Đề tài yếu tố thúc đẩy đầu tư trực tiếp ra ngoài của nước đi đầu tư

Đặc điểm của đầu tư trực tiếp nước ngoàiĐầu tư trực tiếp nước ngoài có những đặc điểm chủ yếu sau: Thứ nhất, FDI gắn liền với việc di chuyển vốn đầu tư, tức là tiền và các loạitài sản kh

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI

Trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, để nền kinh tế của một nước pháttriển thì vốn đầu tư là một yếu tố không thể thiếu Bên cạnh nguồn vốn từ trongnước thì vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài là một nguồn vốn vô cùng quan trọng yếu

tố này không những quan trọng đối với các nước đang phát triển mà còn ngay cảcác nước phát triển trên thế giới cũng rất quan tâm đến vẫn đề thu hút nguồn vốnnày

Đặc biệt khi hiện tại Việt Nam đã trở thành thành viên của tổ chức thương mạithế giới WTO thì việc thu hút và sử dụng vốn đầu tư nước ngoài FDI là hết sức cầnthiết Tuy nhiên có rất nhiều yếu tố tác động cũng như các nhân tố thúc đẩy quyếtđịnh đầu tư trực tiếp nước ngoài, gồm cả những yếu tố của môi trường đầu tư quốc

tế, của nước đi đầu tư và cả nước nhận đầu tư…

1 1 Một số khái niệm

- Đầu tư là việc sử dụng một lượng tài sản nhất định như vốn, công nghệ, đất

đai,…vào một hoạt động kinh tế cụ thể nhằm tạo ra một hoặc nhiều sản phẩm cho

xã hội để thu lợi nhuận

- Đầu tư nước ngoài là sự di chuyển tài sản như vốn, công nghệ, kỹ năngquản lý,…từ nước này sang nước khác để kinh doanh nhằm mục đích thu lợinhuận cáo trên phạm vi toàn cầu

- Đầu tư trực tiếp nước ngoài (Foreign Direct Investment, viết tắt là FDI) xảy

ra khi một nhà đầu tư từ một nước (nước chủ đầu tư hay nước sở tại) có được mộttài sản ở một nước khác (nước nhận đầu tư hay nước chủ nhà) cùng với quyền

1.2 Đặc điểm của đầu tư trực tiếp nước ngoài

Đầu tư trực tiếp nước ngoài có những đặc điểm chủ yếu sau:

Thứ nhất, FDI gắn liền với việc di chuyển vốn đầu tư, tức là tiền và các loạitài sản khác giữa các quốc gia, hệ quả là làm tăng lượng tiền và tài sản của nềnkinh tế nước tiếp nhận đầu tư và làm giảm lượng tiền và tài sản nước đi đầu tư.Thứ hai là đầu tư trực tiếp nước ngoài được tiến hành thông qua việc bỏ vốnthành lập các doanh nghiệp mới (liên doanh hoặc sở hữu 100% vốn), hợp đồng hợptác kinh doanh, mua lại các chi nhánh hoặc doanh nghiệp hiện có, mua cổ phiếu ởmức khống chế hoặc tiến hành các hoạt động hợp nhất và chuyển nhượng doanhnghiệp

Thứ ba,nhà đầu tư nước ngoài là chủ sở hữu hoàn toàn vốn đầu tư hoặc cùng

sở hữu vốn đầu tư với một tỷ lệ nhất định đủ mức tham gia quản lý trực tiếp hoạtđộng của doanh nghiệp

Thứ tư là hoạt động đầu tư của tư nhân, chịu sự điều tiết của các quan hệ thịtrường trên quy mô toàn cầu, ít bị ảnh hưởng của các mối quan hệ chính trị giữacác nước, các chính phủ và mục tiêu cơ bản luôn là đạt lợi nhuận cao

Thứ năm,nhà đầu tư trực tiếp kiểm soát và điều hành quá trình vận động củadòng vốn đầu tư

Thứ sáu,FDI bao gồm hoạt động đầu tư từ nước ngoài vào trong nước và đầu

tư từ trong nước ra nước ngoài, do vậy bao gồm cả vốn di chuyển vào một nước vàdòng vốn di chuyển ra khỏi nền kinh tế của nước đó

Thứ bảy, FDI chủ yếu là do các công ty xuyên quốc gia thực hiện

Các đặc điểm nêu trên mang tính chất chung cho tất cả các hoạt động FDItrên toàn thế giới Đối với Việt Nam, quá trình tiếp nhận FDI diễn ra đã được 20năm và những đặc điểm nêu trên cũng đã thể hiện rõ nét Chính những đặc điểmnày đòi hỏi thể chế pháp lý, môi trường và chính sách thu hút FDI phải chú ý để

vừa thực hiện mục tiêu thu hút đầu tư, vừa bảo đảm mối quan hệ cân đối giữa kênhđầu tư FDI với các kênh đầu tư khác của nền kinh tế.

1.3 Các hình thức của đầu tư trực tiếp nước ngoài

1.3.1 Phân theo hình thức nắm vốn chủ sở hữu 1.3.1.1 Phân theo mục đích đầu tư

Nếu xét theo mục đích đầu tư, FDI được phân thành 2 loại chính: Đầu tư theochiều ngang (Horizontal Integration-HI) và Đầu tư theo chiều dọc (VerticalIntegration - VI) Hình thức HI phù hợp với các chủ đầu tư có lợi thế cạnh tranh, ví

dụ về công nghệ, kỹ năng quản lý,…trong sản xuất một loại sản phẩm nào đó Vớilợi thế này, họ có thể kiếm lợi nhuận cao khi chuyển sản xuất sản phẩm ra nướcngoài Mục đích của hình thức này là mở rộng và thôn tính thị trường ở nước ngoàiđối với cùng loại sản phẩm có lợi thế cạnh tranh ở nước ngoài, do đó thường dẫnđến cạnh tranh độc quyền Đây là hình thức đầu tư ra nước ngoài điển hình của Mỹ

và được thực hiện chủ yếu giữa các nước phát triển

Khác với hình thức HI, hình thức VI là đầu tư ra nước ngoài với mục đích làkhai thác nguồn nguyên liệu tự nhiên và các yếu tố sản xuất đầu vào rẻ như laođộng, đất đai,…Khi đầu tư ra nước ngoài, các chủ đầu tư thường chú ý đến khaithác các lợi thế cạnh tranh của các yếu tố đầu vào giữa các khâu sản xuất ra mộtloại sản phẩm trong phân công lao động quốc tế Do đó, các sản phẩm thường đượchoàn thiện qua các khâu lắp ráp ở các nước nhận đầu tư Sau đó các sản phẩm này

có thể lại được khẩu về nước đầu tư hoặc xuất khẩu sang nước khác Đây là hìnhthức đầu tư ra nước ngoài điển hình của Nhật Bản, theo kiểu mô hình đàn nhạnbay, và được thực hiện khá phổ biến ở các nước đang phát triển

Ví dụ: Grand-place Việt Nam (GPV) – một ví dụ về đầu tư theo chiều dọc

Grand-place Việt Nam là một công ty được thành lập bởi BIO (Belgian Investment Company For Developing Countries) chuyên về socola được sản xuất

tại Việt Nam, từ khâu trồng ca cao cho đến khi sản phẩm cuối cùng được hình thành.

Bắt đầu hoạt động tại Việt nam năm 1994, GPV là nhà sản xuất socola Bỉ Đến năm 2009, công ty đã sản xuất và cung cấp cho các khách sạn, nhà hàngbánh kẹo, tiệm kem,…trong nước hơn 3000 tấn mỗi năm Thêm vào đó, GPV còn có sản phẩm xuất khẩu sang nhiều nước ở Bắc Mỹ và Châu Á.

