây là dạng câu hỏi nhằm phát huy tính tích cực và hoạt động tư duy, tínhnăng động trí tuệ cho học sinh qua giờ dạy Khi GV đặt câu hỏi HS phải dùng ócsuy nghĩ, phán đoán để trả lời câu hỏi Dạng câu hỏi này đa số HS khá giỏi mớitrả lời được
Trong giờ dạy GV phải biết xây dựng tình huống có vấn đề bằng việcthông qua xây dựng hệ thống câu hỏi có vấn đề Loại câu hỏi này chứa đựngmột dung lượng kiến thức lớn và mang tính chất tổng hợp gồm nhiều mối liên hệ
Trang 10giữa các yếu tố, các kiến thức, nhằm làm sáng tỏ quan điểm của tác giả trong tácphẩm Loại câu hỏi này có tính chất phức tạp về nội dung vì nó thường gợi lênnhững mâu thuẫn giữa cái biết và chưa biết, từ đó rèn luyện năng lực độc lập,suy nghĩ sáng tạo, nó còn mang tính chất hệ thống, liên tục nhằm lôi cuốn họcsinh hứng thú tìm hiểu tác phẩm.
Loại câu hỏi này có dạng :
+ Theo em, nếu sự việc, hiện tượng ấy xảy ra ( ) hoặc không xảy ra()Thì chuyện gì sẽ đến ? Hoặc :
+ Theo em tại sao lại thế này mà không thế khác ?
Ví dụ khi dạy bài Luợm (Ngữ văn 6 ) Có thể nêu vấn đề bằng câu hỏi sau :
+ Theo em bài bài thơ có thể dừng laị ở câu thơ “ Hồn bay giữa đồng “được không ? Vì Sao ? Việc lặp lại khổ thơ đầu ở cuối bài thơ có ý nghĩa gì ?Hoặc :
+Vì sao miêu tả cái chết có đổ máu, tác giả lại miêu tả như một giấc ngủbình yên của trẻ thơ giữa đồng quê thơm hương lúa ?
Bằng thực tế tôi tiến hành lấy một số ví dụ trên một số văn bản như sau:
- Ví dụ: khi dạy văn bản “Lão Hạc” (Ngữ văn 8 tập 1) ở tiết 2 khi bắt đầu tìmhiểu nguyên nhân dẫn đến cái chết của lão Hạc, giáo viên có thể đặt câu hỏingay:
? Nguyên nhân sâu xa nào dẫn đến cái chết của lão Hạc?
Khi tôi đặt câu hỏi này thì phải đến em học sinh thứ năm mới trả lời trọnvẹn được
+ Học sinh thứ nhất: lão Hạc chết vì uống bả chó
Giáo viên hỏi tại sao lão phải uống bả chó để rồi phải chết một cái chếtđau đớn dữ dội như vậy, tìm tiếp nguyên nhân?
+ Học sinh thứ hai: Lão Hạc chết vì lão không còn tiền
Giáo viên lại hỏi “ có thật lão đã hết tiền không, lão vẫn còn tiền và ba sàovườn cơ mà”?
+ Học sinh thứ ba: Lão chết vì lão sợ rằng lão sống lão ăn hết tiền của conlão
Trang 11Giáo viên hỏi vậy lão Hạc chết là do nguyên nhân nào?
+ Học sinh thứ tư: Lão chết vì lão thương con
Giáo viên giảng kết hợp hỏi: một con người có phẩm chất tốt đẹp như lãoHạc đáng ra con người đó phải được hưởng cuộc sống yên lành, hạnh phúc Vậytại sao lão Hạc phải đau khổ, phải tìm đến cái chết
+ Học sinh thứ năm: Lão chết, mặc dù là cái chết tình nguyện nhưngnguyên nhân là do chế độ xã hội phong kiến bất công…
Đó là những câu hỏi giáo viên luôn luôn tạo ra tình huống có vấn đề đểhọc học suy nghĩ trả lời Tuy nhiên khi dùng câu hỏi nêu vấn đề này học sinh sẽkhó trả lời và giáo viên lại phải sử dụng câu hỏi gợi mở, có khi dùng tới câu hỏiphát hiện Và như vậy kiến thức bài học sẽ được khai thác một cách triệt để
- Ví dụ: khi dạy văn bản: Những ngôi sao xa xôi (Ngữ văn 9 – tập 2) GV cóthể đưa một số câu hỏi nêu vấn đề như sau:
? Trong văn bản em yêu mến nhân vật nào nhất? Vì sao?