Nhận thấy điều kiện cũng như tiềm năng trồng ca cao ở Việt Nam, BIO đã hỗ trợ, hướng dẫn người đân địa phương về kĩ thuật trồng và chế biến ca cao; sau đó

đề xuất chiến lược sản xuất socola ngay tại khu vực ca cap được trồng Bằng việc cho ra đời loại ca cao “made in Vietnam”, GPV đã tạo được giá trị gia tăng cao thông qua việc tận dụng nguồn nguyên liệu địa phương cùng những kiến thức và công nghệ BIO đã chuyển giao trong quá trình sản xuất.

Với chiến lược kinh doanh như vậy, GPV đa giảm thiểu được chi phí nhập khẩu nguyên liệu đầu vào, gia tăng hiệu quả sản xuất cũng như giá trị xuất khẩu

1.3.1.2 Phân theo chiến lược đầu tư

Xét theo chiến lược đầu tư, đầu tư được thực hiện qua 2 kênh chủ yếu là Đầu

tư mới (Greenfield Investment – GI) và Mua lại & sáp nhập (Mergers andAcquisitions – M&A)

Đầu tư mới là việc các chủ đầu tư thực hiện đầu tư mới ở nước ngoài thôngqua việc xây dựng các doanh nghiệp mới Đây là kênh đầu tư truyền thống của FDI

và cũng là kênh chủ yếu để các nhà đầu tư các nước phát triển đầu tư vào nướcđang phát triển

Ngược lại, kênh M&A là các chủ đầu tư tiến hành đầu tư thông qua việc mualại và sáp nhập các doanh nghiệp hiện có ở nước ngoài Kênh đầu tư này chủ yếuđược thực hiện ở các nước phát triển, các nước mới công nghiệp hóa và rất phổbiến trong những năm gần đây

Ta có thể so sánh một chút về 2 hình thức trên, cả về ưu và nhược điểm Vềvấn đề bổ sung vốn đầu tư, trong khi hình thức GI bổ sung ngay một lượng vốnđầu tư nhất định cho nước nhận đầu tư thì hình thức M&A lại chủ yếu là chuyển sởhữu từ các doanh nghiệp đang tồn tại ở nước chủ nhà cho các công ty nước ngoài.Tuy nhiên về dài hạn, hình thức M&A này cũng sẽ thu hút mạnh được nguồn vốn

từ bên ngoài cho nước chủ nhà nhờ mở rộng quy mô hoạt động của họ

Thứ hai, về vấn đề tạo việc làm, hình thức GI tạo ngay được việc làm cho nướcchủ nhà, trong khi hình thức M&A không những không tạo được việc làm ngay màcòn có thể tăng thêm tình trạng căng thẳng về việc làm cũng như vấn đề thấtnghiệp

Vấn đề thứ ba là chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế GI tác động trực tiếp đếnthay đổi cơ cấu ngành kinh tế thông qua việc xây dựng các doanh nghiệp mới,trong khi đó M&A lại không tác động đến trong ngắn hạn

Cuối cùng là vấn đề về cạnh tranh và an ninh quốc gia Trong khi GI thúc đẩycạnh tranh thì M&A lại không tác động đáng kể đến tình trạng cạnh tranh về mặtngắn hạn, nhưng về dài hạn lại có thể làm tăng khả năng cạnh tranh độc quyền.Mặt khác, M&A có thể ảnh hưởng đến an ninh của nước chủ nhà nhiều hơn hìnhthức GI bởi vì tài sản của nước chủ nhà rơi vào tay của người nước ngoài

1.3.1.3 Phân theo tính chất sở hữu

Trong luật đầu tư của các nước chủ nhà có quy định tỷ lệ sở hữu của các nhàđầu tư nước ngoài tùy theo lĩnh vực đầu tư Xét theo mức độ nắm giữ cổ phần vàmức độ tham gia vào hoạt động của nhà đầu tư nước ngoài, FDI có thể được thựchiện dưới hình thức doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài, doanh nghiệp liên doanh,hợp đồng hợp tác kinh doanh, hợp đồng xây dựng – khai thác – chuyển giao(BOT), công ty cổ phần có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, mua lại và sáp nhập,công ty mẹ - con, chi nhánh công ty nước ngoài,…

- Doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài

Là doanh nghiệp thuộc sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài, do nhà đầu tư nướcngoài thành lập tại nước chủ nhà, tự quản lý và tự chịu trách nhiệm về kết quả kinhdoanh

Về mặt pháp lý, doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài là công ty trách nhiệm hữuhạn hoặc cổ phần, có tư cách pháp nhân theo pháp luật tại nước chủ nhà, chịu sựkiểm soát của pháp luật nước sở tại Về mặt kinh doanh, doanh nghiệp 100% vốnnước ngoài hoạt động theo sự điều hành, quản lý của chủ đầu tư nước ngoài nhưngvẫn phải tùy thuộc vào điều kiện môi trường kinh doanh tại nước sở tại như điềukiện về chính trị, kinh tế, luật pháp, văn hóa, mức độ cạnh tranh,…

Với hình thức kinh doanh như thế này, nước chủ nhà có thê giải quyết đượccông ăn việc làm mà không cần bỏ đầu tư vốn cũng như có thể tập trung thu hútvốn, công nghệ nước ngoài vào những lĩnh vực khuyến khích xuất khẩu Tuy nhiênnước chủ nhà khó có thể tiếp thu kinh nghiệm quản lý và công nghệ nước ngoài đểnâng cao trình độ quản lý, cán bộ kỹ thuật ở các doanh nghiệp trong nước như sovới hình thức liên doanh

Đồi với nhà đầu tư nước ngoài, hình thức đầu tư 100% giúp họ chủ động trongquản lý điều hành doanh nghiệp, chủ động tuyển chọn và đào tạo nguồn nhân lực,triển khai nhanh dự án đầu tư để thực hiện chiến lược toàn cầu của tập đoàn.Nhưng đồng thời, chủ đầu tư cũng phải gánh chịu toàn bộ rủi ro và chi phí nhiềuhơn cho nghiên cứu tiếp cận một thị trường mới

- Doanh nghiệp liên doanh

Là doanh nghiệp được thành lập tại nước chủ nhà trên cơ sở hợp đồng liêndoanh ký kết giữa bên hoặc các bên với nước chủ nhà với bên hoặc các bên nướcngoài đầu tư, kinh doanh tại nước chủ nhà

Về mặt pháp lý, doanh nghiệp liên doanh là một loại công ty trách nhiệm hữuhạn, có tư cách pháp nhân theo pháp luật của nước chủ nhà; mỗi bên liên doanh

chịu trách nhiệm với bên kia, với doanh nghiệp liên doanh trong phạm vi vốn gópcủa mình vào vốn pháp định của công ty liên doanh.

Về phương diện kinh doanh, doanh nghiệp liên doanh do các bên tham gia gópvốn, cùng quản lý, cùng phân phối lợi nhuận và cũng cùng chia sẻ rủi rophát sinh.Lợi nhuận thu được và rủi ro gánh chịu được phân chia theo tỷ lệ góp vốn

Thông qua hình thức liên doanh, nước chủ nhà sẽ kiểm soát và học được kinhnghiệm trực tiếp quản lý tiên tiến của nhà đầu tư nước ngoài, đông thời được chia

sẻ lợi nhuận với các nhà chủ đầu tư nước ngoài Còn đối với các nhà đầu tư nướcngoài, đầu tư dưới dạng doanh nghiệp liên doanh giúp họ tận dụng được hệ thốngphân phối có sẵn của các đối tác nước chủ nhà, được đầu tư vào những lĩnh vựckinh doanh dễ thu lời, lĩnh vực bị cấm hoặc hạn chế đối với hình thức khác Họcũng không mất thời gian và chi phí trong việc nghiên cứu thị trường mới và xâydựng các mối quan hệ đồng thời chia sẻ được chi phí và rủi ro đầu tư với đối tácnước chủ nhà

- Hợp đồng hợp tác kinh doanh (hợp doanh)

Là văn bản được kí kết giữa hai bên hoặc nhiều bên (gọi là các bên hợp doanh)quy định trách nhiệm và phân chia kết quả kinh doanh cho mỗi bên (nước ngoài và

sở tại) để tiến hành đầu tư kinh doanh ở nước chủ nhà mà không thành lập phápnhân mới

Về mặt pháp lý, hợp doanh là một thực thể kinh doanh hoạt động theo pháp luậtcủa nước sở tại, chịu sự điều chỉnh của pháp luật nước sở tại Về mặt kinh doanh,các bên thực hiện các hoạt động kinh doanh trên cơ sở kí kết một hợp đồng hợp tác

mà không hình thành một pháp nhân mới Với kết quả kinh doanh thu được, hìnhthức hợp doanh phân chia theo tỉ lệ góp vốn hoặc do thỏa thuận giữa các bên.Nghĩa vụ tài chính đối với nước sở tại được các bên hợp doanh thực hiện một cácriêng rẽ Hình thức này có ưu điểm giúp nước nhận đầu tư giải quyết tình trạng

quốc gia và nắm được quyền điều hành dự án Tuy nhiên rất khó thu hút được đầu

tư dưới hình thức này và chỉ thực hiện được với một số lĩnh vực dễ sinh lời Đốivới bên ngoài, hình thức hợp doanh giúp tận dụng sẵn hệ thống phân phối có sẵncủa đối phương nước sở tại, giúp dễ thâm nhập hơn vào những lĩnh vực hạn chếđầu tư và thâm nhập thị trường truyền thống của nước chủ nhà Nhà đầu tư cũngkhông mất thời gian và chi phí cho việc nghiên cứu thị trường mới, xấy dựng cácmối quan hệ, không bị tác động lớn do khác biệt về mặt văn hóa, chia sẻ được phírủi ro và đầu tư Tuy nhiên, nhược điểm chính của hình thức này là nhà đầu tưnước ngoài không được trực tiếp quản lý điều hành dự án và mối quan hệ hợp tácvới đối tác nước sở tại thiếu tính chắc chắn Chính điều này đã làm họ trở nên e dèhơn khi đầu tư theo hình thức này

Ví dụ: Hợp đồng hợp tác kinh doanh của Tổng công ty Xây lắp Dầu khí Nghệ An.

Hợp đồng hợp tác kinh doanh giữa Tổng công ty Xây lắp Dầu khí Nghệ An (PVNC), thành viên của Tổng công ty Xây lắp Dầu khí Việt Nam và Công ty CÔNG TY TRÁCH NHIỆM HỮU HẠN Turbo – one Hàn Quốc được kí kết vào ngày 28/06/2012 Theo nội dung hợp đồng, hai bên thống nhất đầu tư nâng cấp trang thiết bị tại nhà mày đóng tàu Nghệ An với tổng mức đầu tưu giai đoạn I dự kiến là 4 triệu USD Phía Turbo – one sẽ trả chi phí cho PVNC 15% tổng giá trị đầu tư nâng cấp nhà máy đóng tàu, tương đương 600.000 USD, từ tháng 7/2012 đến tháng 12/2012 Hai bên dự kiến đi vào chính thức sản xuất, thực hiện đơn hàng đầu tiên vào tháng 8/2012.

Phía PVNC có trách nhiệm quản lý, vận hành nhà máy, trực tiếp thực hiện các công việc tại nhà máy như lắp ráp, kiểm tra, xuất xưởng; chịu trách nhiệm đầu tư, nâng cấp trang thiết bị tại nhà máy đảm bảo các điều kiện kỹ thuật để thực hiện các đơn hàng, đồng thời cung cấp cán bộ, công nhân đủ số lượng, chất lượng để thực hiện dự án Phía Turbo – one sẽ chịu trách nhiệm tìm kiếm đơn đặt hàng đảm

bảo kế hoạch mục tiêu mà các bên đã thống nhất; phụ trách thiết kế, hỗ trợ kỹ thuật và cung cấp các thiết bị chính của tàu và hỗ trợ đào tạo nhân công (Nguồn:

- Hợp đồng BOT (Xây dựng – Khai thác – Chuyển giao)

Là văn bản kí kết giữa các nhà đầu tư nước ngoài với các cơ quan có thẩmquyền của nước chủ nhà để đầu tư xây dựng, mở rộng nâng cấp, khai thác côngtrình kết cấu hạ tầng trong một thời gian nhất định (thu hồi vốn và có lợi nhuậnhợp lý), sau đó chuyển giao không bồi hoàn toàn bộ công trình cho nước chủ nhà.Đặc trưng quan trọng của hình thức này là: cơ sở pháp lý là hợp đồng, vốn đầu

tư của nước ngoài, hoạt động dưới các hình thức doanh nghiệp liên doanh hoặc100% vốn nước ngoài, chuyển giao không bồi hoàn cho nước chủ nhà, đối tượng làcác công trình cơ sở hạ tầng

Ngoài ra, BOT còn có một số dạng khác như BOT (xây dựng – chuyển giao khai thác) được hình thành cũng như tương tự BOT, nhưng sau khi xây dựng xongcông trình, nhà đầu tư nước ngoài giao lại cho nước chủ nhà, chính phủ đầu tưnước chủ nhà dành cho nhà đầu tư nước ngoài quyền khai thác công trình đó trongmột thời gian nhất định để thu hồi vốn đầu tư và có lợi nhuận hợp lý; BT (xâydựng – chuyển giao) được hình thành cũng giống như BOT và BTO nhưng sau khixây dựng xong, nhà đầu tư bàn gaio lại công trình cho nước chủ nhà, chính phủnước chủ nhà trả cho nhà đầu tư nước ngoài chi phí liên quan tới công trình và một

-tỷ lệ lãi hợp lý

Qua hình thức đầu tư nói trên, nhiều quốc gia nhận đầu tư có thể thu hút đượcvốn đầu tư vào những cơ sở hạ tầng đòi hỏi có vốn lớn, do đó giảm được nguy cơsức ép cho ngân sách nhà nước, đồng thời nhanh chóng có được công trình kết cấu

hạ tầng hoàn chỉnh, giúp khai thác nguồn lực trong nước và thu hút thêm FDI đểphát triển kinh tế

Nhược điểm của hình thức trên là khó tiếp nhận kinh nghiệm quản lý và khókiểm soát được công trình Nhà nước cũng phải chịu mọi rủi ro ngoài khả năngkiểm soát của nhà đầu tư Đối với nhà đầu tư nước ngoài, do được chủ động trongviệc quản lý điều hành và tự chủ kinh doanh, hiệu quả của vốn đầu tư của họ đượcđảm bảo và lợi nhuận không bị chia sẻ Ngoài ra các dự án đầu tư ở nước sở tạiđảm bảo và tránh được rủi ro bất thường ngoài khả năng kiểm soát.

- Công ty cổ phần có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài

Là doanh nghiệp trong đó vốn điều lệ được chia thành nhiều phần khác nhauđược gọi là cổ phần, các cổ đông chỉ chịu trách nhiệm về nợ và các nghĩa vụ tài sảnkhác của doanh nghiệp trong phạm vi vốn góp Cổ đông có thể là tổ chức, cá nhân

có số lượng tối đa không hạn chế, từ 3 trở lên Công ty có quyền phát hành chứngkhoán ra công chúng và các cổ đông có quyền tự do chuyển nhượng cổ phần củamình cho người khác

Công ty cổ phần có đại hội cổ đông, hội đồng quản trị và giám đốc Đại hội cổđông bao gồm tất cả các cổ đông có quyền biểu quyết, là cơ quan quyết định caonhất Ở một số quốc gia công ty cổ phần có vốn đầu tư nước ngoài được thành lậptheo cách: thành lập mới, cổ phần hóa doanh nghiệp FDI (doanh nghiệp liên doanh

và doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài) đang hoạt động, mua lại cổ phần củadoanh nghiệp trong nước cổ phần hóa

- Mua lại và Sáp nhập (M&A)