Với ý thứ nhất HS có thể trả lời ngay được là yêu thích nhân vật nào,nhưng yêu cầu thứ hai HS phải giải thích được là vì sao mình yêu thích nhân vật
đó Lúc này HS phải tư duy, lý giải tình huống có vấn đề và như vậy là HS đãnắm và hiểu được đặc điểm của nhân vật…
Hoặc: Qua văn bản em hiểu được gì về thế hệ thanh niên Việt Nam trong thời kỳkháng chiến chống giặc ngoại xâm? Câu hỏi này đòi hỏi HS phải suy luận, mởrộng vấn đề, liên hệ với các tác phẩm văn học khác
Hoặc: Nêu suy nghĩ về trách nhiệm của mình đối với cuộc sống hiện tại?
Với những câu hỏi như trên HS phải tư duy, suy luận, phân tích và kháiquát vấn đề Chính vì vậy dạng câu hỏi này có tác dụng giúp HS khắc sâu kiếnthức bài học hơn, học sinh trình bày vấn đề mang tính chất sáng tạo hơn và nhưvậy giáo viên cũng nắm được qua bài dạy học sinh nắm được kiến thức ở mức
độ nào Bên cạnh những tác dụng của việc sử dụng loại câu hỏi này thì còn cómột số vấn đề mà giáo viên cần lưu ý, đặc biệt là đối tượng học sinh và kiếnthức bài học rộng hay hẹp…
7.2.4 Câu hỏi so sánh
Trang 12Đây là một trong những loại câu hỏi có hiệu quả cao trong quá trình tìm
hiểu văn bản So sánh nhằm mục đích tìm ra điểm giống nhau và khác nhau đểlàm sáng tỏ vấn đề, khắc sâu kiến thức Vận dụng loại câu hỏi này sẽ giúp việcphân tích văn bản sâu hơn, phong phú sinh động, liên hệ được các kiến thứccùng đề tài Có những câu hỏi so sánh ngay kiến thức trong văn bản, có khi sosánh kiến thức giữa hai văn bản khác nhau hay rộng hơn là kiến thức trong cùngmột nội dung, một đề tài
- Ví dụ khi tìm hiểu các đoạn trích của “Truyện Kiều” (Ngữ văn 9 tập 1) đểlàm nổi bật lên số phận của Kiều: Một người con gái tài sắc vẹn toàn, có đầy đủnhững phẩm chất tốt đẹp nhưng lại phải chịu cảnh “Thanh lâu hai lượt thanh yhai lần”, phải mười năm năm lưu lạc… giáo viên sử dụng câu hỏi so sánh:
? Em hãy so sánh số phận của Thúy Kiều với số phận của Vũ Nương? Qua câu hỏi so sánh như vậy học sinh dễ tìm ra được điểm giống nhau về
số phận của người phụ nữ dưới chế độ xã hội xưa, và cũng thấy được nét khácbiệt trong tính cách của mỗi nhân vật
- Ví dụ: khi dạy văn bản “Chuyện người con gái Nam Xương” (Ngữ văn 9 tập1) tìm hiểu về cái chết của Vũ Nương giáo viên dùng câu hỏi so sánh để mởrộng vấn đề giúp học sinh khắc sâu kiến thức
? Nhân vật Vũ Nương có điểm nào giống và khác với nhân vật Thị Kính màcác em đã được học ở lớp 7? Hoặc giáo viên cho học sinh so sánh số phận của
Vũ Nương với thân phận của người phụ trong các bài ca dao than thân Từ đógiáo viên cho học sinh nêu suy nghĩ của mình về thân phận người phụ nữ dướichế độ xưa như thế nào
Đó là những câu hỏi so sánh xuyên suốt kiến thức trong cấp học, giúp họcsinh có kiến thức phổ rộng hơn Cũng có những câu hỏi so sánh giáo viên chogiữa các khổ thơ hoặc các đoạn văn với nhau để tìm sự phát triển mạch cảm xúchay sự thay đổi diễn biến tâm trạng của nhân vật So sánh thường là tìm ra điểmgiống và khác nhau nhằm nâng cao và nhấn mạnh vấn đề đang đề cập
- Ví dụ: khi dạy văn bản “Qua Đèo Ngang” (Ngữ văn 7 tập 1) để khắc sâu kiến
Trang 13thức cho học sinh về tâm trạng buồn bã, cô đơn trước thực tại của Bà HuyệnThanh Quan giáo viên dùng câu hỏi so sánh:
? Em hãy so sánh cụm từ “ta với ta” trong bài thơ này với cụm từ “ta với ta”trong bài thơ “Bạn đến chơi nhà” của Nguyễn Khuyến?