Đây là hình thức đầu tư mà các nhà đầu tư chủ yếu tiến hành đầu tư thông quaviệc mua lại và sáp nhập các doanh nghiệp hiện có ở nước ngoài Đầu tư theo hìnhthức M&A là xu hướng phổ biến hiện nay và hình thức này chiếm tỷ trọng lớntrong tổng FDI trên thế giới Phần lớn các vụ M&A được thực hiện giữa TNCs lớn

và tập trung vào các lĩnh vực như công nghiệp ô tô, dược phẩm, viễn thông và tàichính ở các nước phát triển

- Công ty mẹ - con (Holding company)

Đây là một tổ chức các công ty gồm “công ty mẹ” và các “công ty con, cháu”.Mối liên kết giữa công ty mẹ và công ty con, cháu là mối liên kết về vốn công ty

mẹ sở hữu vốn cổ phần trong các công ty con, cháu Nó chi phối các công ty con,cháu về mặt tài chính và chiến lược phát triển Do vậy, lượng sở hữu vốn của cáccủa các công ty con, cháu là sở hữu hỗn hợp (nhiều chủ) nhưng có một chủ (công

ty mẹ) đóng vai trò khống chế và chi phối tài chính Dạng phổ biến của công ty mẹ

- con là công ty cổ phần và các công ty con, cháu vẫn có tư cách pháp nhân độclập

- Chi nhánh công ty nước ngoài

Khác với công ty con 100% vốn nước ngoài, hình thức chi nhánh không phải làmột pháp nhân độc lập và nếu như trách nhiệm của công ty con chỉ giới hạn trongphạm vi tài sản của nước sở tại thì trách nhiệm của chi nhánh, theo quy định củamột số nước, không giới hạn trong phạm vi tài sản của một chi nhánh, mà cònđược mở rộng đến cả phần tài sản của công ty mẹ ở nước ngoài

1.3.2 Phân theo hình thức không nắm vốn chủ sở hữu

Ngoài các hình thức đầu tư trực tiếp nói trên, nhà đầu tư trực tiếp nước ngoài

có thể tham gia các hình thức như nhượng quyền thương mại (Franchising), cấpphép ( Licensing) , thuê ngoài (Outsourcing),… Đây là các hình thức mà thông qua

đó các công ty đa quốc gia điều phối các hoạt động trong chuỗi giá trị toàn cầu của

họ và ảnh hưởng đến việc quản lý công ty của nước chủ nhà mà không cần sở hữu

cổ phần trong các công ty này Các hoạt động đầu tư không nắm vốn chủ sở hữuxuyên biên giới diễn ra trên toàn thế giới và đặc biệt quan trọng ở các nước đangphát triển Các hoạt động này tạo ra được hơn 2000 tỷ USD trong năm 2009, trong

đó hợp đồng sản xuất và dịch vụ thuê ngoài chiếm khoảng 1100 – 1300 tỷ USD,

nhượng quyền thương mại chiếm khoảng 330 – 350 tỷ USD và hoạt động cấp phépchiếm khoảng 340 – 360 tỷ USD.

- Nhượng quyền thương mại (Franchising)

Hình thức này là quan hệ hợp đồng trong đó một công ty quốc tế (bên nhượngquyền) cho phép công ty nước chủ nhà ( bên nhận quyền) vận hành một doanhnghiệp theo hệ thống mô hình được phát triển bởi bên nhượng quyền bằng cách trảmột khoản chi phí hoặc đánh dấu lên các hàng hóa, dịch vụ được cung cấp bởi bênnhượng quyền Nói cách khác , bên nhượng quyền (franchisor) sẽ chuyển mô hìnhkinh doanh, nhãn hiệu hàng háo, dịch vụ, bí quyết kinh doanh, biểu tượng kinhdoanh, quảng cáo cho bên nhận quyền (franchisee) Bên nhận quyền sau khi kí hợpđồng nhượng quyền được phép khai thác kinh doanh trên một không gian địa lýnhất định và phải trả một khoản phí nhượng quyền và tỷ lệ phần trăm doanh thuđịnh ký cho bên nhượng quyền trong một khoảng thời gian nhất định Bên cạnhviệc tiến hành hoạt động kinh doanh độc lập, nhiều cá nahan và doanh nghiệp lựachọn con đường đơn giản hơn để khởi đầu kinh doanh, đó là gia nhập hệ thốngnhượng quyền thương mại (franchising netwwork) Ví dụ tiêu biểu của hình thứcnày có thể kể đến hệ thống tiệm đồ ăn nhanh McDonald, KFC,… hoặc hệ thốngcác tiệm cà phê Trung Nguyên, Starbuck hoặc hệ thống các siêu thị bán lẻ,…

- Cấp phép (Licensing)

Là hợp đồng chuyển giao một số quyền tài sản nào đó giữa hai hoặc nhiều bêntheo những điều kiện nhất định về việc phân chia quyền và nghĩa vụ cụ thể giữanhững bên đó Theo hợp đồng này, một công ty quốc tế sẽ cấp phép cho một công

ty nước chủ nhà quyền sở hữu trí tuệ, ví dụ như bản quyền, bí mật thương mại,…trên cơ sở nước chủ nhà phải thanh toán phí sử dụng Giấy cấp phép có thể cónhiều hình thức khác nhau, bao gồm giấy cấp phép thương hiệu, cấp giấy phép sảnphẩm và cấp giấy phép quy trình

- Thuê ngoài (Outsourcing)

Là việc một thể nhân hay pháp nhân chuyển giao việc thực hiện toàn bộ mộtchức năng sản xuất – kinh doanh nào đó, bao gồm cả tài sản vật chất và nhân lựccho nhà cung cấp dịch vụ bên ngoài chuyên môn hóa trong lĩnh vực đó Các nướcđang phát triển ở Châu Á là địa điểm hàng đầu làm dịch vụ gia công cho các tạpđoàn ở các nước lớn phát triển Riêng 3 quốc gia như Ấn Độ, Phi-lip-pin và TrungQuốc đã chiếm 65% doanh thu xuất khẩu toàn cầu trong năm 2009, nhờ đáng kểvào xuất khẩu hàng gia công Có thể kể đến một số trung tâm nhận thuê người lớntrên thế giới là Bangalore, Mumbai, New Delhi, Chennai, Pune của Ấn Độ;Manila, Cebu của Phi-líp-pin; Dublin của Irelan; Thượng Hải của Trung Quốc,…

1.4 Vai trò của đầu tư trực tiếp nước ngoài

Mặc dù FDI vẫn chịu chi phối của Chính Phủ nhưng FDI ít lệ thuộc vào mốiquan hệ chính trị giữa hai bên Mặt khác bên nước ngoài trực tiếp tham gia quản lýsản xuất , kinhh doanh nên mức độ khả thi của dự án khá cao, đặc biệt là trong việctiếp cận thị trường quốc tế để mở rộng xuất khẩu.Do quyền lợi gắn chặt với dự án ,

họ quan tâm tới hiệu quả kinh doạnh nên có thể lựa chọn công nghệ thích hợp ,nâng cao trình độ quản lý và tay nghề của công nhân Vì vậy , FDI ngày càng cóvai trò to lớn đối với việc thúc đẩy quá trình phát triển kinh tế ở các nước đầu tư vàcác nước nhận đầu tư

- Đối với nước đầu tư

Đầu tư ra nước ngoài giúp nâng cao hiệu quả sử dụng những lợi thế sản xuất ởcác nước tiếp nhận đầu tư, hạ giá thành sản phẩm và nâng cao tỷ suất lợi nhuận củavốn đầu tư và xây dựng được thị trường cung cấp nguyên liệu ổn định với giá phảichăng Mặt khác đầu tư ra nước ngoài giúp bành trướng sức mạnh kinh tế và nângcao uy tín chính trị Thông qua việc xây dựng nhà máy sản xuất và thị trường tiêu

thụ ở nước ngoài mà các nước đầu tư mở rộng được thị trường tiêu thụ, tránh đượchàng rào bảo hộ mậu dịch của các nước.

- Đối với nước nhận đầu tư

Đối với các nước kinh tế phát triển, FDI có tác dụng lớn trong việc giải quyếtnhững khó khăn về kinh tế, xã hội như thất nghiệp và lạm phát…Qua FDI các tổchức kinh tế nước ngoài mua lại những công ty doanh nghiệp có nguy cơ phá sản,giúp cải thiện tình hình thanh toán và tạo công ăn việc làm cho người lao động.FDI còn tạo điều kiện tăng thu ngân sách dưới hình thức các loại thuế để cải thiệntình hình bội chi ngân sách, tạo ra môi trường cạnh tranh thúc đẩy sự phát triểnkinh tế và thương mại, giúp người lao động và cán bộ quản lý học hỏi kinh nghiệmquản lý của các nước khác

Đối với các nước đang phát triển: FDI giúp đẩy mạnh tốc độ phát triển kinh tếthông qua việc tao ra những doanh nghiệp mới, thu hút thêm lao động, giải quyếtmột phần nạn thất nghiệp ở những nước này

FDI giúp các nước đang phát triển khắc phục được tình trạng thiếu vốn kéodài Nhờ vậy mà mâu thuẫn giữa nhu cầu phát triển to lớn với nguồn tài chính khanhiếm được giải quyết, đặc biệt là trong thời kỳ đầu của quá trình công nghiệp hoá-hiện đại hoá Theo sau FDI là máy móc thiết bị và công nghệ mới giúp các nướcđang phát triển tiếp cận với khoa học-kỹ thuật mới Quá trình đưa công nghệ vàosản xuất giúp tiết kiệm được chi phí và nâng cao khả năng cạnh tranh của các nướcđang phát triển trên thị trường quốc tế

Cùng với FDI, những kiến thức quản lý kinh tế, xã hội hiện đại được du nhậpvào các nước đang phát triển, các tổ chức sản xuất trong nứơc bắt kịp phương thứcquản lý công nghiệp hiện đại, lực lượng lao động quen dần với phong cách làmviệc công nghiệp cũng như hình thành dần đội ngũ những nhà doanh nghiệp giỏi

FDI giúp các nước đang phát triển mở cửa thị trường hàng hoá nước ngoài và đikèm với nó là những hoạt động Marketing được mở rộng không ngừng.

Ngoài ra, FDI còn giúp tăng thu cho ngân sách nhà nước thông qua việc đánhthuế các công ty nước ngoài Từ đó các nước đang phát triển có nhiều khả nănghơn trong việc huy động nguồn tài chính cho các dự án phát triển

CHƯƠNG 2: CÁC NHÂN TỐ THÚC ĐẨY QUYẾT ĐỊNH ĐẦU

TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI CỦA NƯỚC ĐI ĐẦU TƯ

2.1 Lợi thế của quốc gia

2.1.1 Tiềm lực kinh tế

Một quốc gia sẽ chưa thể hoạch định đầu tư ra nước ngoài khi khả năng tíchlũy nội địa còn quá thấp Điều này có nghĩa là việc nhu cầu vốn đầu tư của nềnkinh tế còn rất cao Trái lại, khi nền tế có khả năng tích lũy cao, mức độ sự trữngoại tệ lớn thì lúc đó sẽ có nhu cầu đầu tư ra nước ngoài để khai thác hiệu quả củanguồn vốn dư thừa này Bởi vậy, mức độ tích lũy của nền kinh tế có vai trò nhưtăng hoặc giảm áp lực thúc đẩy dòng vốn đầu tư nước ngoài Thực tế cho thấy,những nước có đầu tư ra nước ngoài lớn thường là những nước có mức tích lũycao

Ví dụ: Đầu tư ra nước ngoài của Nhật Bản.

Hiện nay Nhật Bản đã tự do hóa hoạt động đầu tư ra nước ngoài Tuy nhiên nước này thực hiện chính sách mở cửa đầu tư đầu tư ra nước ngoài theo một lộ trình chắc chắn và có tính toán Việc tự do hóa đầu tư ra nước ngoài chỉ thực hiện khi nền kinh tế và các doanh nghiệp Nhật Bản có tiềm lực tài chính mạnh, quy mô sản xuất tốt và cần mở rộng phạm vi ảnh hưởng ra bên ngoài để tăng năng lực sản xuất cho nền kinh tế trong nước

Thực tế cho thấy đầu tư ra nước ngoài của Nhật Bản tăng tỷ lệ thuận so với tỉ

lệ sự trữ ngoại tệ của nước này Năm 2008 đầu tư ra nước ngoài của Nhật bản vượt qua con số 130 tỷ đô la , ở thời điểm đó, dự trữ ngoại tệ của Nhật Bản cũng vượt ngưỡng 1000 tỷ đô la.

2.1.2 Tiềm lực khoa học và công nghệ

Vì đầu tư nước ngoài luôn gắn liền với chuyển giao công nghệ nên nước đầu tư

có tiềm năng công nghệ lớn sẽ khuyến khích các công ty của họ đầu tư ra nướcngoài để tiêu thụ nguồn công nghệ này Thực tế cho thấy những nước đầu tư ranước ngoài lớn thường là những nước chiếm tỷ trọng cung cấp công nghệ cao trênthị trường công nghệ thế giới FDI không chỉ đi theo hướng từ nước phát triển hơnsang nước kém phát triển hơn mà thậm chí chiều ngược lại còn mạnh mẽ hơn nữa:Nhật Bản là nước tích cực đầu tư trực tiếp vào Mỹ để khai thác đội ngũ chuyên gia

ở Mỹ

Ví dụ, các công ty ô tô của Nhật Bản đã mở các bộ phận thiết kế xe ở Mỹ để

sử dụng các chuyên gia người Mỹ Các công ty máy tính của Nhật Bản cũng vậy Không chỉ Nhật Bản đầu tư vào Mỹ, các nước công nghiệp phát triển khác cũng có chính sách tương tự Trung Quốc gần đây đẩy mạnh đầu tư trực tiếp ra nước ngoài, trong đó có đầu tư vào Mỹ Việc công ty đa quốc gia quốc tịch Trung Quốc

là Lenovo mua bộ phận sản xuất máy tính xách tay của công ty đa quốc gia mang quốc tịch Mỹ là IBM được xem là một chiến lược để Lenovo tiếp cận công nghệ sản xuất máy tính ưu việt của IBM Hay việc TCL (Trung Quốc) trong sáp nhập với Thompson (Pháp) thành TCL-Thompson Electronics, việc National Offshore Oil Corporation (Trung Quốc) trong ngành khai thác dầu lửa mua lại Unocal (Mỹ) cũng với chiến lược như vậy.

2.1.3 Các chính sách xã hội

Thông thường, đầu tư ra nước ngoài và tạo việc làm trong nước có mối quan

hệ ngược chiều nhau Việc chuyển vốn ra nước ngoài dẫn tới giảm đầu tư nội địa,

do đó làm giảm cơ hội việc làm trong nước vì thế có khả năng gia tăng tình trạngthất nghiệp và các vẫn đề xã hội khác Bởi vậy, nếu nước đi đầu tư có mức trợ cấp

phúc lợi xã hội cao, chủ yếu là trợ cấp thất nghiệp thì sẽ giảm được làm sóng phảnđối chuyển vốn đầu tư ra nước ngoài.