7.2.5 Câu hỏi tưởng tượng
Là loaị câu hỏi từ những dữ kiện vốn có, tương đồng hoặc lấy sự tươngđồng để học sinh hình thành ra cái mới Loại câu hỏi này có thể chia làm 2 loạinhỏ :
- Tưởng tượng tái tạo (Tả lại bằng cảm nhận)
- Tưởng tượng sáng tạo (Tả lại theo lối hình dung riêng)
Câu hỏi này thường có dạng như sau :
+ Qua các chi tiết, hình ảnh hoặc cử chỉ hãy hình dung cảnh và ngườitrong hoàn cảnh đó như thế nào ?
Ví dụ : Khi dạy bài : “Bài ca nhà tranh bị gió thu phá” của Đỗ Phủ ( Ngữ văn 7 )
có thể đặt câu hỏi như sau :
+ Hãy hình dung và tả lại bằng cảm nhận của em về hình ảnh và tâmtrạng nhà thơ trong đoạn thơ thứ 2 ?
Nói như vậy không nhất thiết là khi giáo viên đặt câu hỏi phải rạch ròi rađâu là câu hỏi gợi mở, đâu là câu hỏi nêu vấn đề… mà trong một tiết dạy phảikhéo léo sử dụng các loại câu hỏi này tùy theo đối tượng học sinh, tùy theo nộidung của từng bài cũng như kiến thức của từng phần Có khi tìm hiểu một ý giáoviên đã sử dụng nhiều loại câu hỏi
7.2.6 Câu hỏi cảm xúc:
Là loại câu hỏi xuật phát từ trực cảm của học sinh có tác dụng khơi gợinhững dung động của các em về một hiện tượng nào đó trong tác phẩm còn gọi
là rung động thẩm mỹ đối với người tiếp nhận tác phẩm
Dạng thức phổ biến của câu hỏi này là:
+ Chi tiết, hình ảnh gợi cho em cảm xúc, suy nghĩ gì?
Ví dụ: Khi dạy bài “ Ngẫu nhiên viết nhân buổi mới về quê” (Ngữ Văn 7), đểgợi cảm xúc cho học sinh, giáo viên có thể đặt câu hỏi:
Trang 14+ Hình ảnh một người xa quê khi trở về làng sau hơn 50 năm trời đượcđón tiếp như một khách lạ đã gợi cho em cảm xúc gì?
7.2.7 Câu hỏi quan điểm:
Là loại câu hỏi có tính chất bình giá cá nhân để khẳng định rõ nhận thứccủa học sinh, vì thế nó giúp học sinh đánh giá vấn đề và đề xuất những cáchđánh giá vấn đề hoặc lý giải vấn đề theo cách riêng, là cơ hội để kích thích sángtạo cho các em
Loại câu hỏi này thường có dạng:
+ Ý kiến của em về vấn đề này như thế nào? Vì sao em lại cho rằng nhưthế?
Ví dụ: khi dạy bài” Chuyện người con gái Nam Xương” của Nguyễn Dữ(NgữVăn 9) có thể nêu câu hỏi:
+ Có nhiều ý kiến cho rằng việc Vũ Nương tìm đến cái chết là một việclàm dại dột, vì đó không phải là cách giải quyết tốt nhất Quan điểm của em vềvấn đề này như thế nào?
+ Ngoài việc nắm vững mục đích, dạng thức của từng loại câu hỏi,giáo viên cung cần phải biết linh hoạt khi sử dụng các hình thức hỏi Nếu gặpnhững vấn đề quá khó với nhận thức chung của học sinh hoặc học sinh hiểunhưng khó diễn đạt, giáo viên có thể sử dụng câu hỏi trắc nghiệm khách quan
để giúp học sinh hứng thú hơn với nội dung phần học, tránh được tình trạngcăng thẳng nặng nề, đảm bảo thời gian cho phép Và điều đặc biệt quan trọngtrong việc xây dựng hệ thống câu hỏi cho giờ dạy đọc- hiểu văn bản là giáo viênphải căn cứ vào trình độ chung của lớp học và mục tiêu chung của bài học đểthiết kế các câu hỏi sao cho vừa đảm bảo sự phân hoá dễ - khó lại vừa đảm bảođược tính tích hợp của chương trình, bài học
Nhìn chung còn rất nhiều dạng câu hỏi được sử dụng trong việc khaithác văn bản nhằm đạt hiệu quả cao trong giờ dạy văn, mà cơ bản là các loại câuhỏi như tôi đã trình bày ở trên Có khi tìm hiểu một đơn vị kiến thức giáo viên
đã kết hợp hầu hết các loại câu hỏi