2.1.4 Khả năng tiếp cận và khai thác nguồn lực

- Về tìm kiếm nguồn lực:

Mục đích của đầu tư là để có được nguồn lực chất lượng cao với chi phí thấphơn so với nước sở tại, lao động phổ thông, trung bình hoặc đội ngũ có tay nghềcao, chuyên môn hóa và có tác phong lao động kỉ luật.Nhờ vậy, nhà đầu tư có thểtiết kiệm được chi phí đào tạo nhân lực và có khả năng sự thích ứng với công việcmới của người lao động sẽ cao hơn

- Tiếp cận nguồn tài nguyên thiên nhiên

Để có nguồn nguyên liệu thô, nhiều công ty đa quốc gia tìm cách đầu tư vàonhững nước có nguồn tài nguyên phong phú Các nhà đầu tư sẽ chú ý hơn nếunước nhận đầu tư có các điều kiện như nguồn khoáng sản dồi dào với trữ lượnglớn

Tất cả những điều trên có nghĩa là việc vận dụng các tài sản riêng của doanhnghiệp ở nước ngoài thông qua FDI sẽ có lợi hơn các cách sử dụng khác Để cómặt trên một thị trường, các chủ đầu tư có nhiều hình thức thâm nhập khác nhau(xuất khẩu, cấp giấy phép, nhượng quyền, liên doanh góp vốn với chủ đầu tư nước

sở tại, lập chi nhánh,…) Doanh nghiệp có thể thâm nhập thị trường nước ngoàibằng cách đơn giản là xuất khẩu sản phẩm của mình

Ví dụ: Tập đoàn Samsung là một tập đoàn đa quốc gia của Hàn Quốc có tổng hành dinh đặt tại Samsung Town, Seoul Tập đoàn có nhiều công ty con, hầu hết hoạt động dưới thương hiệu Samsung, là tập đoàn thương mại lớn nhất Hàn Quốc Tính đến đầu 2014, Samsung có mặt ở tổng cộng 90 quốc gia với 673 văn phòng trên toàn cầu với tổng cộng 425 nghìn nhân viên Khởi đầu, Samsung chỉ là một công ty buôn bán nhỏ Thế nhưng chỉ 3 thập kỉ sau, tập đoàn Samsung đã đa

dạng hóa các ngành nghề bao gồm chế biến thực phẩm, dệt may, bảo hiểm, chứng khoán và bán lẻ Từ những năm 90, Samsung mở rộng hoạt động trên quy mô toàn cầu, tập trung vào lĩnh vực điện tử, điện thoại di động và chất bán dẫn, đóng góp chủ yếu vào doanh thu của tập đoàn Các sản phẩm điện tử của tập đoàn thường

là hàng hóa độc quyền, cùng với dây chuyền sản xuất hay các phát minh công nghệ cao, đây là một ưu thế lớn trong việc tiếp cận thị trường, đa dạng hóa sản phẩm.

Việt Nam là một nước có dân số đông, thị trường tiêu thụ lớn, cộng với điều kiện sản xuất thuận lợi như giá nhân công rẻ, nhiều khu công nghiệp lớn nhỏ trên phạm vi cả nước…nên đã tạo ra một sự thu hút đầu tư tương đối lớn Có mặt tại Việt Nam gần 20 năm kể từ năm 1996, tính đến cuối 2014, Samsung đã đầu tư vào Việt Nam với tổng số tiền là 12,6 tỷ USD Theo báo cáo của Bộ Kế hoạch & Đầu

tư, tổng số vốn đầu tư vào các lĩnh vực trên tại Việt Nam của Samsung đến năm

2017 có thể tăng lên 20 tỷ USD.

2.1.5 Các chính sách kinh tế vĩ mô

Những chính sách kinh tế vĩ mô có tác động mạnh đến thúc đẩy đầu tư ra nướcngoài là các chính sách về tài chính – tiền tệ, xuất nhập khẩu và quản lý ngoại hối.Các chính sách này có liên quan đến các mặt: hiệu quả sư dụng vốn của các nhàđầu tư (hiệu quả trong nước càng cao thì họ càng hít đầu tư ra nước ngoài), khảnăng xuất khẩu (trong nước càng khó xuất khẩu thì các nhà đầu tư đều muốn đầu

tư ra ngoài) và khả năng nhập khẩu (càng dễ nhập khẩu các sản phẩm nước ngoàithì các nhà đầu tư càng muốn chuyển sản xuất ra nước ngoài sau đó nhập sản phẩm

đó về nước)

- Chính sách tài chính – tiền tệ

Sự thay đổi các chính sách tài chính – tiền tệ từ thực hiện chính sách thắt chặttiền tệ sang nới lỏng hay ngược lại hoặc hỗn hợp sẽ tác động mạnh đến lãi suấtthực tế, qua đó làm tăng hoặc giảm khả năng của các nhà đầu tư.

Thay đổi chính sách tài chính – tiền tệ còn ảnh hưởng trực tiếp đến lạm phát,qua đó tác động gián tiếp làm giảm đầu tư ra nước ngoài Khi lạm phát cao sẽ làmcho đồng nội địa bị mất giá và khi đó cùng một đơn vị tiền tệ của bản địa sẽ muađược ít các dịch vụ hơn ở nước ngoài Tình hình ngược lại khi đồng tiền của nướcđầu tư lên giá so với các ngoại tệ khác

Các chính sách xuất nhập khẩu có ảnh hưởng đến đầu tư ra nước ngoài ở chỗ:các ưu đãi khuyến khích xuất khẩu trong các hiệp định thương mại song phương và

đa phương của nước đi đầu tư sẽ tạo cơ hội cho hàng hóa của công ty nước nàythâm nhập vào thị trường nước ngoài dễ dàng Vì thế động lực đầu tư ra nướcngoài để vượt qua các rào cản thương mại bị giảm xuống Đối với nhập khẩu cũngvậy, nếu như nước đầu tư giảm các rào cản nhập khẩu hàng hóa từ nước ngoài,nhất là từ các nước đang phát triển thì sẽ thúc đẩy các công ty của họ đầu tư ranước ngoài để khai thác lợi thế so sánh trong phân công lao động quốc tế, tìm kiếmcác nguồn nguyên liệu tự nhiên và thị trường tiêu thụ, sau đó nhập khẩu thànhphẩm về nước

- Chính sách quản lý ngoại hối

Về tỷ giá hối đoái, tỷ giá hối đoái cao hay tỷ giá hối đoái thấp đều có ảnhhưởng lớn đến phương hướng đầu tư trực tiếp nước ngoài Đứng trên góc độ củanhà đầu tư, tỷ giá hối đoái thấp hay nội tệ tăng giá và ngoại tệ giảm giá sẽ kíchthích người nhà đầu tư đầu tư ra nước ngoài vì các chi phí cho việc giá thành tàinguyên hay thị trường lao động của nước nhận đầu tư đều sẽ rẻ hơn Ngược lại, tỷgiá hối đoái cao tức nội tệ giảm giá và ngoại tệ tăng giá, nghĩa là nội tệ rẻ một cáchtương đối so với ngoại tệ,làm cho hàng hóa trong nước rẻ hơn so với hàng hóa

nước ngoài, như vậy sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến việc các nhà đầu tư có quyết địnhđầu tư ra nước ngoài hay không.

Vì vậy, để thúc đẩy đầu tư trực tiếp ra nước, chính phủ phải thực hiện ổn định

tỷ giá, linh hoạt hoá dần chính sách tỷ giá, đảm bảo môi trường ổn định tương đối

và công khai minh bạch việc quyết định hướng đi của tỷ giá để điều tiết sự dịchchuyển của các dòng vốn góp phần ổn định kinh tế vĩ mô

Các chính sách nới lỏng hoặc thắt chặt quản lý ngoại hối ở nước đầu tư có tácđộng mạnh đối với đầu tư ra nước ngoài Nếu nới lỏng quản lý ngoại hối theohướng tự do hóa thị trường vốn thì các nhà đầu tưu được quyền tự do chuyển vốn

ra nước ngoài Ngược lại họ phải tuân thủ các quy chế giới hạn chuyển vốn ra khỏiquốc gia Thực tế cho thấy, việc xóa bỏ các quy định quản lý ngoại hối của NhậtBản năm 1983, Hà Lan năm 1988,…đã thúc đẩy mạnh mẽ dòng vốn đầu tư ra nướcngoài của các nước này

2.1.6 Lý thuyết về chu kỳ sản phẩm

Lý thuyết chu kỳ sản phẩm được Raymond Vernon đề xướng năm 1966, đề cậptới chu kỳ sống của “sản phẩm mới” và những tác động của nó đến tình hìnhthương mại quốc tế và đầu tư quốc tế Đối với hầu hết các doanh nghiệp tham giakinh doanh quốc tế thì chu kỳ sống của các sản phẩm này bao gồm 3 giai đoạn:

Ở giai đoạn đầu, giai đoạn sản phẩm mới xuất hiện, sản phẩm chỉ được sảnxuất và tiêu dùng ở tại bản thân nước đó Giai đoạn này chưa xuất hiện thương mạiquốc tế cũng như việc lưu chuyển dòng vốn quốc tế

Giai đoạn thứ hai và thứ ba lần lượt là giai đoạn sản phẩm tăng trưởng và giaiđoạn sản phẩm được tiêu chuẩn hóa Akamatsu Kaname (1962) cho rằng sản phẩmmới, ban đầu được phát minh và sản xuất ở nước đầu tư, sau đó mới được xuấtkhẩu ra thị trường nước ngoài Tại nước nhập khẩu, ưu điểm của sản phẩm mớilàm nhu cầu trên thị trường bản địa tăng lên, nên nước nhập khẩu chuyển sang sản

của nước ngoài(giai đoạn sản phẩm tăng trưởng) Khi nhu cầu thị trường của sảnphẩm mới trên thị trường trong nước bão hòa, nhu cầu xuất khẩu lại xuất hiện (giaiđoạn sản phẩm được tiêu chuẩn hóa) Hiện tượng này diễn ra theo chu kỳ và do đódẫn đến sự hình thành FDI.

Nhưng, Raymond Vernon lại cho rằng khi sản xuất một sản phẩm đạt tới giaiđoạn chuẩn hóa trong chu kỳ phát triển của mình cũng là lúc thị trường sản phẩmnày có rất nhiều nhà cung cấp Ở giai đoạn này, sản phẩm ít được cải tiến, nên cạnhtranh giữa các nhà cung cấp dẫn tới quyết định giảm giá và do đó dẫn tới quyếtđịnh cắt giảm chi phí sản xuất Đây là lý do để các nhà cung cấp chuyển sản xuấtsản phẩm sang những nước cho phép chi phí sản xuất thấp hơn

2.2 Lợi thế của doanh nghiệp

2.2.1.Về lợi thế đặc biệt của các công ty đa quốc gia

Với tác động của toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại, các công ty đa quốcgia đã có nhiều thuận lợi hơn trong việc tìm kiếm những địa điểm hoạt động manglại hiệu quả cao nhất Theo đó, các công ty này đẩy mạnh đầu tư ra nước ngoàinhằm khai thác lợi thế so sánh của từng quốc gia, tận dụng các chính sách ưu đãi,qua đó giảm chi phí sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh cho mình

Một số nghiên cứu cho rằng các công ty đa quốc gia có những lợi thế đặc thù(chẳng hạn năng lực cơ bản) cho phép công ty vượt qua những trở ngại về chi phí ởnước ngoài nên họ sẵn sàng đầu tư trực tiếp ra nước ngoài Khi chọn địa điểm đầu

tư, những công ty đa quốc gia sẽ chọn nơi nào có các điều kiện (lao động, tàinguyên thiên nhiên, chính trị) cho phép họ phát huy các lợi thế đặc thù nói trên.Những công ty đa quốc gia thường có lợi thế lớn về vốn và công nghệ đầu tư ra cácnước sẵn có nguồn nguyên liệu, giá nhân công rẻ và thường là thị trường tiêu thụtiềm năng

2.2.2 Về lợi thế sở hữu của doanh nghiệp

Lợi thế về sở hữu hay còn gọi là lợi thế riêng của doanh nghiệp (ownershipadvantages), tức là doanh nghiệp cần phải sở hữu một hoặc một số lợi thế cạnhtranh đặc biệt như một số tài sản đặc biệt nhất định, lợi thế về tối thiểu hóa chi phígiao dịch, công nghệ độc quyền sản phẩm, kiến thức kỹ thuật và kỹ năng quản lýcùng tính kinh tế nhờ quy mô, uy tín,… Các lợi thế này giúp cho chủ đầu tư khắcphục được những bất lợi trong cạnh tranh với các công ty khác cùng quốc gia hayvới chính những doanh nghiệp trong nước của nước nhận đầu tư, đặc biệt nó chophép chủ đầu tư vượt qua các khó khăn về chi phí hoạt động ở nước ngoài.

Chủ đầu tư khi xây dựng nhà máy ở nước ngoài phải trả những chi phí phụ trội

so với đối thủ cạnh tranh tại chính nước đó do sự khác biệt về văn hóa, luật pháp,thể chế và ngôn ngữ hay do sự thiếu hiểu biết về thị trường nội địa, và các chi phíthông tin liên lạc do dự khác biệt về địa lý Các chi phí phụ trội này gọi là “chi phínước ngoài” Vì vậy muốn tồn tại được ở nước ngoài, các chủ đầu tư sẽ phải tìmcách để có được thu nhập cao hơn hoặc tiết kiệm được các chi phí khác để bù lạichi phí nước ngoài Muốn vậy chủ đầu tư phải có một số các lợi thế không bị chia

sẻ đối với các đối thủ cạnh tranh Các lợi thế này phải là lợi thế riêng biệt củadoanh nghiệp, do doanh nghiệp sở hữu độc quyền và sẵn sàng chuyển giao trongnội bộ chi nhánh, các công ty con ở các nước khác nhau Khi khai thác các lợi thếnày ở nước ngoài, chủ đầu tư sẽ có thu nhập cận biên cao hơn hoặc chi phí cậnbiên thấp hơn so với các đối thủ cạnh tranh, như vậy chủ đầu tư sẽ thu được lợinhuận nhiều hơn Các lợi thế này được chia thành 3 nhóm cơ bản:

- Kiến thức công nghệ: bao gồm các hoạt động phát minh (sản phẩm mới, quytrình sản xuất, kỹ năng marketing và quản lý, năng lực sáng tạo, nền tảng kiển thứccủa doanh nghiệp)

- Giảm chi phí nhờ hoạt động với quy mô lớn (lợi thế quản lý chung): giảmchi phí nhờ việc chia sẻ kiến thức, tiếp cận dễ hơn các nguồn tài chính lớn của các

công ty nước ngoài, và lợi thế từ việc đa dạng hóa mang tính quốc tế các tài sản rủi

ro, đa dạng hóa sản phẩm

- Lợi thế độc quyền tập trung vào MNCs dưới hình thức ưu tiên hoặc độcquyền tiếp cận các thị trường đầu vào và đầu ra thông qua các quyền về bằng sángchế, sở hữu các nguồn tài nguyên thiên nhiên khan hiếm, lợi thế về nội bộ hóa,…Tất cả những điều trên có nghĩa là việc vận dụng các tài sản riêng của doanhnghiệp ở nước ngoài thông qua FDI sẽ có lợi hơn các cách sử dụng khác Để cómặt trên một thị trường, các chủ đầu tư có nhiều hình thức thâm nập khác nhau(xuất khẩu, cấp giấy phép, nhượng quyền, liên doanh góp vốn với chủ đầu tư nước

sở tại, lập chi nhánh,…) Doanh nghiệp có thể thâm nhập thị trường nước ngoàibằng cách đơn giản là xuất khẩu sản phẩm của mình

2.3 Các hoạt động thúc đẩy đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của quốc gia

Các hoạt động thúc đẩy đầu tư ra nước ngoài của nước đầu tư chủ yếu baogồm: các hiệp định đầu tư song phương và đa phương, hiệp định tránh đánh thuế 2lần, trợ giúp về tài chính trong các hoạt động xúc tiến đầu tư, bảo hiểm đầu tư,cung cấp các thông tin về môi trường đầu tư ở nước ngoài và chính sách đối ngoạicủa nước đi đầu tư Các hoạt động này tạo ra các cơ sở pháp lývà tiền đề cần thiếtcho các nhà đầu tư ở nước ngoài Đây là các yếu tố quan trọng có tính quyết địnhđến thúc đẩy dòng vốn đầu tư ra nước ngoài

2.3.1 Hiệp định đầu tư song phương và đa phương

Việc kí kết các hiệp định đầu tư với nước ngoài là cơ sở pháp lý quan trọnghàng đầu để đảm bảo tin tưởng cho các nhà đầu tư khi đầu tư ở nước ngoài, cũngnhư để tiếp cận thị trường và giảm xung đột thương mại Hiệp định đầu tư songphương ( Bilateral Investment treaties – BITs) là hiệp định được kí kết giữa nướcđầu tư với nước nhận đầu tư, còn hiệp định đầu tư đa phương (Multibilateralagreement on investment – MAI) là hiệp định được kí kết giữa các chính phủ trong

một nhóm nước với nhau Nội dung của hiệp định này quy định nhiều nguyên tắc

cơ bản nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư trong quá trình tiếp cận vàkinh doanh ở nước nhận đầu tư Vì thế, việc ký kết các hiệp định đầu tư của nướcđầu tư với các nước là yếu tố quan trọng thúc đẩy các công ty của họ đầu tư sangnước ngoài

Tư cuối thập kỷ 80, thế kỷ XX, số lượng BITs tăng lên nhanh chóng giữa cácnước phát triển và các nước đang phát triển, có tác động mạnh đến thúc đẩy dòngvốn đầu tư của các nước phát triển vào các nước đang phát triển và nền kinh tếđang chuyển đổi từ thời gian này

2.3.2 Hiệp định tránh đánh thuế hai lần

Cùng với các hiệp định đầu tư trên, các hiệp định tránh đánh thuế 2 lần(Double taxation treaties – DTTs) giữa các nước đầu tư với nước ngoài cũng tạo racác hấp dẫn về tài chính để các nhà đầu tư chuyển vốn ra nước ngoài Bởi vì, hiệpđịnh tránh đánh thuế hai lần cho phép các nhà đầu tư nước ngoài chỉ phải nộp mộtlần thuế ở nước nhận đầu tư, nhờ đó họ giảm bớt được chi phí đầu tư và tăng lợinhuận Đây là biện pháp quan trọng khuyến khích đầu tư nước ngoài giữa các nướctham gia đầu tư

2.3.3 Trợ giúp về tài chính trong các hoạt động xúc tiến đầu tư và bảo hiểm đầu tư

Để khuyến khích các công ty đầu tư ra nước ngoài (chủ yếu vào các nước đangphát triển) nước đầu tư thường trợ giúp các nhà đầu tư của mình thông qua việcthành lập các chương trình xúc tiến đầu tư và các tổ chức hỗ trợ đầu tư hải ngoại.Chẳng hạn như các tổ chức xúc tiến và hỗ trợ đầu tư hải ngoại OPIC của Mỹ,MOTI, JAIDO, JICA của Nhật Bản, KFW của Đức, FMO của Hà Lan, …phần lớncác ODA của họ thực hiện thông qua các hoạt động này

Mặt khác, việc đầu tư áp dụng chính sách bảo hiểm vốn đầu tư cho các nhà đầu

tư của họ ở nước ngoài cũng là yếu tố quan trọng tác động mạnh đến thúc đẩy đầu

tư ra nước ngoài Vì đầu tư ra nước ngoài, nhất là vào các thị trường mới, thường

có độ mạo hiểm cao hơn đầu tư ở trong nước nên các nhà đầu tư rất cần chính phủbảo hiểm vốn đầu tư cho họ Đặc điểm này được phản ánh rất rõ sau sự kiện năm

1992 khi chính phủ Nhật bản đầu tư vào Việt Nam đã làm cho dòng vốn đầu tư củanước này vào Việt Nam tăng vọt

2.3.4 Cung cấp các thông tin về môi trường đầu tư ở nước ngoài

Việc cung cấp đầy đủ, thường xuyên thông tin về môi trường đầu tư nướcngoài và các chính sách đối ngoại của chính phủ nước đầu tư cho các nhà đầu tư sẽtác động rất lớn đến khả năng đi đầu tư của họ Ví dụ trước khi Mỹ tuyên bố bãi bỏlệnh cấm vận kinh tế Việt Nam vào năm 1994, mặc dù có nhiều nahf đầu tư lớntrên thế giới muốn đầu tư vào Việt Nam nhưng họ còn dè dặt hoặc chưa dám côngkhai có mặt tại Việt Nam Sau khi lệnh cấm vận vào Việt Nam bị bãi bỏ, nhiều nhàđầu tư của các nước đã không ngần ngại đầu tư vào Việt Nam, khiến ho đầu tưnước ngoài vào Việt Nam tăng nhanh trong đó có đầu tư của Mỹ

Ví dụ: Nhật Bản đã hình thành hệ thống công cụ hỗ trợ các nhà đầu tư ra nước ngoài rất hiệu quả gồm: Xúc tiến tìm kiếm thị trường thông qua Tổ chức Xúc tiến Thương mại Nhật Bản (JETRO); hỗ trợ tài chính để triển khai các dự án đầu

tư thông qua hoạt động của Ngân hàng hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JBIC); hỗ trợ phát triển hạ tầng cho nước nhận đầu tư thông qua nguồn viện trợ nước ngoài ODA của Chính phủ Nhật Bản và hỗ trợ bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư thông qua quan hệ cấp chính phủ và xã hiệp định song phương, đa phương đã kí kết với các quốc gia trên thế giới.

Cũng tương tự Nhật Bản, Hàn Quốc cũng đã hình thành được hệ thống các công cụ hỗ trợ các nhà đầu tư ra nước ngoài rất hiệu quả Việc xúc tiến tìm kiếm

thị trường được hỗ trợ thông qua Tổ chức Thương mại Hàn Quốc (KOTRA); việc

hỗ trợ tài chính để triển khai các dự án đầu tư được hỗ trợ thông qua hoạt động của Ngân hàng Xuất nhập khẩu Hàn Quốc; hỗ trợ phát triển cơ sở hạ tầng cho nước tiếp nhận đầu tư thông qua nguồn viện trợ nước ngoài ODA của Chính phủ Hàn Quốc; và hỗ trợ về quyền lợi của nhà đàu tư thông qua quan hệ cấp Chính phủ và các hiệp định song phương, đa phương đã kí kết với các quốc gia trên thế giới.

2.3.5 Chính sách đối ngoại của nước đi đầu tư và xu hướng đối thoại chính trị giữa các nước

Tăng cường các hoạt động trong ngoại giao, thúc đẩy giao lưu văn hóa quốc tế

và cung cấp ODA cho các nước đang phát triển cũng tác động mạnh đến dòng vốnđầu tư ra nước ngoài của nước đầu tư Hiện tượng này được biểu hiện rất rõ trongcác chuyến công tác ra nước ngoài của các lãnh đạo nước đầu tư, sẽ thường cónhiều nhà doanh nghiệp đi cùng và trong các điều khoản cung cấp ODA cũngthường có nhiểu quyền ưu tiên cho các nhà đầu tư của các nước cung cấp ODA.Cùng với đó, tình hình chính trị cũng là một trong những yếu tố được các nhàđầu tư quan tâm hàng đầu khi đánh giá môi trường tại nước nhận đầu tư Nhà đầu

tư không chỉ quan tâm tới những gì diễn ra tại đất nước đang nhận đầu tư và cònquan tâm đến cả tình hình chính trị của cả khu vực liên quan tới nước sẽ đầu tư.Bởi vậy, xu hướng đối thoại chính trị giữa các nước là một yếu tố quan trọng, tácđộng mạnh đến xu hướng đầu tư trực tiếp ra nước ngoài Có thể nói, ổn định chínhtrị là yếu tố hấp dẫn hàng đầu khiến các nhà đầu tư nước ngoài chú ý, vì tình hìnhchính trị ổn định là điều kiện tiên quyết để đảm bảo các cam kết của chính phủ đốivới các nhà đầu tư có thể thực hiện Đồng thời, ổn định chính trị cũng là điều kiệnthiết yếu để duy trì sự ổn định về tình hình kinh tế - xã hội, qua đó giảm thiểu tínhrủi ro của các hoạt động đầu tư